Dit artikel, geschreven door emeritus lector Dynamiek van de Stad Guido Walraven, is eerder verschenen op Sociale Vraagstukken

De decentralisatie van het sociaal domein betekende een omvangrijke taakverzwaring voor gemeenten. Vanaf januari 2015 werden ze verantwoordelijk voor uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning, de Jeugdwet en de Participatiewet.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) evalueerde onlangs de decentralisatie en gaf een genuanceerd maar vooral somber antwoord op de vraag of het sociaal domein op koers ligt. De belangrijkste bevindingen van het SCP zijn dat het sociaal domein stagneert en dat de ondersteuning van kwetsbare burgers niet op orde is. Aan de hooggestemde verwachtingen kon met het gegeven budget en in de beschikbare tijd eenvoudigweg niet worden voldaan.

Wat Rijk en gemeenten moeten doen
Herbezinning en bijsturing van het proces is nodig, aldus SCP. Om te beginnen moet het Rijk de mogelijke opbrengst van bezuinigingen voortaan niet meer meteen inboeken. De ontwikkelingen in de jeugdzorg laten zien welke negatieve gevolgen het kan hebben als het Rijk dat wel doet. Sterker nog, om verdere schade aan de jeugdzorg te voorkomen moet het nu € 1,4 miljard extra aan de gemeenten overboeken.

Maar extra geld alleen is lang niet voldoende. Om de vaak taaie en complexe problemen als armoede duurzaam te kunnen aanpakken zijn ook stevige lokale plannen nodig en veel aandacht voor de uitvoering daarvan. Gemeenten moeten hierbij het voortouw nemen en samen met alle betrokkenen een samenhangend handelingsperspectief ontwikkelen, een verzorgingsstad 2.0. Veel bouwstenen daarvoor zijn al beschikbaar en kunnen tot een werkbaar geheel worden gesmeed.

Van verzorgingsstaat naar verzorgingsstad
In 2013 lanceerde SCP-directeur Kim Putters het begrip verzorgingsstad. Hij voorzag de trend van één verzorgingsstaat naar meerdere verzorgingssteden. Om hun rol met verve te kunnen spelen, moeten verzorgingssteden aan hoge eisen voldoen. Putters vond dat ze moesten werken aan drie agenda’s: een morele, een institutionele en een kennisagenda.

Inmiddels zijn we acht jaar verder. We weten dat de decentralisatie van het sociaal domein niet op koers ligt en dat er nieuwe ideeën bestaan over de inrichting van duurzame en rechtvaardige steden en samenlevingen. Het is tijd voor een update van Putters’ verzorgingsstad. Bij de ontwikkeling van de verzorgingsstad 2.0 moeten de drie agenda’s worden geactualiseerd en aangevuld met nieuwe bouwstenen.

De morele agenda moet niet alleen gaan over de klassieke principes van de verzorgingsstaat, maar gelet op de lokale weerslag van mondiale problemen ook over lokale en wereldwijde rechtvaardigheid: think global, act local.

De institutionele agenda moet niet beperkt blijven tot sterke lokale democratie en pers, maar juist bij de taaie problemen ook gaan over de samenwerking van overheden met instellingen, bewoners, sociaal ondernemers en onderzoekers. Bijvoorbeeld in stadslabs of crafting communities: lokale gemeenschappen die op ambachtelijke wijze publieke waarden als gelijke kansen of leefbare wijken realiseren.

De kennisagenda ten slotte moet gericht zijn op kennis uit onderzoek, maar ook op vakkennis van professionals en ervaringskennis van bewoners. Zo ontstaat meervoudig bewijs en wordt het simplificerende denken in enkelvoudige ‘evidence based’ programma’s vermeden. Dan komt er ook oog voor de context en de samenhang van maatschappelijke problemen, zoals ook de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving bepleit.

Vier aanvullende bouwstenen
Voor de totstandkoming van een verzorgingsstad 2.0 zijn extra bouwstenen van belang.

Ten eerste het begrip brede welvaart, oftewel materiële welvaart, welzijn, gezondheid, onderwijs, werk, politieke stem, sociale relaties, economische en fysieke veiligheid. Het gaat bij deze bouwsteen om welbevinden en kwaliteit van leven in het ‘hier en nu’, om ‘elders in de wereld’ en ‘later’.

Ten tweede de duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties (2015), bijvoorbeeld die over het bevorderen van veerkrachtige en duurzame steden en gemeenschappen.

Ten derde de ontwikkeling van een donuteconomie (Raworth, 2017) met een ecologisch plafond en een duurzaam sociaal fundament.

Ten vierde het recht op de stad en andere mensenrechten, zoals genoemd in de New Urban Agenda van de Verenigde Naties (2017). Daarin wordt benadrukt dat de stad van iedereen moet (kunnen) zijn.

Alle bouwstenen overlappen en hangen samen, waardoor ze des te gemakkelijker passen in een plan voor een verzorgingsstad 2.0.

Investeer in sociaal domein
Er is behoefte aan duurzame oplossingen voor taaie en complexe maatschappelijke problemen als armoede en sociale ongelijkheid. Gemeenten, professionals en bewoners werken daar vaak al samen aan. Daardoor zijn tal van plekken van hoop, inspiratie en verandering ontstaan.

Er zijn geen gemakkelijke oplossingen. Het is noodzakelijk dat het Rijk stevig gaat investeren in het sociaal domein, deels om de fouten van de decentralisatie-als-bezuiniging te herstellen. Lokale samenwerkingsverbanden kunnen plannen ontwikkelen met oog voor uitvoering op maat. Op de werkvloer kunnen professionals schotten doorbreken. Het perspectief van een duurzame en rechtvaardige verzorgingsstad 2.0 biedt daarbij concrete handvatten.

Guido Walraven heeft na 16 jaar afscheid genomen als lector Dynamiek van de Stad. Voor online én fysiek aanwezige toehoorders hield hij een vurig en liefdevol betoog voor een meer rechtvaardige stad. “De rol van hogescholen is om professionals voor te bereiden op hun rol en taak bij het aanpakken van taaie en complexe maatschappelijke kwesties.”

Dagvoorzitter Marije Deutekom, directeur van het Domein Gezondheid, Sport & Welzijn van Inholland, geeft eerst het woord aan Ympkje Albeda en Wouter Jaspar, beiden onderzoeker bij Dynamiek van de Stad. Ze presenteren een digitaal magazine met ervaringen en observaties van onderzoekers en de verdiepende boekpublicatie Werken aan een meer rechtvaardige stad met praktijkgericht onderzoek.

Decentralisatie in sociaal domein
Hoe werk je aan een meer rechtvaardige stad? Voordat Guido daarop antwoordt, staat hij in zijn rede stil bij het sociaal domein. Hoe staat dit ervoor na de grootschalige decentralisatie in 2015, waarbij veel taken bij gemeenten kwamen te liggen? “Het Sociaal en Cultureel Planbureau trekt een sombere conclusie. Het doel van de decentralisatie om de dienstverlening beter en goedkoper te maken is niet gelukt.”

Bouwstenen voor de stad
Guido signaleert taaie sociaal-maatschappelijke vraagstukken in de steden. “Hiervoor bestaan geen gemakkelijke oplossingen. Het vraagt om samenwerking van alle actoren, kennisontwikkeling en een dialoog over waarden.” Er is een gezamenlijk handelingsperspectief nodig en daarvoor reikt Guido bouwstenen aan om slim te investeren in bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezondheid van mensen in de stad.

Naar een verzorgingsstad
De bouwstenen komen deels voort uit de agenda’s die Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, jaren geleden benoemde om tot een ‘verzorgingsstad’ te komen. “Het is tijd om dat concept te actualiseren. Door wereldwijde ecologische en economische problemen lokaal aan te pakken, door crafting communities te vormen van overheden, instellingen, bewoners, ondernemers en onderzoekers en door ervaringskennis, kennis uit onderzoek en vakkennis van professionals te combineren. 

Co-creërend samenwerken
Guido noemt nog meer bouwstenen om te werken aan een meer rechtvaardige stad. Heb oog voor welvaart in brede zin, richt je op de behoeftes van iedereen zonder de ecologische grenzen te overschrijden (volgens de donuteconomie), pak de duurzaamheidsdoelstellingen van de Verenigde Naties op en sta stil bij de vraag wie recht heeft op de stad. “Hoe je deze opgave aanpakt? Door als professionals en inwoners samen te werken, in vanzelfsprekende coöperatie met de gemeente. Bij Inholland geven we daar in stads- of fieldlabs al vorm aan. In co-creatie werken we daar als gelijkwaardige partners aan oplossingen.”

Inzet uit liefde
“De rol van hogescholen is om professionals voor te bereiden op hun rol en taak bij het aanpakken van complexe maatschappelijke kwesties”, zegt Guido. “We staan nog aan het begin om studenten daarin goed op te leiden: multidisciplinair, samen met inwoners en ondernemers.” Als professional werkend aan een rechtvaardige stad volg je daarbij ook je moreel kompas, stelt Guido. “Zelf heb ik me met hart en ziel ingezet, omdat ik wil bijdragen aan een meer rechtvaardige stad en samenleving.” En dat hart spreekt ook echt mee. Guido: "Het motto van mijn rede komt van de Amerikaanse filosoof en activist Cornel West. Never forget that justice is what love looks like in public."

Hulp van Inholland hard nodig
“We hebben jou en denkers en doeners van Inholland hard nodig”, zegt Michiel Grauss, wethouder Armoedebestrijding, schuldenaanpak en informele zorg van Rotterdam. “Jouw aanpak om te luisteren naar de ervaringen van betrokkenen, onderzoek mee te nemen en samen te werken is inspirerend. Door de toeslagenaffaire moeten we als overheid het vertrouwen bij burgers terugwinnen. Hoe leid je professionals op die de gedupeerden van de toeslagenaffaire helpen? Hoe ontwikkelen de studenten zich moreel, als mens?”

Nadruk op preventie
“In onze opleidingen stellen we de mens centraal”, zegt Marije. “De droom van het domein GSW is om professionals te laten acteren voordat problemen als eenzaamheid, schulden en armoede optreden. Met het Centre of Expertise Preventie in Zorg & Welzijn zetten we daarop in.”

Duurzaam samenwerken met werkveld
Tussen Marije Deutekom en Michiel Grauss zit Huug den Deugd, lid van het College van Bestuur van Inholland. “Uiteraard gaan we door met het onderzoek van Dynamiek van de Stad, waarvan de kracht is dat studenten steeds nauwer samenwerken met inwoners en de gemeente. Het is indrukwekkend om te zien in hoeveel wijken collega’s en studenten actief zijn. Daar komen ze taaie problematiek tegen en dat vraagt om professionals die interprofessioneel zijn opgeleid en om duurzame partnerschappen met het werkveld. Het is goed om die langdurige samenwerking expliciet uit te spreken.”

Ter gelegenheid van het afscheid van lector Dynamiek van de Stad Guido Walraven is op 1 juli een symposium en verschijnt er onder meer een bundel. In de bundel staan artikelen over de verschillende onderzoeken die de onderzoekers van Dynamiek van de Stad hebben uitgevoerd.

Een onderzoek dat in verschillende hoofdstukken terugkomt, is gehouden bij het netwerk Geestverwanten van Zorgvrijstaat in Rotterdam West. Ympkje Albeda, een van de onderzoekers bij Dynamiek van de Stad: "Geestverwanten is een netwerk voor mensen met psychische kwetsbaarheid en andere bewoners van de wijk, die samen door koffieochtenden, samen eten en wandelingen contacten onderhouden. Daarnaast draagt een wijkpsycholoog bij aan een zorgzame wijk."

Ympkje en haar collega's Elizabeth van Twist en Maaike Miedema hebben actieonderzoek gedaan naar Geestverwanten en een leerwerkgemeenschap van betrokken bewoners en professionals helpen opzetten. Ympkje: "Als onderzoekers hebben we bij dit project veel meer inzicht gekregen in de complexe processen die onder andere spelen bij het samenbrengen van formele en informele netwerken. Tegelijkertijd hebben we een bijdrage geleverd om deze netwerken nader tot elkaar te brengen. Hiermee hebben we het netwerk Geestverwanten een stapje verder kunnen helpen. Het geeft veel voldoening om niet alleen iets te analyseren maar ook bij te kunnen dragen aan versterking." De resultaten zijn vastgelegd in een digitaal magazine en een handreiking. 

In bijgaand filmpje geven initiatiefnemer Alexander Hogendoorn en onderzoeker Ympkje Albeda meer informatie.

Bij deze bieden we je alvast een voorproefje van het magazine; de voorpublicatie van een bijdrage over Hillesluis. In deze Rotterdamse wijk heeft het Preventiecollectief samen met de onderzoekers van Dynamiek van de Stad onderzoek gedaan naar de wensen van bewoners om te komen tot een sociale en gezonde wijk, en naar mogelijkheden om die wensen samen op te pakken in de buurt. Daarbij is gebruik gemaakt van straatfotografie, korte gesprekken en langere interviews. Dat heeft geleid tot een prachtige publicatie in woord en beeld.

Benieuwd? Bekijk het voorproefje 'Straatfotografie als onderzoeksmethode' hier >>> 

Heb je je nog niet aangemeld voor het symposium op donderdag 1 juli? Doe dat dan nog snel! Twee van de zes workshops zijn al vol. Voor de afscheidsrede van Guido Walraven geldt geen maximaal aantal aanmeldingen.

Afscheid nemen is nooit mijn favoriete bezigheid geweest. Ik vind het dan ook heel jammer dat lector Dynamiek van de Stad Guido Walraven binnenkort met pensioen gaat. Guido heeft echt begrepen wat praktijkgericht onderzoek inhoudt. Petje af daarvoor!

Guido heeft samen met zijn team en studenten gewerkt aan maatschappelijke thema’s en die toegespitst op de Rotterdamse situatie. Veel van onze studenten komen uit Rotterdam-Zuid; veel van de door Guido onderzochte problematiek speelt zich ook daar af. Hoe mooi is het om studenten onderzoek te laten doen naar problemen waar zij zelf en hun familie mee te maken hebben? Hoe mooi is het hen oplossingen daarvoor te laten bedenken, voortbouwend op eerder onderzoek en op ervaringen van professionals en bewoners?

Zo leren zij wat in hun wijk wel en niet werkt en wat daarvoor nodig is. Guido, dank voor de bijdrage die jij hebt geleverd. Niet alleen aan ons onderzoek en ons onderwijs; de invloed van jouw werk reikt veel verder. Je hebt je studenten voorbereid op hun toekomst, ze geleerd hoe je met sociale problemen omgaat en hoe je die kunt oplossen. Precies wat wij onze studenten graag willen meegeven.

Steeds verder op weg naar de ware Inholland-professional
Ik werk nu twee jaar bij Inholland. Nog steeds met heel veel plezier. Inholland voelt vertrouwd, als een thuis. Dat geeft mij energie om samen met mijn collega’s te blijven zoeken naar manieren om steeds weer een stapje verder te zetten en onze studenten nog beter te kunnen opleiden tot ware Inholland-professionals: weerbare, initiatiefrijke, analytisch-denkende en sociale mensen die na hun studie klaar zijn om hun maatschappelijke rol te vervullen. Om dat te bereiken hebben wij onderwijs en onderzoek steeds dichter bij elkaar gebracht. Bijna in elkaar geïntegreerd eigenlijk.

In onze onderzoekslijnen volgen we de ontwikkelingen binnen de (lokale/regionale) maatschappij en geven op basis daarvan ons praktijkgerichte onderwijs vorm. Dat betekent: onderzoek doen naar maatschappelijke vraagstukken waar het beroepenveld ook mee zit en samen met hen zoeken naar innovatieve oplossingen op het gebied van duurzaamheid, circulaire economie en noem maar op.

Twee nieuwe Living Labs
De samenwerking tussen onderwijs, onderzoek en beroepenveld wordt onder meer gerealiseerd binnen Living Labs. In zo’n op de praktijk geënte ‘laboratoriumsituatie’ leren studenten hoe het is om met collega’s vanuit andere opleidingen en onderzoekslijnen met het beroepenveld samen te werken aan reële, uitdagende maatschappelijke vraagstukken. Bijvoorbeeld in een lab waarin samen met het zorgpersoneel van een ziekenhuis wordt onderzocht wat digitalisering en online werken betekenen voor de efficiëntie in de zorgsector. In hun latere werk zullen onze toekomstige professionals ook multidisciplinair moeten samenwerken en gaat het ook om een daadwerkelijk probleem. Ze leren op school wat straks in het beroepsleven van hen wordt verwacht.

In september starten we met een nieuw pilot-Living Lab. Wij willen dit uiteindelijk verder uitbreiden zodat verschillende opleidingen binnen diverse domeinen bij onze locatie ook mee kunnen doen, maar we beginnen nu klein; bij Business, Finance & Law in Noord (Haarlem) en Zuid (Rotterdam). Wat er precies zal worden onderzocht is afhankelijk van de vraag van het beroepenveld. Het kan van alles zijn. Op dit moment ligt er al één opdracht van de rechtbank Rotterdam: hoe kan het recht toegankelijk(er) worden gemaakt voor mensen met een (visuele of andere) handicap?

Beroepenveld: kom eens langs!
Ik wil geïnteresseerden die vanuit het beroepenveld dit stuk lezen van harte uitnodigen om eens langs te komen met de vragen die zij hebben. Uw belangstelling kunt u in de reactieruimte hieronder aangeven. Laten we samen kijken hoe we uw probleem – bijvoorbeeld binnen het nieuwe Living Lab – op een creatieve manier kunnen oplossen, met hulp van onze studenten. Zo bieden wij onze studenten en wellicht uw toekomstige werknemer de gelegenheid om in een multidisciplinair team te werken aan een reëel probleem. Hun ervaringen nemen we mee in ons onderwijs. En u krijgt een deskundig antwoord op én een innovatieve oplossing voor uw vraag. Een win-winsituatie.

Donderdag 1 juli houdt Guido zijn afscheidsrede ‘Werken aan een meer rechtvaardige stad’ waarin hij ingaat op de vraag hoe mensen zich samen inzetten om hun buurt of stad beter, leuker en rechtvaardiger te maken.Rede en workshops zijn via livecast te volgen. Meer informatie en aanmelding via Afscheid Guido Walraven - Hbo-opleidingen Hogeschool Inholland

Ter gelegenheid van zijn naderende afscheid organiseert Guido Walraven, lector Dynamiek van de Stad, op donderdag 1 juli een symposium. Voorafgaand aan het uitspreken van zijn afscheidsrede zijn er die dag zes verschillende workshops waaruit de aanwezigen een keuze kunnen maken. 

Een van de workshops gaat over de vraag wat Goed werk is. Wat verstaan professionals daaronder? En bewoners? Goed werk wordt vaak omschreven als werk van hoge kwaliteit, dat bijdraagt aan het grotere maatschappelijke goed en dat voor degene die het doet van betekenis is. In de workshop wordt gezamenlijk besproken welke handvatten er zijn om je eigen activiteiten meer in Goed werk te kunnen veranderen.

Betekenisvol en betrokken 
Elizabeth van Twist en Olav Peschar, onderzoekers bij Dynamiek van de Stad, hebben een filmpje gemaakt over Goed werk. Om, zoals ze zelf zeggen, naast bijdragen vanuit onderzoek ook verschillende betrokkenen uit de praktijk een stem te geven. "We hebben vijf bevlogen en gedreven professionals en ervaringsdeskundigen gevraagd wat zij onder Goed werk verstaan", licht Elizabeth het filmpje toe. "Hiermee willen we meer aandacht besteden aan wat er al goed gaat en zichtbaar  maken hoe wij ons werk kunnen verbeteren."

Aanmelden voor de afscheidsrede en workshops
Het symposium 'Werken aan een meer rechtvaardige stad' is op donderdag 1 juli om 14.00 uur. Tijdens dit symposium organiseert de onderzoekslijn diverse workshops waarin leden van de kenniskring recent onderzoek presenteren en in gesprek gaan. Vervolgens houdt Guido om 16.00 uur zijn afscheidsrede. Je bent van harte uitgenodigd om de livecast te volgen en de workshops bij te wonen.

Meer informatie en aanmelden.