Een wijkagent is aanwezig bij de kennissessie en vertelt dat zij eens werd aangesproken door een moeder. “Ze laat me een foto zien waar haar dochter op staat met een jongen. In eerste instantie denk ik met mijn westerse kijk: wat is daar erg aan? Maar deze moeder is bezorgd om de foto, want in hun cultuur mogen jonge meiden niet samen zijn met een jongen.”

Dansend op de foto als oneerbaar gedrag 
Dit voorbeeld laat zien hoe de impact van exposen mede wordt bepaald door de culturele context waarin iemand leeft, zegt Tineke Hendrikse, onderzoeker bij het lectoraat Publiek Vertrouwen in Veiligheid. “Wat als seksueel geladen wordt gezien, is namelijk cultureel gebonden. Zo kan een foto van een meisje met een jongen of een foto in een shisha lounge of dansend in een club al gezien worden als oneerbaar gedrag. Het delen van dat soort foto’s heeft dan al veel invloed op de meiden en hun families. Als je slachtoffer wordt, zorgt het voor stress, een laag zelfbeeld en mogelijk voor geweld door medescholieren en/of familie.”

Iedereen kan slachtoffer worden
Exposen heeft dus gevolgen voor de veiligheidsbeleving, want je hebt er heel weinig invloed op of je slachtoffer wordt. Volgens Tineke kan je worden exposed, ook al doe je zelf niet aan sexting (het online verspreiden of delen van seksueel getinte berichten of foto's of video's van jezelf). “Het komt ook voor dat naaktfoto worden bewerkt met ander gezicht of dat meiden worden ook exposed met hun contactgegevens, zoals adres of social mediagegevens.”

Bang om de schuld te krijgen
Het is belangrijk om exposen te verminderen, want het beschadigt slachtoffers en hun omgeving én het verslechtert de veiligheidsbeleving in de on- en offline  wereld, weet Tineke. De professionals bij de kennissessie beaamden dit en gaven aan dat zij zoeken naar wat zij kunnen doen. “Luisteren met een open blik zonder oordeel is belangrijk voor slachtoffers”, gaf een ervaringsdeskundige aan. “Slachtoffers vinden het al zo lastig om hulp te zoeken, omdat ze bang zijn zelf de schuld te krijgen van wat hen is overkomen. Terwijl ze zo geholpen zijn als iemand écht naar hen luistert.”

Preventie vanaf groep 8 is goed idee
Tineke onderstreept dat duidelijker moet zijn dat diegene die doorstuurt de schuldige is en niet het slachtoffer. Meer preventie is daarom een goed idee vindt zij. “Begin ermee in groep 8, want als je een telefoon en social media hebt, ben je er vatbaar voor."

De gemiddelde tiener leeft met zijn telefoon in zijn handen, maakt voortdurend foto’s en filmpjes. En deelt deze met vrienden. Dat is niet altijd onschuldig. Het verspreiden van (seksueel getint) beeldmateriaal gebeurt ook om iemand - vaak meisjes - reputatieschade toe te brengen. Exposen, noemen ze dat. Krista Schram, associate lector Publiek Vertrouwen in Veiligheid, onderzocht de impact van dit fenomeen. “Exposed worden heeft grote gevolgen – voor het meisje maar soms ook voor haar familie.” Op 3 november presenteert Krista in de kennissessie ‘Ik gooi je op Telegram’ de resultaten van het onderzoek in Rotterdam-West. Ook is er aandacht voor hoe cultuur van invloed is op exposen, voor de juridische normstelling en het vergroten van weerbaarheid onder meisjes.

Meld je aan voor deze kennissessie bij Inholland Rotterdam.
Zeker als je professional bent in de wijk en met jongeren werkt! 

Aanleiding voor het verkennende onderzoek Ik gooi je op Telegram waren de signalen rondom exposen vanuit de wijkpolitie en het jongerenwerk in Rotterdam-West, én het eerdere onderzoek Exposen exposed dat Krista Schram met lectoren Machteld de Jong en Marnix Eysink Smeets in 2020 heeft gepubliceerd.

Impact van exposen
Krista: “Met dit onderzoek willen we bewustwording creëren over hoe breed dit fenomeen leeft. Hoeveel angst het bij jongeren kan opleveren en wat de impact is. Exposen kan leiden tot schaamte en een laag zelfbeeld. Maar ook tot pesten, intimidatie en (eergerelateerd) geweld. Het heeft effect op hele families, want oneerbaar gedrag kan ook hun reputatie schaden.” Online exposen heeft dus ook offline gevolgen. “Wat je ook ziet is dat meisjes die nog niet ‘exposed’ zijn, de risico’s zoveel mogelijk willen uitsluiten. Ze hangen niet meer met vriendinnen op straat of maken een veilige kledingkeuze. Het is een beperking in hun bewegingsvrijheid en hun veerkracht.”

Geen victim blaming meer
Exposen is een fenomeen dat op jongeren veel impact heeft, maar ook voor ouders en professionals lastig is om mee om te gaan. “De manier waarop we als volwassenen over exposen praten moet anders. We moeten het perspectief verschuiven van het ‘dan had je maar geen foto moeten delen’ - het victim blaming - naar duidelijke grenzen stellen aan het exposegedrag van jongeren”, meent Krista. “Zo is er nu ook een wetsartikel (139Sr Strafbaarstelling wraakporno) aangenomen waarin exposen strafbaar is als je weet dat je daarmee schade berokkent. Zo’n wet biedt ook voor professionals handvatten om exposen te begrenzen.”

Kennis en ervaringen uitwisselen tijdens kennissessie
In de kennissessie wordt dieper ingegaan op deze juridische normstelling, als ook op de culturele invloeden bij exposen en de weerbaarheid van meiden en hun families. Daarnaast is er ruimte om met de aanwezigen kennis en ervaringen uit te wisselen.  “We willen graag in gesprek met professionals”, zegt Krista. “Daarom is er ook tijd ingeruimd voor een rondetafelgesprek waar professionals eigen casussen kunnen inbrengen en adviezen van experts kunnen vragen.”

Slut-shaming, schaamtecultuur en exposen: Krista Schram, docent en associate lector Publiek vertrouwen en veiligheid, ging  hierover in gesprek met Sarah Achahbar van Gemeente Rotterdam en Chicks And The City. Ze namen het op in een podcast om zo hun ervaringen te delen die ze opdeden in onderzoeken en uit gesprekken met slachtoffers. Want wat voor impact heeft exposen en shaming op jongeren?

Luister de podcast hier terug.

Exposen op social media
Online zijn er zogenaamde ‘expose’-accounts actief die foto’s en video’s delen van jongeren (vaak meiden) met als doel om hen aan de schandpaal te nagelen, te intimideren of te chanteren. Volgens deze accounts gedragen de vrouwen in kwestie zich niet volgens de ‘juiste’ culturele of religieuze normen, en is het nodig om ze te ontmaskeren - oftewel: exposen. 

Victim blaming
Precieze cijfers over de omvang van het probleem ontbreken, omdat weinig jongeren hun verhaal delen. Ze schamen zich en vaak is er sprake van victim blaming, waarbij ze de schuld leggen bij zichzelf, het slachtoffer. Juist daarom is het van groot belang om dit onderwerp aan de kaak te stellen. In de podcast deelt Krista Schram daarom haar kennis over dit onderwerp, onder andere vanuit haar recente onderzoek naar de gevolgen van sexting en exposen voor hbo-studenten van Marokkaanse, Turkse en Hindoestaanse afkomst. 

Luister hier de volledige aflevering terug.

Brontekst: ChicksAndtheCity.nl

Om het probleem van exposen – het via social media verspreiden van ontvangen naaktbeelden - aan te kunnen pakken is het belangrijk dat exposen, gezien de ernst van de gevolgen, als high impact crime wordt erkend en dat de focus op het slachtoffer wordt verlegd naar de verantwoordelijkheid en strafbaarheid van daders. 

Dit staat in het onderzoeksrapport Exposen Exposed over de gevolgen van online slut-shaming voor jonge vrouwen met een migratieachtergrond in het hbo. Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoekers van de Inholland-onderzoekslijnen Diversiteitsvraagstukken en Publiek Vertrouwen in Veiligheid en mede gefinancierd door Stichting Achmea Slachtoffer en Samenleving.

Schuld van exposen wordt vooral bij slachtoffers gelegd
Hbo-studenten maken zich zorgen, omdat zij in hun eigen omgeving zien dat ‘exposen’ ernstige en langdurige gevolgen heeft voor meisjes en jonge vrouwen. Zeker wanneer zij afkomstig zijn uit een schaamtecultuur, zoals de Marokkaanse, Turkse en Hindoestaanse. De schuld van exposen wordt vooral bij slachtoffers gelegd. Dit mechanisme van ‘victim blaming’ is gevaarlijk. Het verhoogt de drempel voor slachtoffers om hulp te zoeken.

Aanleiding voor het onderzoek vormden mediaberichten in 2018 over jongens die naaktbeelden van meisjes verspreiden op social media met als doel hen te ‘ontmaskeren’ en aan de schandpaal te nagelen. In de periode 2018-2019 zijn interviews afgenomen met 70 vrouwelijke studenten met uiteenlopende etnische achtergronden, twaalf mannelijke studenten, zestien hbo-professionals van verschillende Randstedelijke hogescholen en tien experts over hun ervaringen met sexting en exposen. Het merendeel van de interviews met studenten is afgenomen door getrainde student-interviewers met diverse culturele achtergronden. Het is de eerste keer dat dergelijk onderzoek in Nederland is gedaan.

Veel onbekendheid met het fenomeen: interventies zijn wenselijk ​
De studenten in het onderzoek stellen dat vooral jongeren in het voortgezet onderwijs gevaar lopen slachtoffer te worden. Zij vinden het, ongeacht geslacht of afkomst, wenselijk dat interventies worden ontwikkeld om exposen (en de gevolgen daarvan) te voorkomen of te verminderen. Zij doen hiertoe ook aanbevelingen die in het onderzoeksrapport zijn opgenomen. Zo wijzen studenten erop dat ouders en professionals vaak niet weten wat jongeren doen op social media en ook niet dat sexting inmiddels een normaal verschijnsel is. Het is belangrijk dat ouders en professionals in staat zijn jongeren op dit gebied te begrijpen en te ondersteunen als het mis gaat.

Met enige regelmaat komt het in het nieuws: jonge vrouwen van vooral Marokkaanse, Turkse en Hindoestaanse afkomst die doelwit zijn van ‘exposen’. De wildste (verzonnen) verhalen en beschuldigingen gaan rond, waarbij de namen, telefoonnummers en social media profielen van de meisjes worden gedeeld. De gevolgen zijn groot. Maar hoe veilig voelen zij zich op het hbo? Over deze onderzoeksvraag buigt associate lector Krista Schram zich met studenten van de opleiding Integrale Veiligheidskunde van Inholland Rotterdam.

Veiligheidsbeleving in de online wereld
Cybercriminaliteit neemt toe, maar er wordt relatief nog weinig onderzoek gedaan naar de veiligheidsbeleving van burgers in de online wereld. Krista schetst de gevolgen van cyber crime: “Hacken of stalken heeft enorme impact op het gevoel van veiligheid. Niet alleen online, maar ook offline voelen slachtoffers zich bedreigd. De angst dat je die stalker ook op straat tegenkomt is groot. Dat zie je ook terug bij meiden die exposed worden en thuis door jongens opgezocht worden.”

Volgens Krista is het beleid nog niet toegesneden op online veiligheid, terwijl dit juist zo belangrijk is: “Exposen is strafbaar, maar aangifte doen heeft eigenlijk geen zin. Doordat er nog geen beleidsregels zijn, vindt in de praktijk geen of nauwelijks opvolging plaats.” Nadat Krista haar onderzoek naar de impact van exposen in het hbo heeft afgerond, geeft ze vervolg aan de uitkomsten en doet ze uiteindelijk praktijkgerichte aanbevelingen voor het ontwikkelen van beleid.

Krista Schram is nu ruim een jaar associate lector Publiek Vertrouwen in Veiligheid bij onze Onderzoeksgroep Recht en Veiligheid. Daarnaast is ze docent Onderzoeksvaardigheden en afstudeerbegeleider bij de opleiding Integrale Veiligheidskunde. Lees meer over Krista Schram

Veldwerk in Rotterdam
Krista heeft inmiddels behoorlijk wat ervaring opgedaan in onderzoek naar de veiligheid van burgers en is gespecialiseerd in het opzetten en uitvoeren van veldwerk in (Rotterdamse) wijken en onder moeilijk bereikbare groepen.

Met veel enthousiasme vertelt ze over haar onderzoekswerk: "Als onderzoeker leg ik mij vanuit mijn eigen praktijk al jaren toe op de leefbaarheid en veiligheid in buurten en op de manier hoe mensen - van verschillende herkomst en leefstijl - op een zo prettig mogelijke manier kunnen samenleven. Daarvoor ben ik ook actief in buurtbemiddeling en veldwerk, waarbij ik probeer te doorgronden wat voor mensen de veiligheid in hun buurt maakt (of breekt) en hoe zij kijken naar wat zijzelf en wat anderen aan die veiligheid (kunnen) doen. Je moet daarbij vaak laagje na laagje afpellen om het werkelijk te kunnen begrijpen."

Studenten betrekken bij onderzoek verdien je dubbel en dwars terug
Het onderzoek dat ze vanuit de onderzoekslijn Publiek Vertrouwen in Veiligheid doen is heel praktijkgericht en daarom zeer geschikt voor bijvoorbeeld afstudeeropdrachten. Krista werkt bij haar onderzoeken nauw samen met een aantal studenten en is daar zeer positief over: “Studenten kunnen over het algemeen heel veel, maar het is wel belangrijk om ze goed te selecteren, begeleiden en trainen. Selecteer mensen die zowel talent als affiniteit met het onderzoek hebben. En besteedt vervolgens voldoende tijd en aandacht aan begeleiding en training. Dat is een investering die zich dubbel en dwars terugverdient.”