Waar halen lokale brouwers echte oer-Hollandse hop vandaan? En groeit zo’n plant sowieso nog ergens in Nederland? Onderzoekers van het project Hollandse Hop van Hogeschool Inholland en Naturalis Biodiversity Center gingen op zoek. Tijdens hun zoektocht stuitten ze op een 300 jaar oud hopplantje in het Stadhuismuseum in Zierikzee. Het tussen vellen papier gedroogde plantje mist daardoor nu een blaadje.

Wie het plantje in het herbarium - een verzameling gedroogde planten - in Zierikzee ooit geplukt heeft en waar het vandaan komt, blijft de grote vraag. Plantenkenner en gastonderzoeker bij Naturalis, Aleid Offerhaus heeft wel een vermoeden: het is mogelijk onderdeel van een groter herbarium van Herman Boerhaave die begin achttiende eeuw directeur van de Hortus Botanicus in Leiden was. ,,Toen in 1752 de tuinman van Boerhaave overleed, zat er bij zijn erfenis een dertiendelig herbarium. De planten uit dat herbarium zijn op dezelfde manier opgeplakt als die in Zierikzee.”

Lees hier het hele artikel dat op 22 juni 2022 in de PZC werd geplaatst. 

Op maandag 13 juni vond in het prachtige Naturalis in Leiden het symposium Hollandse Hop plaats. Een dag georganiseerd door het lectoraat Green Biotechnology van Hogeschool Inholland en het Hollands Hophuis ter afsluiting van het SIA RAAK-mkb onderzoeksproject dat in 2018 van start is gegaan. Een dag gevuld met nationale en internationale sprekers die zich bezig hebben gehouden met de geschiedenis van hop, etnobotanie, DNA van hop samenstelling, historische botanie en de teelt van hop. Uiteindelijk ging het allemaal om die éne vraag: bestaat er nog authentieke Hollandse hop en waar is deze te vinden?

In april 2018 sloegen het Hollands Hophuis en Hogeschool Inholland de handen ineen. Al snel vormden zich een consortium bestaande uit bierbrouwers, telers, historici, botanici en biologen die hun krachten bundelden om opzoek te gaan naar oer-Hollandse hop. Waar Nederland in de geschiedenis bekend stond als echt hopland, zijn lokale bierbrouwers vandaag de dag sterk afhankelijk van hop afkomstig uit het buitenland. Hoe is dit zo gekomen?

Nederlandse Hopcultuur
De eerste spreker van de dag, dr. Leendert Alberts van Hogeschool Utrecht, nam ons mee terug naar de 14^e eeuw, de tijd waarin de hopteelt en bierbrouwerij in Nederland op gang kwam. Nederlandse hop, bier en kennis over het telen en brouwen werd zelfs geëxporteerd naar België, Duitsland, Engeland en Frankrijk. De oogst van hop werd gevierd tijdens oogstfeesten met muziek, dans en spel, er heerste een ware hopcultuur in Nederland. Maar hopteelt was arbeidsintensief en de komst van koffie, thee en jenever in de 19^e eeuw maakten het telen van hop en brouwen van bier minder lucratief. Men stapte over op import hop en in 1980 waren er nog maar 14 bierbrouwerijen in Nederland. Máár benadrukt Alberts; er is hoop voor de Hollandse hop: in 2022 telt Nederland maar liefst 946 geregistreerde commerciële bierbrouwerijen. Betekent dit een nieuwe bierrevolutie?

Hop naar de kas
Deze toename in brouwerijen betekent ook een toenemende vraag naar aromatische hop. Ing. Filip van Noort van Wageningen University & Research (WUR) deed onderzoek naar de mogelijkheden van het telen van hop in de kas. In de kas is het klimaat namelijk beter te beheersen en biologische gewasbestrijding makkelijker, wat mooie kansen biedt voor hernieuwde teelt van hop in Nederland. Samen met studenten van de WUR en Hogeschool Inholland werd een teeltprotocol ontwikkeld en gekeken welke hoprassen op het gebied van beworteling, substraten, inhoudstoffen en smaak het meest geschikt zijn voor commerciële hopteelt. De belangrijkste conclusies uit dit onderzoek is dat hopteelt in de kas veelbelovend is, twee cultivars groeiden goed en een ander tijdens dit RAAK project in een natuurgebied verzamelde verwilderde hop had een hoge productie aan hopbellen. Desalniettemin is de productie nog niet voldoende voor commerciële teelt. Diverse variëteiten laten het toe om meerdere keren per jaar te telen, en ook is er inmiddels veel kennis over de beworteling en het substraat. Steenwol en veensubstraat geeft de beste groei en productie van hop. Hoe de toekomst van hopteelt in de kas eruit ziet? De productie moet nog fors verbeteren, en hopelijk kan verdere optimalisatie van de teeltomstandigheden en (indoor)licht daar aan bij dragen.

Scandinavisch bierbrouwen
Dr. Anneleen Kool van de University of Oslo nam ons mee in de wereld van het traditioneel Scandinavisch bierbrouwen. Het Vikingen tijdperk is een lastige periode in de geschiedenis om uitspraken over te doen omdat de Vikingen geen gebruik maakten van schrift. Wel is op inscripties van stenen en voorwerpen duidelijk te zien dat bier een grote rol speelde in het leven van de Vikingen. Zo vertelde Kool dat de kraamperiode van een kind zelfs ‘bierperiode’ genoemd werd en men was Scandinavische boer in de 14^e eeuw verplicht was om 100 hopplanten te hebben staan. Het ging zelfs zo ver dat er spionnen naar de vijand werden gestuurd de locatie van hopvelden in kaart te brengen omdat bier de belangrijkste calorieleverancier van het leger was. Op dit moment is er in Scandinavië net als in Nederland nog nauwelijks hopteelt, maar zijn er wel onderzoeken gaande naar de mogelijkheden van het terugbrengen van Zweedse hop.

DNA-analyses
Speciaal overgekomen uit Londen vertelde dr. Juan Viruel van de Royal Botanic Gardens in Kew  meer over zijn onderzoek naar het behoud van wilde plantensoorten door middel van DNA analyses om zo de genetische samenstelling van een soort te kunnen bepalen. Viruel heeft voor het SIA RAAK-mkb onderzoeksproject alle genetische analyses gedaan van de planten uit het herbarium van Naturalis en die in het wild in Nederland verzameld zijn. Viruel liet diverse voorbeelden zien van het gebruik van informatie uit DNA analyses over de groei van bedreigde plantsoorten, voor het ontwikkelen van beleid om hun uitsterven te voorkomen.

Bestaat er nog authentieke Hollandse hop?
Professor Barbara Gravendeel van het Naturalis Biodiversity Center nam ons mee naar het antwoord op die éne prangende vraag: bestaat er nog een authentieke Hollandse hop en wáár is deze te vinden? Om dit te onderzoeken is historicus Erik Zevenhuizen het herbarium van Naturalis ingedoken, waarna onderzoeker Maaike Boersma van Hogeschool Inholland in het ancient DNA lab het DNA uit de herbarium samples heeft geïsoleerd en opgestuurd naar Viruel voor DNA analyse. Om de zoektocht naar bestaande wilde hopplanten te starten werd gekeken naar de etiketten van de samples uit het herbarium. Van een aantal historische hopsamples was de locatie op het etiket voldoende gedetailleerd. Samen met studenten werd op diezelfde plekken in 2018 opnieuw gezocht naar hopsamples en werden er DNA analyses uitgevoerd om te kijken of de nieuwe samples authentieke Hollandse hop zijn of in de tijd verweven met hop uit andere landen. Uiteindelijk kwam er één meest matchend paar uit, waarvan het historische sample niet uit Naturalis, maar uit het Zierikzee Herbarium kwam. Het Zierikzee Herbarium was namelijk bereid geweest een monster van hun aller oudste hop af te staan voor het onderzoek. Deze hop uit Zierikzee bleek een match met hop gevonden rondom het Huys ter Horst in Horst!

Kasteel Huys ter Horst
Maar hoe zijn de onderzoekers terecht gekomen bij Kasteel Huys ter Horst en ontstond de match? Spreker en projectleider van het onderzoek Nelleke Kreike (lector bij Hogeschool Inholland) vertelt dat zij na de aankondiging van het onderzoek werd benaderd door Erik Brouwer van Hôrster Beer Brouwerij. Tekeningen uit 1802, zo vertelde Kreike, laten zien dat er bij Kasteel Huys ter Horst een tuin en boomgaard waren en dus besloten zij om daar samen op zoek te gaan naar hop. De hop werd gevonden en geanalyseerd middels DNA fingerprinten. Op deze manier werden bekende hopcultivars vergeleken met de horster hoppen en werd een uniek Nederlands profiel ontdekt!

Dagafsluiting
De dag werd afgesloten door dr. Aleid Offerhaus van het Naturalis Biodiversity Center. Aan de hand van prachtige voorbeelden uit herbaria liet zij zien hoe men vroeger dacht over planten. Rondom de gedroogde planten werden gegraveerde vazen en sierlijke strikken getekend. Ondanks dat de hop in het herbarium al zo’n 300 jaar oud is, zijn zelfs de hopbellen nog in detail te zien. “Het is bijzonder om te zien hoe historische herbaria ingezet kunnen worden voor actuele onderzoeken”, aldus Offerhaus.

Waardevolle kennis 
Door vanuit drie verschillende invalshoeken, teelt, chemie en biologie, naar hetzelfde onderwerp te kijken, lokale hop, werd met het onderzoeksproject Hollandse Hop waardevolle kennis vergaard en antwoord gegeven op de vraag: bestaat er nog authentieke Hollandse Hop en waar is deze te vinden? Carel Krol van het Hollands Hophuis sloot af met de woorden:“Samen met alle betrokken partijen hebben we informatie gebracht die er nog niet was in Nederland, en dat is erg waardevol. Een eerste inventarisatie die snakt naar vervolg onderzoek waar hoptelers en bierbrouwers mee aan de slag kunnen!” 

Na het symposium werd er uiteraard lokaal gebrouwen speciaal bier geproefd en nagepraat in de Hortus Botanicus Leiden over het bijzondere project dat historica, biologen, telers en bierbrouwers en -specialisten samenbracht.

Meer weten over het onderzoek en de resultaten? Neem dan contact op met Nelleke Kreike via Nelleke.kreike@inholland.nl

Ooit tierde hop welig in Nederland. Lokale brouwers conserveerden hiermee hun bier. Maar is het ook mogelijk om hop op grote schaal te herintroduceren en dan als echte smaakmaker van speciaalbieren? Op initiatief van Hollands Hophuis gingen onderzoekers en studenten van Hogeschool Inholland na of hop een vaste stek zou kunnen krijgen in tuinbouwkassen. Op maandag 13 juni tijdens het afsluitende symposium kun je de resultaten zien, horen én proeven. Aanmelden kan nog!

Hop is voor bier als druiven voor wijn. Afhankelijk van factoren zoals de bodem en het klimaat geeft elke hopplant zijn specifieke smaak aan de drank. ‘Terroir’ wordt dit met een chic woord genoemd, en Carel Krol kan daar levendig over vertellen. Als medeoprichter van Hollands Hophuis voedt hij bierbrouwers met zijn kennis van hopteelt en met een brede variëteit aan hoppen. Die komen voornamelijk van Europese bodem. Een Nederlandse hop zit er echter niet tussen. 

RAAK-mkb-onderzoeksproject Hollandse Hop 
“Hop kan hier goed groeien, maar hoppen met voldoende smaakstoffen en aroma’s tref je hier niet aan”, zegt Carel. “Toch wilden we nagaan of teelt van Nederlandse hop voor lokale bierbrouwers mogelijk is.” Inholland pakte de vraag van Hollands Hophuis op en zette samen met onder meer WUR, Naturalis, Hogeschool Leiden en diverse bedrijven het RAAK-mkb-onderzoeksproject Hollandse Hop op. 

Onderzoek naar DNA, smaakstoffen en teelt 
Het project kende een aantal deelonderzoeken. Zo vond een inventarisatie plaats van de hop die in Nederland nog te vinden is. Docent-onderzoeker Maaike Boersma van Green Biotechnology en studenten vergeleken het DNA van hopplanten uit het herbarium van Naturalis met wilde hopplanten. Onderzoeker Niek van Leeuwen van Chemie hielp mee aan de analyse van smaakstoffen. Docent-onderzoeker Frank van der Helm van Tuinbouw en Agribusiness werkte met zijn studenten aan de optimalisatie van nieuwe teeltmethoden van hoplanten. 

Hopteelt in kassen 
De teeltmethoden richtten zich op kassen en dat is een nieuwe omgeving voor hopplanten. “In Nederland komen steeds meer kassen leeg te staan”, zegt Nelleke Kreike, lector Green Biotechnology. “Hopteelt zou een mooi alternatief kunnen zijn voor de teelt van tomaten en paprika; vergelijkbare gewassen die ook verticaal groeien. Het voordeel van kassen is, dat je de omstandigheden goed kunt controleren en zo rendementverhogend kunt werken.” 

Onderzoek door tweede- en derdejaarsstudenten 
Op verschillende manieren waren studenten van Inholland bij het project betrokken. “Tweede- en derdejaarsstudenten Biotechnologie analyseerden met nieuwe methoden en nieuwe tools het DNA van hopplanten”, vertelt Nelleke. “Tweede- en derdejaarsstudenten Tuinbouw en Agribusiness gingen in de kassen van Wageningen UR Glastuinbouw in Bleiswijk aan de slag met nieuwe teeltmethoden. Ze monitorden de groei van de verschillende hopvariëteiten en maten de klimatologische omstandigheden. Alle studenten waren op die manier met de toekomst van hun vak bezig op basis van vragen uit de praktijk. Ze werkten met methoden die in het werkveld volstrekt nieuw zijn.”

Toegepast onderzoek 
Het enthousiasme onder de studenten was groot, merkte Carel onder meer bij de gastlessen die hij gaf. “Ik vertelde over hop, wat dit voor plant is en waar die vandaan komt. De studenten waren echt geïnteresseerd en stelden heel mooie vragen.” Blij is Carel ook om samen te werken met het hbo. “Het gaat om toegepast onderzoek op basis van een concrete vraag wat uiteindelijk nieuwe kennis oplevert die we naar bedrijven kunnen brengen.” 

Resultaat 
Wat het project Hollandse Hop heeft opgeleverd? “We hebben aangetoond dat hop goed geteeld kan worden in de kas”, zegt Carel. “Aan de efficiëntie van de teelt moet nog wel gesleuteld worden. Wat het nu extra lastig maakt, zijn de fors gestegen gasprijzen, wat het telen van gewassen in kassen duur maakt. Maar misschien komt dat daar in de toekomst met duurzame manieren van verwarmen een oplossing voor.” 

Maandag 13 juni: symposium Hollandse Hop 
Ben je benieuwd naar de ontwikkeling van een nieuwe Hollandse hop, die geteeld kan worden op eigen bodem? Wil je weten wat de genetische samenstelling is van historische en huidige hopplanten? En ben je benieuwd naar wat dit onderzoek ons leert over het belang van het in stand houden van het Nederlandse cultuurlandschap? Kom dan naar het symposium Hollandse Hop in Naturalis Leiden op maandag 13 juni en proef een speciaalbiertje van eigen bodem. 

Hop is hip. Zeker als ingrediënt in een lokaal, ambachtelijk gebrouwen bier. Maar waar halen lokale brouwers echte oer-Hollandse hop vandaan? En groeit zo’n plant sowieso nog ergens in Nederland? Onderzoekers van Hogeschool Inholland en Naturalis Biodiversity Center gingen op zoek: ter land, ter lab en in musea om stokoude resten te vergelijken met verse exemplaren. Op maandag 13 juni kun je de resultaten van het diepgravende DNA-onderzoek zien, horen én proeven.

Hop is een belangrijke smaakmaker van het steeds populairder wordende speciaalbier. Maar bierbrouwers kampen met een groeiend te kort aan hop. Ze moeten daarvoor in de rij staan in het buitenland, omdat de teelt van hop in Nederland is verdwenen. De terugkeer van Hollandse hop, met een eigen smaak, lokaal geteeld: dat zou voor hen de oplossing zijn om het brouwen van authentieke speciaalbieren een impuls te geven.

RAAK-mkb-onderzoeksproject
Hogeschool Inholland pakte het vraagstuk van de bierbrouwers en hoptelers van het Hollands Hophuis op. Onderzoekers van het Research and Innovation Centre Agri, Food & Life Sciences (RIC-AFL) vormden samen met onder meer kennisinstellingen, zoals Naturalis en Wageningen University & Research (WUR), bierbrouwers, telers en andere partners in het werkveld een consortium voor het SIA RAAK-mkb-onderzoeksproject Hollandse Hop voor lokaal speciaalbier.

Samenwerking Inholland en Naturalis
“We werken al langer samen met Inholland in stages met hun studenten ”, zegt botanicus en onderzoeker Barbara Gravendeel van Naturalis. “Maar we wilden meer doen met elkaar, omdat een hbo-instelling als Inholland goed is om vraagstukken uit het werkveld te koppelen aan praktijkgericht onderzoek. In dit geval dus om op zoek te gaan naar Hollandse hop waarmee lokaal geteeld kan worden.”

Hop, het veld in
De eerste stappen in het onderzoek waren sprongen in het verleden. “We gingen na wat de historische plekken waren van de verloren gegane Nederlandse hopteelt. Die bleken te liggen op de zandgronden van Oost- en Zuid-Nederland en op stroomruggronden van de Maas en de Waal. Vervolgens selecteerden we uit het herbarium van Naturalis en het Stadhuismuseum Zierikzee gedroogde hop uit die regio’s. Met een student van de WUR zijn we op die plekken terug geweest om verse, wilde hop te zoeken.”

Historische en huidige hop
Het idee was om de oude hop van Naturalis te vergelijken met de verse hop uit het veld. Is er een match, dan kun je vaststellen dat de plant autochtoon Nederlands is, en daarmee een kandidaat voor teelt door lokale hoptelers en bierbrouwers. Maaike Boersma, docent-onderzoeker bij Inholland, lectoraat Green Biotechnology richtte zich op het spannende DNA-onderzoek. “Bij Naturalis verzamelde ik twintig monsters. Belangrijk was dat dit DNA-materiaal niet besmet zou raken. Het verse DNA heb ik daarom apart geïsoleerd in het laboratorium van Hogeschool Inholland Amsterdam.”

Onderzoek tweedejaarsstudenten
Maaike betrok ook enkele tweedejaarsstudenten Biotechnologie bij het onderzoek. “Tijdens hun interne stage van zeven weken hebben ze zelf een selectie uit de verse hopplanten gemaakt, DNA geïsoleerd en die met elkaar vergeleken. Ze waren daar heel enthousiast over, omdat ze volledig verantwoordelijk waren voor dat deelonderzoek en omdat het echt pionieren was met een vraag uit de praktijk: ook wij als onderzoekers wisten het antwoord niet.”

Data-analyse door supercomputer
Om onderscheid te maken tussen verschillende genotypen van de hopplanten, stuurde Maaike het DNA-materiaal naar een onderzoekscentrum in het Verenigd Koninkrijk. “Inmiddels ben ik druk bezig met de data-analyse. Op basis van verschillende algoritmen vergelijk ik de tientallen monsters en de honderden stukjes DNA om een zogeheten fylogenetische stamboom te maken. Bij Inholland hebben we een supersterke computer met een rekencapaciteit van 32 gigabyte om deze data-analyse te kunnen uitvoeren.”

Niet uitgestorven
Hoewel de data-analyse nog niet is afgerond, is Barbara naar eigen zeggen ‘dolenthousiast’ over het resultaat. “Het is nu al duidelijk dat authentieke Nederlandse hop niet is uitgestorven. We hebben het aangetroffen bij Horst aan de Maas en bij de Nieuwkoopse Plassen. Op basis van de genetische code en de wortelstokken die we er verzamelden, kunnen lokale telers veredelde Hollandse hop maken voor lokale bierbrouwers.”

Hop is hip en dé essentiële smaakmaker van speciaalbier. Onze Nederlandse bierbrouwers kampen met een groeiend tekort aan hop afkomstig uit het buitenland. De terugkeer van hop geteeld op eigen bodem zou voor hen dé oplossing zijn. Maar is het wel mogelijk om hop in Nederland te telen? En is er nog oer-Hollandse hop te vinden in Nederland? Dat vroegen de hoptelers van het Hollands Hophuis zich af.

Onderzoekers van de onderzoekslijn Green Biotechnology van Hogeschool Inholland, Naturalis en de WUR gingen met het onderzoeksproject Hollandse Hop op zoek naar nieuwe hopteeltmethoden en naar de oer-Hollandse Hop in herbaria en in het wild. Samen met het Hollands Hophuis, bierbrouwers, studenten en andere partners uit het werkveld werd er in de geschiedenis van Hollandse hop gedoken en voorruit gekeken naar de toekomst van lokaal speciaalbier. Op maandag 13 juni kun je de resultaten van dit diepgravende teelt en DNA-onderzoek zien, horen én proeven.

Daarnaast vertellen gastsprekers uit binnen- en buitenland over de geschiedenis en oorsprong van hop en bier en de nieuwste DNA-technieken die gebruikt zijn voor het herkennen van de oer-Hollandse Hop.

Benieuwd naar de ontwikkeling van hop van eigen bodem? Wil je weten wat de genetische samenstelling is van historische en huidige hopplanten? Ben je benieuwd naar wat dit onderzoek ons leert over de het belang van het in stand houden van het Nederlandse cultuurlandschap? Meld je dan aan voor het symposium Hollandse Hop en proef na afloop een speciaalbiertje van eigen bodem.

Programma 13 juni, Naturalis Leiden
 

 
Meer informatie en aanmelden
Adres: 

• Naturalis, Darwinweg 2, 2333 CR Leiden
• Hortus Botanicus, Rapenburg 73, 2311 GJ Leiden (hier vindt de borrel plaats)

Ga naar de pagina van het symposium voor meer informatie .

Wil je erbij zijn? Meld je dan hier aan. Graag tot maandag 13 juni!

Op maandag 13 juni 2022 organiseert het lectoraat Green Biotechnology een symposium over Hollandse hop in Naturalis Leiden.

Hop is essentieel voor het brouwen van speciaalbier. Op dit moment komt hop veelal vanuit het buitenland ons land binnen. Onze Nederlandse bierbrouwers zijn afhankelijk van deze hop. Alleen al daarom wil je toch weten hoe we hopplanten op een nieuwe manier kunnen telen op eigen bodem? 

Ben je benieuwd naar de ontwikkeling van een nieuwe Hollandse hop, die geteeld kan worden op eigen bodem? Wat is de genetische samenstelling van historische en huidige hopplanten, die als basis kunnen dienen voor de ontwikkeling van een nieuwe Hollandse hop? Wat heeft dit onderzoek ons geleerd over het belang van het in stand houden van het Nederlandse cultuurlandschap?

Onderzoekers van de onderzoekslijn Green Biotechnology van Hogeschool Inholland en gastsprekers van WUR en Naturalis delen hun belangrijkste methoden en resultaten tijdens het symposium Hollandse Hop.

Benieuwd? Kom dan naar het symposium Hollandse Hop in Naturalis Leiden en noteer deze datum alvast in je agenda: maandag 13 juni 2022.

Meer informatie volgt. 

Het onderzoeksteam

Het project, dat een looptijd heeft van twee jaar, ging woensdag 4 april van start in Amsterdam. Naast bierbrouwers en plantentelers zijn ook brancheorganisaties betrokken en onderzoekers van Hogeschool Leiden, Naturalis, Wageningen University & Research en de Universiteit van Amsterdam.

Nieuwe hopsoort voor lokaal speciaal bier
“We gaan onderzoeken of we een hopsoort kunnen ontwikkelen die in Nederland geteeld kan worden en gebruikt kan worden voor de productie van lokaal speciaalbier”, legt Kreike uit. “In ons onderzoek gaan we de teelt van de hopplanten optimaliseren, de smaakstoffen met chemische analyses aantonen en de genen die betrokken zijn bij de smaak karakteriseren, met behulp van DNA-onderzoek. We werken in dit onderzoek onder andere samen met dr. Barbara Gravendeel, lector Biodiversiteit van Hogeschool Leiden en Naturalis.”

Bijzonder verder is dat voor het project hop uit het herbarium van het Naturalis Biodiversity Center  in Leiden gebruikt kan worden voor het DNA-onderzoek. Verder wordt voor DNA-analyses ook ‘wilde hop’ in Nederland verzameld. Kreike: “Met deze gegevens kunnen we vervolgens de verschillende hopplanten vergelijken met bestaande hoprassen en daarmee een historische smaak identificeren. Uiteindelijke willen we met al deze informatie over optimale teelt, specifieke smaken en belangrijke genen een voorzet geven voor de ontwikkeling van een Hollandse Hop met een authentieke smaak.”