Duurzame, inclusieve en technologisch vernieuwende mode-initiatieven breken maar moeilijk door. Dat komt door de manier waarop algemene nieuwsmedia erover berichten. Dat stelt Inholland-onderzoeker Natalia Berger in haar nieuwe boek Public Discourse and the Fashion Industry. Hoewel de mode-initiatieven volop media-aandacht krijgen, ligt de nadruk vaak op ‘mode als probleem’. Daardoor bereiken publicaties dikwijls het tegenovergestelde van wat de modeconcepten beogen, namelijk laten zien dat mode een culturele praktijk is die plezier en verbeelding brengt. 

Natalia baseerde het boek op dertien jaar onderzoek aan Hogeschool Inholland. Hiervoor analyseerde ze 2.263 artikelen over vijf thema’s gerelateerd aan de mode-industrie: dierenwelzijn, fysieke beperking, reparatiepraktijken, slimme wearables en metaverse-fashion. Berger merkt op: “De berichtgeving wekt eerder afkeer dan verlangen, versterkt uitsluiting in plaats van inclusie en focust meer op de financiële of technologische aspecten dan op creativiteit.” 

Deze omkering is een belangrijke constatering, vindt Natalia. Het is een verklaring hoe ondanks alle aandacht voor duurzaamheid het volume van (ultra-)fast fashion alleen maar verder groeit. “Dat heeft er onder andere mee te maken hoe we over de mode praten”, zegt Natalia. “Als we de mode-industrie willen veranderen, moet eerst onze taal veranderen.”

Mode zonder verlangen 
Natalia noemt een voorbeeld van hoe verkeerde framing een goed initiatief kan laten stranden: Fashion on Wheels, een ontwerpwedstrijd van De Zonnebloem voor mode voor rolstoelgebruikers. Het doel was geld inzamelen zodat de collectie van de winnende student kon worden geproduceerd. Geen enkel modemerk bleek geïnteresseerd. 

“Als je over mode schrijft, schrijf je over stijl en stoffen, maar ook over een droom, een verlangen. De berichtgeving over de rolstoelmode ging over ziekte en afhankelijkheid.” Gevolg van deze medicalisering: het idee sloeg niet aan en de groep werd verder gemarginaliseerd. 

Kolonisatie van de berichtgeving 
Het is niet alleen ‘hoe’ er over mode wordt gesproken, maar ook ‘door wie’. In de algemene media schrijven niet de modedeskundigen over mode, maar onderzoekers, ondernemers of activisten. Natalia noemt dit de ‘kolonisatie’ van de berichtgeving, ofwel, het ‘buikspreker-effect’: de mode lijkt te spreken, maar in werkelijkheid bepalen anderen de agenda en betekenis. 

“Neem bijvoorbeeld het Repair Café, een vooruitstrevend initiatief dat mensen leert dat er alternatieven zijn voor weggooien en dat repareren vaak een heel goede optie is. Sinds de succesvolle opkomst verschijnen - vooral in de lokale kranten - veel aankondigingen van het volgende café. Op papier lijkt dat positieve aandacht voor reparatie”, zegt Natalia, “maar het is niet meer dan de mededeling “daar en dan is het volgende café”. Mensen weten dat ze duurzamer moeten consumeren. Je hebt inhoudelijke, inspirerende content nodig om hen enthousiast te krijgen.” 

Reparatie betekenisvol maken 
Volgens Natalia ontbreken verhalen die reparatie betekenisvol maken. “Vertel het verhaal van een jas die ooit van je moeder was. Laat zien hoe mooi ‘visible mending’ kan zijn. Het succes van kintsugi, de Japanse reparatiekunst met goudlijm, laat zien dat mensen gevoelig zijn voor imperfecte schoonheid en veerkracht.” Juist door reparatie steeds te koppelen aan verantwoordelijkheid, haken veel mensen af. 

Natalia vond maar één voorbeeld waarin reparatie als mode werd gepresenteerd: een reportage over een reparatieatelier naast een artikel over een Nederlands model in de Paris Fashion Week. “De combinatie creëert de associatie met stijl en aspiratie.” 

Van creativiteit naar speculatie 
Hetzelfde mechanisme van ‘kolonisatie’ zag Natalia bij metaverse-fashion: digitale mode voor avatars in virtuele werelden en games. Tijdens corona was het hot voor merken als Gucci, Balenciaga en Dior om te experimenteren met digitale collecties. 

De belofte was groot. Digitale mode zou ontwerpers bevrijden van fysieke wetten: stoffen kunnen van kleur veranderen, zwaartekracht negeren en nieuwe vormen aannemen voor niet-menselijke lichamen. Toch ging de berichtgeving nauwelijks over creativiteit. “De meeste artikelen verschenen in financiële media en draaiden om metaverse-mode als investering, vergelijkbaar met NFT’s*”, zegt Natalia. 

Mode als taalsysteem 
Het werk van Natalia bouwt voort op de kritische discoursanalyse van Michel Foucault, die stelt dat taal, kennis en macht onlosmakelijk verbonden zijn. Daarnaast gebruikt ze het werk van semioticus Juri Lotman en modefilosoof Roland Barthes. Hij laat zien dat mode niet zozeer draait om kleding, maar vooral om de betekenis van die kleding. Zo staat een zomerjurk voor vakantiegevoel. 

Juri Lotman beschrijft een cultuur als een ‘semiosfeer’ met een gevestigde kern en een lossere periferie. De mode-industrie vormt de kern van de modecultuur, terwijl vernieuwers, start-ups en experimentele projecten aan de rand opereren. Dáár zit de vernieuwing. Maar die periferie krijgt in de algemene nieuwsmedia nauwelijks ruimte om een eigen taal te ontwikkelen. 

Calvinistische schaamte rond mode 
Eén oorzaak zit hem in het belang dat onze samenleving hecht aan vrije journalistiek. Van kranten wordt verwacht dat ze winst te maken. “Redacties krijgen minder tijd, minder gespecialiseerde journalisten en leunen vaker op persberichten, zoals die van Repair Café”, zegt Natalia. Daarnaast zijn journalisten niet vrij van vooroordelen. “Als een krant schrijft: “Mooi ondanks een handicap”, zegt dat veel.” 

In Frankrijk of Italië kan elegantie prima samengaan met intellect of maatschappelijk belang. In Nederland ligt dat ingewikkelder Het lijkt erop dat er in ons land nog altijd een Calvinistische schaamte rond mode bestaat. “Mode wordt gezien als oppervlakkig of decadent, en daarbij nog vervuilend en dieronvriendelijk ook. Je moet je eigenlijk schamen wanneer je van mode houdt.” Daardoor verschuift de aandacht bij innovatieve modeprojecten vaak naar nut en functionaliteit, terwijl juist de emotie en de fantasie van mode belangrijk zijn om mensen te bereiken en meer duurzaam gedrag te stimuleren. 

Liever liefde dan schuldgevoel 
Natalia legt de oorzaak niet alleen bij journalisten. Vernieuwers denken zelf ook vaak te weinig na over het narratief van hun projecten. Tijdens de Prosperity Fashion Conference in Florence sprak Natalia ontwerpers met briljante ideeën om de mode-industrie te vernieuwen. Op de vraag hoe consumenten over die innovaties zouden horen, bleef het vaak stil. 

Ook publieke organisaties en NGO’s dragen een verantwoordelijkheid, vindt Natalia. Zij mogen zich meer afvragen hoe hun communicatie uitpakt. “Bij veel mensen roept morele communicatie, zoals van goodwill-campagnes, weerstand op. Je bereikt ze beter via de liefde voor mode dan via schuldgevoel.” 

* Een NFT (Non-Fungible Token) is een digitaal eigendomscertificaat dat een uniek digitaal item vertegenwoordigt, zoals een kunstwerk, een muziekstuk of een item in een game. 

Ons praktijkgericht onderzoek levert een mooie bijdrage aan diverse maatschappelijke vraagstukken. In 2025 was onderzoek van Hogeschool Inholland zichtbaar op meerdere momenten in de media. Hoe brachten we dit tot stand? 

Maatschappelijke impact van praktijkgericht onderzoek vergroten gaat niet vanzelf. Het vraagt om een actieve aanpak: we nemen actuele, maatschappelijke vraagstukken als vertrekpunt van ons onderzoek en werken samen met partners uit het beroepenveld. Binnen de netwerken waarin we samenwerken wordt ons onderzoek gezien en gewaardeerd. Maar kunnen we ons praktijkgericht onderzoek ook in bredere kringen kenbaar maken? Hoe kan het onderdeel zijn van het maatschappelijk debat of een inspiratiebron voor beleidsmakers? En wat zou dat opleveren voor de zichtbaarheid van Inholland als betrouwbare publieke kennispartner voor de transitie naar een duurzame en veerkrachtige samenleving? 

Werkwijze impact maken met onderzoek 
We vergroten de maatschappelijke waarde van onderzoek door de samenwerking tussen onderzoekscommunicatie, persvoorlichting, onderzoekers en maatschappelijke partners. Samen verbinden we onderzoeksinzichten aan actualiteit, vertalen die naar herkenbare verhalen en maken die zichtbaar in het publieke debat. Zo dragen we bij aan vernieuwing in praktijk, beleid en onderwijs. We baseren ons hierbij onder andere op de aanpak van onder meer het Rathenau Instituut en hun ideeën over kairos. 

Deze doorwerking ontstaat overigens zelden door een publicatie of een mediaoptreden. Impact ontwikkelt zich in een keten van onderzoek, duiding, zichtbaarheid en vervolg. Lees het kader onderaan voor meer informatie over deze impact door onderzoekscommunicatie en persvoorlichting. 

Waardevolle mediamomenten 
Hieronder staan mooie voorbeelden van momenten waarop ons onderzoek zichtbaar landde in het maatschappelijk debat.  

Sociale veiligheid van vrouwen in de openbare ruimte 
Krista Schram is associate lector Publiek Vertrouwen in Veiligheid en onderzoekt hoe (jonge) vrouwen de openbare ruimte ervaren, en welke ruimtelijke en sociale factoren bijdragen aan (on)veiligheidsgevoelens. In aanloop naar Internationale Vrouwendag bracht zij haar visie nadrukkelijk in het publieke debat: van landelijke media-aandacht tot gesprekken met gemeenten en veiligheidsprofessionals. Door haar onderzoeksinzichten te koppelen aan een breed maatschappelijk moment versterkte zij het gesprek over sociale veiligheid in beleid, praktijk en media. 

Krista werd door Regieorgaan SIA gevraagd om te spreken op het congres Impact en Onderzoek, schreef een opiniestuk voor ScienceGuide en deelde haar ervaringen in de podcast Route naar Impact. Daarmee laat ze zien hoe onderzoekers hun kennis betekenisvol kunnen laten landen en hoe bewuste mediabenutting kan bijdragen aan maatschappelijke doorwerking. 

Financiële redzaamheid van jongeren 
Paula Smith is onderzoeker bij het lectoraat Jeugd en Samenleving met een focus op de financiële positie van jongeren en de impact van geldstress op welzijn en toekomstperspectief. Tijdens de Week van het Geld 2025 wilde ze studenten financieel bewuster maken, met onder andere een letterlijke duik in een ballenbak: een Debt Dive. Dat leidde ook later in het jaar nog tot brede zichtbaarheid in de media, zoals dit artikel van de NOS. Ook kreeg Paula vervolgvragen vanuit maatschappelijke organisaties en beleidsmakers over financiële educatie en preventie. 

AI in de muziekindustrie 
Koos Zwaan is lector Innovation in the Music Industry en onderzoekt onder andere hoe nieuwe technologie de muziekindustrie verandert. In een jaar waarin generatieve AI sterk in de belangstelling stond, werd zijn expertise gevraagd om duiding te geven aan vragen over de gevolgen voor creativiteit, verdienmodellen en de positie van makers in de muziek. Door onderzoek te verbinden aan een actueel debat, bracht hij nuance en verdieping in publieke discussies: zoals dit artikel. 

Welzijn van studenten 
Lisa Klinkenberg is onderzoeker bij het lectoraat Studiesucces. Samen met haar wilden we de impact van haar onderzoek naar studentenwelzijn vergroten. Op basis van de onderzoeksdata konden we laten zien dat het bijvoorbeeld aantoonbaar slechter gaat met uitwonende studenten. Haar onderzoek werd opgepikt, bijvoorbeeld door Het Parool. Het droeg bovendien bij aan het bredere gesprek over studentenwelzijn en de rol van onderwijsinstellingen en de samenleving daarin. 

Dag van de Huisarts 
Elke Miedema is docent-onderzoeker Gebouwde omgeving gespecialiseerd in gezondheidsbevorderende gebouwen. In aanloop naar de Dag van de Huisarts vertaalde zij onderzoeksinzichten over het effect van zorgomgevingen op gezondheid en welzijn naar de vraag: hoe richt je een gezonde wachtkamer in bij huisartsen? In de Telegraaf, op radio en landelijke televisie en in vakmedia werd hier aandacht aan besteed. Zo draagt het bij aan het professionele debat vanuit verschillende stakeholders.

Oekraïense vluchtelingen
Martin Blaakman is lector Toegankelijkheid van het Recht. Vanuit zijn onderzoek naar juridische toegankelijkheid en bestaanszekerheid deelde hij inzichten over de positie van Oekraïense vluchtelingen. Door deze kennis beschikbaar te maken op het moment dat gemeenten en organisaties met acute vragen zaten, droeg het onderzoek bij aan publieke en beleidsmatige reflectie: lees bijvoorbeeld deze opinie of luister de radio-uitzending bij Pointer terug waarin Martin recent te gast was.

Samen werken aan doorwerking 
Maatschappelijke doorwerking ontstaat in samenwerking. Wanneer onderzoekers, beleidsmakers en praktijkpartners hun kennis en perspectieven verbinden, krijgt onderzoek betekenis in de werkelijkheid van alledag. Hogeschool Inholland blijft die verbinding actief versterken. Zo bouwen we stap voor stap verder aan onderzoek dat zichtbaar bijdraagt aan samenleving, beleid en praktijk. 

Inholland in de media 
Media-optredens van onze onderzoekers vind je terug in de rubriek In de Media op Iris. Deze widget is bovendien eenvoudig toe te voegen aan de Iris-nieuwspagina, zodat mediaverhalen direct zichtbaar zijn binnen het nieuws. 

Meer weten over impact maken met onderzoek? 
Op inholland.nl/impact vind je inspiratie, voorbeelden en praktische handvatten om als onderzoeker zélf je maatschappelijke impact te vergroten. 

In 2023 kreeg Rutger Kappe, lector Studiesucces bij Inholland, de Comeniusbeurs van een half miljoen euro voor het project Students as Partners (SaP). Met het project ging hij aan de slag met een fundamentele verandering in de relatie tussen studenten en docenten. “In plaats van het traditionele expertmodel, waarin de docent kennis overdraagt, willen we dat studenten en docenten samen optrekken in de leerervaring,” legt Rutger uit. “Door deze samenwerking wordt de leerervaring verrijkt, raken zowel docenten als studenten meer betrokken, en dit leidt uiteindelijk tot een betere leerervaring én grotere tevredenheid bij studenten.”

SaP draait om samenwerking die het onderwijs verrijkt en de betrokkenheid vergroot. “We stappen af van het traditionele model waarin de docent alles bepaalt,” zegt Rutger Kappe, lector Studiesucces bij Inholland. “Door samen te werken, wordt leren niet alleen effectiever, maar ook leuker en relevanter – voor zowel studenten als docenten.”

Wil je meer weten over SaP en onze pilots? Bekijk de video en ontdek hoe studenten en docenten samen het verschil maken! 

Inspirerende pilots bij SaP
Binnen SaP zijn inmiddels meerdere pilots gestart, waaronder de Student-assistenten bij hbo-rechten. Bij de opleiding hbo-rechten ondersteunen student-assistenten eerstejaars studenten in uitdagende vakken zoals Inleiding Onderzoeksvaardigheden. Het resultaat? Hogere slagingspercentages en meer actieve betrokkenheid in de klas. Studenten voelen zich gesteund, en docenten merken een verbeterde dynamiek. Maar denk ook aan de curriculumvernieuwing bij de Inholland pabo. Bij de Inholland pabo werken studenten, docenten en praktijkpartners samen aan een curriculum dat beter aansluit bij de praktijk. Volgens Manon Joosten, onderzoeker en procesbegeleider bij het lectoraat Design Thinking, zorgt deze samenwerking niet alleen voor betere ideeën, maar ook voor onderwijs dat echt aansluit bij de leefwereld van studenten.

Waarom SaP belangrijk is
Studenten brengen waardevolle ideeën en perspectieven mee die het onderwijs innovatiever en inclusiever maken. “Studenten laten zien wat werkt en inspireren ons met ideeën die we zelf misschien niet hadden bedacht,” aldus Rutger Kappe.

Morgen is het Wereld Mentale Gezondheidsdag (10 oktober), een dag waarop we extra stilstaan bij de impact van mentale gezondheid op ons dagelijks leven. Een belangrijke oorzaak van stress bij jongeren is financiële onzekerheid. Docent en onderzoeker Paula Smith richt zich met haar promotietraject op het voorkomen van schulden bij jongeren door het inzetten van co-creatie en gezamenlijke besluitvorming. “Overheden en onderwijsorganisaties moeten geen beleid over jongeren maken, maar met jongeren.” 

Ze wordt daarin begeleid door promotor Femke Kaulingfreks, hoogleraar bij de Universiteit van Amsterdam (UvA) en lector Jeugd en Samenleving bij Inholland, Floris Vermeulen, universitair hoofddocent bij de faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen van de UvA en Nadja Jungmann, ook hoogleraar bij de UvA en lector Schulden en Incasso bij Hogeschool Utrecht. “Gemeenten hebben vaak wel geld en middelen, maar uit mijn vorige onderzoek ‘Jongeren, geldstress en vraagverlegenheid’ bleek dat jongeren daar nauwelijks weet van hebben, laat staan dat ze er gebruik van maken”, vertelt Paula. “Er is dus van alles beschikbaar, maar jongeren vinden nog onvoldoende hun weg naar het aanbod. Daar hoop ik met mijn onderzoek een positieve bijdrage aan te leveren.”

“Uit cijfers van BKR* blijkt dat betalingsachterstanden bij jongeren tot dertig jaar de afgelopen jaren fors zijn toegenomen. Die achterstanden zorgen voor stress en dat heeft invloed op hoe je eet, slaapt en daarmee ook op studieresultaten of prestaties op het werk. Je gaat van dag tot dag leven en hebt het gevoel dat je helemaal vastzit.” Het lastige, volgens Paula, is dat schulden maken heel normaal is. “Een creditcard, studieschuld, een hypotheek. Het is allemaal heel gewoon. Tel daarbij op dat veel jongeren geen baanzekerheid hebben, wonen voor hen meestal te duur is, het inkomen vaak aan de lage kant is en we leven in een wereld van kopen, kopen, kopen. En dan vinden we het vreemd als jongeren financieel in de knel komen.”

* Een extra toelichting van Paula: "Ten opzichte van 2022 zijn de leningen bij jongeren tussen 18 en 35 jaar iets afgenomen, behalve als het gaat om de studielening. Maar die is weer iets gezakt sinds de invoering van de prestatiebeurs. Een paar kanttekeningen daarbij: BKR registreert niet alle kredieten, zoals informele schulden en betalingsachterstanden bij achteraf betaalbedrijven. Bovendien rapporteert het CBS weliswaar minder studieschulden maar wel hogere studieschulden."

Te ingewikkeld
In haar onderzoek richt Paula zich op het voorkomen van schulden. “Dat is een flinke uitdaging”, geeft ze toe. “Brieven en mail blijken voor deze groep onvoldoende effectief. Dat ligt deels ook aan hoe de brieven en berichten geschreven worden. “Het is vaak te ingewikkeld. Houd het eenvoudig en duidelijk. Dan komt de boodschap niet alleen beter over bij jongeren, maar ook bij mensen die de Nederlandse taal minder goed beheersen of laaggeletterd zijn.” Gemeenten en organisaties moeten volgens Paula op zoek naar hoe zij jongeren het best kunnen benaderen. “En degenen die dat het best kunnen zeggen, zijn de jongeren zelf.”

Afspiegeling
Voor haar promotie werkt Paula samen met de gemeente Haarlem, de gemeente Amsterdam, onderwijsorganisaties en ontwerpbureau Afdeling Buitengewone Zaken dat de co-creatiesessies gaat begeleiden. In Haarlem ligt de focus op het maken van financieel jongerenbeleid en in Amsterdam wordt een preventief ontwerp voor het onderwijs ontwikkeld. Nu zijn er in deze gemeenten, net als in veel andere gemeenten in Nederland, al jongerenraden die gevraagd worden om mee te denken of input te leveren op beleid, maar volgens Paula is dit te beperkt. “Zo’n jongerenraad bestaat vaak uit jongeren die meer dan gemiddeld betrokken zijn. Dat is mooi, maar wil je álle jongeren bereiken, dan moet je om tafel met een afspiegeling van de totale jongerengemeenschap. Dus met mbo’ers, hbo’ers, jongeren met een vluchtachtergrond, jongeren met een beperking en jongeren die financieel kwetsbaar zijn”.

Talloze scenario’s 
Dit is waarschijnlijk een van de grootste uitdagingen, erkent Paula, want hoe krijg je verschillende jongeren bij elkaar én zorg je ervoor dat iedereen zich veilig voelt om deel te nemen aan deze sessies? “Ik heb hier lang aan geschreven en talloze scenario’s uitgedacht. Ik wil bijvoorbeeld samenwerken met jongeren in de rol van co-onderzoeker en ontwerper. Daar wil ik ze het liefste ook voor betalen, want daarmee laat je zien dat je ze serieus neemt en dat hun tijd en investering van waarde is. Tegelijk denk ik dat het aan de gespreksleider is om te zorgen voor een veilige setting waarin iedereen gelijkwaardig is, ongeacht achtergrond. Maar,” voegt ze eraan toe, “we moeten daarin wel flexibel zijn. Niet alles zal lukken en misschien moeten we onderweg ons onderzoek aanpassen op basis van voortschrijdend inzicht, maar ook dat draagt bij aan het onderzoek.”

“Wat ik vooral hoop,” zegt Paula, “is dat er in Haarlem over vier jaar een supergoed jongerenbeleid ligt en op de Amsterdamse scholen een ontwerp is ontwikkeld dat aansluit op de leefwereld van jongeren én helpt in de voorbereiding op hun financiële toekomst. Uiteindelijk hoop ik natuurlijk dat jongeren daardoor minder snel te maken krijgen met schulden en geldproblemen.”

Martin Blaakman, associate lector Toegankelijkheid van het Recht, trekt zich het lot van de Oekraïense vluchtelingen aan. Uit zijn eerdere onderzoek bleek dat ze tegen allerlei problemen aanlopen in Nederland, onder meer rond huisvesting en werk. Desondanks schakelt bijna niemand van hen rechtshulp in. Alle reden voor Martin om te onderzoeken waardoor dit komt. En om op zaterdag 22 juni de Dag voor de rechtshulp voor Oekraïense vluchtelingen te organiseren. “Mijn onderzoek is altijd maatschappelijk geëngageerd: met deze dag wil ik hen daadwerkelijk verder helpen.”

Als het gaat om de naam van het lectoraat Toegankelijkheid van het Recht, heeft Martin bij voorbaat iets ‘recht’ te zetten. Want het gaat hier niet uitsluitend om de toegang tot het rechtssysteem, benadrukt hij. “Ik richt me op rechtvaardigheid: in hoeverre hebben mensen gelijke kansen om deel te nemen aan de samenleving? Hebben ze toegang tot goede woonruimte, krijgen ze gelijke kansen op de arbeidsmarkt? In mijn werk bij de Ombudsman heb ik daar veel ervaring mee opgedaan, en daaruit bleek bijvoorbeeld dat regelingen van de overheid ontoegankelijk waren. Bijvoorbeeld doordat ze ingewikkeld zijn en de taal waarin instanties communiceren moeilijk is.”

Bijzondere verblijfstatus
De toegankelijkheid van het recht voor Nederlanders is geen vanzelfsprekendheid, laat staan voor mensen uit het buitenland, zoals Oekraïense vluchtelingen. “Zij verkeren bovendien in een juridisch bijzondere positie”, zegt Martin. “Zij vallen onder een Europese regeling die hun tijdelijk extra bescherming geeft. Op bepaalde punten hebben zij dezelfde rechten als statushouders. Anders dan andere asielzoekers, mogen ze betaalde arbeid verrichten en een woonruimte huren. Maar ze verschillen ook weer van statushouders, omdat Nederland heeft bepaald dat ze geen verblijfsrecht opbouwen, zoals dat in Duitsland wel het geval is. Als de Europese regeling afloopt en ze in Nederland willen blijven, moeten ze net als andere asielzoekers de procedure doorlopen van de Immigratie- en Naturalisatiedienst.”

Extra onzekerheid
Een extra probleem voor de Oekraïners is, dat de Europese regeling in maart 2025 afloopt. “Wat daarna komt, is afhankelijk van de politieke wil om de vluchtelingen te steunen en daarmee van de nieuwe verhoudingen in het Europees Parlement na de verkiezingen”, zegt Martin. “Door deze onzekerheid staan de Oekraïners er nog zwakker voor dan arbeidsmigranten uit EU-landen. Beide groepen hebben te maken met slechte huisvesting en verkeren aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Maar omdat de juridische status van Oekraïners voor de langere termijn onzeker is, zal geen werkgever hun een vast contract geven.”

Ontevreden over werk, wonen en zorg
Eind 2023 rondde Blaakman een onderzoek af naar de toegang tot basisvoorzieningen voor Oekraïense vluchtelingen gezien vanuit hun eigen ervaringen. Hoewel de meesten zich veilig voelen in Nederland, is de ontevredenheid over werk, huisvesting en zorg onder hen groot. “De meesten wonen in tijdelijke voorzieningen van de gemeenten. Hoewel driekwart van hen hoogopgeleid is, hebben ze vaak geen goede toegang tot banen in hun vakgebied, bijvoorbeeld door een taalbarrière en niet-matchende diploma’s, en komt 99 procent financieel niet of net rond.”

Rechtshulp vinden
Naar toegang tot rechtshulp was niet specifiek doorgevraagd. “Hun verhalen doen vermoeden dat ze tegen allerlei juridische problemen aanlopen, maar de weg naar rechtshulp of rechtsbescherming lijken ze niet weten te vinden. Denk aan rechtswinkels, zoals die van Hogeschool Inholland Rotterdam, het Juridisch Loket of Stichting Je Goed Recht. Ik wil nader onderzoeken in hoeverre Oekraïners hiervan kennis hebben en er gebruik van maken en hoe de toegang voor hen uiteindelijk kan worden verbeterd.”

Stichting Je Goed Recht
Carlijn Vervoort is directeur van Stichting Je Goed Recht. “We bieden gratis rechtshulp aan Rotterdammers. Formeel voor minder vermogende mensen, maar in de praktijk kan het ook gaan om mensen met een groter budget, kleine ondernemers, zzp’ers en studenten. Het gaat dan bijvoorbeeld over huurproblemen of een arbeidsconflict. We bieden die hulp heel laagdrempelig aan met spreekuren in de wijken en een fysieke winkel op de Beijerlandselaan op Zuid die op dinsdagen ook ’s avonds open is. Je kunt zonder afspraak binnen lopen. Daarmee komen we tegemoet aan een groeiende behoefte. De maatschappij wordt steeds ingewikkelder, zeker voor mensen die niet uit Nederland komen en niet onze taal spreken. Er zijn haast geen plekken waar mensen even naar binnen kunnen stappen en hun vraag kunnen stellen.”

Nauwelijks vragen van Oekraïners
Oekraïense vluchtelingen zien ze bij Je Goed Recht weinig. “En dat betekent niet automatisch dat het goed met hen gaat. Ik vermoed dat velen van hen aan het werk zijn. Dat is op zich mooi. Maar worden ze niet uitgebuit? Arbeidsmigranten uit de Europese Unie weten ons wel te vinden. Misschien omdat zij al langer in Nederland verblijven en inmiddels de weg weten.”

Agressieve werkgever
Een Oekraïense vluchteling die wel rechtshulp zocht, is Tatjana Gvozdariova. Ze woont met haar dochter in een huurappartement, werkte in een bloemisterij en daarna in een restaurant. Toen haar een nieuwe baan als kok werd aangeboden, ontstonden er problemen. “Mijn nieuwe baan was vrij ver weg. De eigenaar van het bedrijf zou het vervoer goed regelen, maar hij kwam zijn belofte niet na. Ik werd veel vroeger dan nodig opgehaald en maakte ook door overuren veel tijd door op mijn werk, zonder dat ik daarvoor werd uitbetaald. In de loop van de tijd ontstond een waslijst aan dergelijke problemen. Ik besloot daarom ander werk te zoeken. Toen ik dit vond en mijn werkgever liet weten dat ik vertrok, reageerde hij agressief. Hij stelde absurde voorwaarden om onze samenwerking te verbreken.”

Hulp van het Juridisch Loket
Tatjana’s dochter adviseerde om contact op het nemen met het Juridisch Loket. “Tijdens het gesprek heb ik de adviseur screenshots van de correspondentie met mijn werkgever gegeven en de situatie beschreven. Op dezelfde dag ontving ik een e-mail met een lijst artikelen uit de arbeidswetgeving waarin mijn rechten en situatie werden uitgelegd. Conclusie was dat niets mij verplichtte langer op die plek te blijven werken.” Tatjana stuurde deze informatie door naar haar werkgever. “Hij beseft dat ik in mijn recht stond. Ik heb van baan kunnen veranderen en werk nu in een team waar de arbeidsomstandigheden voldoen aan de wet. Ook de houding van mijn nieuwe werkgever ten opzichte van werknemers is veel beter. Ik dank de medewerkers van het Juridisch Loket hartelijk voor hun snelle reactie en hulp in zo’n korte tijd!”

 Praktische handvatten uit onderzoek
“Het is belangrijk dat de verschillende instanties rond rechtshulp elkaar helpen”, zegt Carlijn. “Er is hartstikke veel werk te verrichten en dan is het goed om elkaars kennis te delen en nieuwe inzichten te benutten vanuit het onderzoek van Inholland. Ik ben dan ook heel benieuwd naar de bevindingen uit Martins vervolgonderzoek: waarom maken Oekraïners zo weinig gebruik van onze diensten? Hoe worden we nog beter zichtbaar en wat zijn de praktische handvatten om drempels weg te nemen?”

Ondernemers spelen een belangrijke rol in een veerkrachtige en duurzame samenleving, maar de tijd van enkel winst en groei is voorbij. Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw bij Hogeschool Inholland, roept ondernemers op om sociale en ecologische waarden net zo serieus te nemen als het verdienen van een goede boterham. Maar hoe doe je dat als geld wel je eerste grote uitdaging is? “Er wordt nog niet betaald voor producten die wel voldoen aan de nieuwe economie. Dan is het heel ingewikkeld om die innovatie voor elkaar te krijgen.” 

 “Wat mij betreft sta je daar als ondernemer niet alleen voor”, zegt Wina Smeenk, lector Societal Impact Design. “Ondernemers denken vaak dat ze het zelf moeten oplossen. Denk in termen van samenwerking: met wie moet ik samenwerken om dit te realiseren? Wat is mijn kracht en wat is de kracht van de ander?"

Benieuwd naar de visie van Gerry en Wina over het ondernemen voor de toekomst? Luister naar de nieuwe aflevering van onze podcastserie Onderzoekers over de Toekomst.

“Bij natuurrampen maar ook tijdens corona stopt het leven op de Caribische eilanden. Dan merk je hoe afhankelijk we zijn van voedsel uit het buitenland.” Eerstejaars Pabo-student Zoë Hansen weet waarover ze praat. Ze komt van de Caraïben en is een van de studenten die deelneemt aan het project ‘Food Resilient Futures’ om de mensen op Bonaire, Sint Eustatius en Saba te helpen meer zelfvoorzienend te zijn en op een duurzame manier hun eigen voedsel te verbouwen. Studenten, onderzoekers en werkveldpartners slaan hiervoor de handen ineen. 

Bonaire, Sint Eustatius en Saba zijn bijzondere gemeenten van Nederland. “Deze zogeheten BES-eilanden zijn voor hun voedselvoorziening afhankelijk van import uit de VS, Venezuela en Nederland”, zegt Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw. “Met het nieuwe SIA-programma Praktijkkennis voor Voedsel en Groen, dat we onder meer uitvoeren met de andere groene hogescholen en werkveldpartners, willen we de eilandbewoners helpen zelfvoorzienend te zijn. Het gaat om het opzetten van nieuwe verdienmodellen en meervoudige waardecreatie , waarbij ze op een duurzame manier hun eigen voedsel verbouwen wat hen als gemeenschap veerkrachtiger maakt. We richten ons met name op jongeren. Die moeten de landbouwketen zien als een aantrekkelijke sector om in te werken.”

Sleutelrol voor studenten 
“Studenten met een Caribische achtergrond spelen een sleutelrol in het project”, zegt docent-onderzoeker Jenny Abbenbroek. “Zij weten als geen ander wat er speelt in Caribisch Nederland en kunnen na hun opleiding mogelijk het verschil maken en de eilanden en hun bewoners in hun kracht zetten. Hun motivatie voor het project is ook groot. ‘Ik wil een bijdrage leveren aan mijn eiland’, hoor ik ze zeggen en sommigen keren ook echt terug na hun opleiding.” 

Als studentfacilitator naar de Caraïben
De studenten hebben de afgelopen maanden een training gevolgd om studentfacilitators te worden. “In mei en juni gaan ze vervolgens naar de Caraïben om workshops te geven voor verschillende doelgroepen, zoals jongeren en ondernemers”, vertelt Jenny. “Samen verkennen ze de problematiek, inventariseren welke initiatieven er zijn geweest en wat succesfactoren waren en welke factoren juist een barrière vormen voor succes. Doel is om twee nieuwe experimenten te ontwerpen die we in het tweede jaar van het project kunnen uitvoeren, waarbij de focus ligt op de toekomstige generatie. Hoe kunnen jongeren bijdragen aan de voedselveerkracht van de Caraïben?” 

Holistische benadering 
“We zetten heel breed in, want het probleem van zelfvoorziening is niet alleen een productieprobleem”, voegt docent Business Studies Erik Hendriks toe. “Het vraagstuk bevindt zich over de hele keten en verschillende expertises: ook sociale, financiële en gezondheidsfactoren spelen een rol. Vandaar dat studenten van verschillende opleidingen betrokken zijn. Zoals de Pabo, Sociaal Juridische Dienstverlening, Food Commerce & Technology en Finance & Control. Onze holistische benadering is de kracht van een brede hogeschool als Inholland en past ook bij ons onderwijs en het praktijkgerichte onderzoek dat we doen: vanuit een multidisciplinaire samenwerking een complex probleem aanpakken waarbij we studenten leren om vanuit een brede context vraagstukken aan te vliegen.” 

Iets terugdoen 
Eerstejaars Pabo-student Zoë Hansen is een van de enthousiaste Caribische studenten die deelneemt aan het project. “Het is een mooie kans om iets terug te doen voor de eilanden en als het lukt ga ik na mijn opleiding daar ook aan de slag in de pedagogiek of het onderwijs.” Zoë’s droom is dat Caribisch Nederland in 2050 zelfvoorzienend zal zijn. “Nu nog is het zo dat bij natuurrampen maar ook tijdens corona het leven op de Caribische eilanden stopt. Dan merk je hoe afhankelijk we zijn van voedsel uit het buitenland. De eilanden zijn dan misschien gemeenten van Nederland, maar zo voelen we ons echt niet behandeld.” 

Zaadje planten 
Studenten als Zoë begrijpen het sentiment op de eilanden. Vandaar dat ze de aangewezen personen zijn om als student facilitators de workshops te leiden. Ze volgden trainingen in voedselveerkracht, ondernemerschap en in hoe je workshops geeft. Zoë staat te popelen om in mei voor twee weken af te reizen naar Caribisch Nederland. “Het gaat erom de lokale mensen bewust te maken van het probleem en een zaadje te planten”, zegt ze. “Hopelijk komt dit tot bloei. Letterlijk, want er valt veel te beplanten: zoals sla, tomaten en komkommers. Huishoudens kunnen dit zelf verbouwen, maar ook bedrijven kunnen dit op een grotere, professionele schaal doen.” 

Slavernijverleden 
Ook Heleen Quartel, consultant voor werkveldpartner Stichting Mangazina di Rei, kent de situatie op de eilanden. “Ik heb bij elkaar zestien jaar gewoond en gewerkt op Bonaire om me met onze stichting opleidings- en ontwikkelingsprojecten te richten op cultuur- en natuurbehoud, ook op het gebied van food resilience. Door het slavernijverleden wordt er neergekeken op hard werken op het land. Met een project als ‘Kunuku Lifestyle Challenge’ wilden we iets doen aan dat slechte imago. Kinderen van acht tot veertien jaar brachten we de grondbeginselen van het telen mee, maar ook ondernemerschap, koken en het gezonde van bewegen op het land. Uitdaging is om na zo’n project de activiteiten voort te zetten. Vaak ontbreekt daarvoor het geld.” 

Wat motiveert? 
Dankzij haar kennis en netwerk kan Heleen bruggen slaan tussen de partners en studenten in Nederland en de organisaties en mensen op de eilanden. “Mooi van het nieuwe project is dat we eerst stilstaan bij de bottlenecks: waarom ging het met eerdere projecten rond food resilience mis? Dat is tot op heden niet uitgebreid belicht. Belangrijk is in elk geval dat je niet alleen op het technische vraagstuk van land- en tuinbouw op de Caraïben focust maar vooral op de sociale problematiek. Wat motiveert mensen op de eilanden? Want het moet vooral van hen komen. Door hun Caribische achtergrond voelen de student facilitators dat goed aan. Zij moeten in de workshops vooral nagaan waar de energie zit en waar mensen voor willen gaan. Hopelijk mondt dit uit in experimenten die goed aarden in de Caraïben.” 

In de bossen van Suriname draait het al jaren om twee dingen: hout en goud. Hout om te kappen, goud om te delven. De exploitatie gebeurt echter op zo’n destructieve manier, dat het leidt tot ontbossing. Dit vormt een bedreiging voor de lokale gemeenschappen, want zij zijn afhankelijk van het bos. Kunnen we voor hen geen duurzamere verdienmodellen op poten zetten? Dat is de centrale vraag voor het Living Lab Duurzaam Bosgebruik waar Inholland met onderzoekers, kennis- en werkveldpartners en studenten, zowel in Nederland als Suriname, bij betrokken is.

Het overgrote deel van Suriname bestaat uit bossen. De gemeenschappen die er leven maken dankbaar gebruik van wat de natuur biedt. Maar dit ecosysteem en het bestaan van de gemeenschappen staan onder druk. “Via concessies van de Surinaamse regering trekken met name buitenlandse bedrijven het binnenland in op zoek naar hout en goud”, zegt docent Business Studies Erik Hendriks. “De exploitatie is deels illegaal: te veel bomen worden gekapt. En de gemeenschappen profiteren niet of nauwelijks van de opbrengsten.”

Living Lab Duurzaam Bosgebruik
Het Living Lab Duurzaam Bosgebruik wil een duurzaam alternatieven bieden voor de huidige, destructieve exploitatie van het Surinaamse bos waarmee de gemeenschappen wél aan hun bestaanszekerheid kunnen werken. In samenwerking met Hogeschool Van Hall Larenstein zijn hiervoor verschillende kennis- en werkveldpartners uit Nederland en Suriname aangehaakt, waaronder Inholland. “Wij richten ons met onze studenten vooral op het ontwikkelen van nieuwe verdienmodellen voor diensten, houtskool en niet-houtgerelateerde producten, zoals voedingsmiddelen.”

Nieuwe verdienmodellen onderzoeken
Collega en onderzoeker Erik La Lau noemt enkele oplossingsrichtingen voor die nieuwe verdienmodellen. “Bij diensten kunnen we denken aan regeneratief toerisme, dus vormen van toerisme waar de gemeenschappen zelf ook beter van worden. Daarnaast leveren de bossen allerlei natuurlijke producten, zoals noten, waarvan je olie kunt maken. Hoe zet je daarvoor een productieketen op waarbij de gemeenschappen een eerlijke prijs ontvangen?”

Doorbraak naar duurzaam bosbeheer
Studenten van de opleiding Business Studies en de Finance- en de Agri & Food-opleidingen buigen zich onder andere in verschillende design thinking-workshops over de mogelijke verdienmodellen. De ideeën die hieruit naar voren komen, worden in het najaar voorgelegd aan de Surinaamse en Nederlandse partners als die samenkomen in Paramaribo. Een van de partners is Probos, een organisatie die zich inzet voor meer en beter bos in Nederland, Europa en de rest van de wereld. Sietze van Dijk, adviseur bij Probos, kent Suriname en de problematiek van de binnenlandse gemeenschappen goed. “Ze spelen geen rol in de commerciële houtoogst. De vraag is hoe we dat kunnen doorbreken en zelf duurzaam bosbeheer kunnen ontwikkelen of andere producten en diensten kunnen professionaliseren. Wij kunnen daarbij helpen.”

Nederlandse en Surinaamse studenten
Probos werkt voor het eerst samen met Hogeschool Inholland. “Als studenten voorstellen doen voor verdienmodellen om nader te onderzoeken, denken wij mee. Zijn de ideeën realistisch, kunnen bepaalde projectpartners hen verder helpen? Enerzijds merk ik een bepaalde schroom bij hen om van het netwerk van professionals gebruik te maken. Tegelijkertijd is het zeer plezierig om hun vernieuwende ideeën en open vragen te horen. Maar het allerbelangrijkste vind ik het tandemmen van Nederlandse en Surinaamse studenten. Dat ze leren van elkaar en als generatie van morgen handen en voeten geven aan hoe we duurzaam omgaan met de bossen. Daarvoor moeten ze uiteindelijk hun eigen kompas volgen.”

Educatie gericht op natuurbeleving
De stichting Jan Starke Opleidings- en Ontspanningscentrum is een van de partners in Suriname. “In opdracht van de Surinaamse overheid verzorgen wij trainingen voor de bos-en natuursector, waarbij wij de sector helpen te verduurzamen”, zegt waarnemend directeur Bryan Pinas. “Maar we ontwikkelen en geven ook natuureducatie voor scholieren.” Ons centrum is gevestigd buiten Paramaribo in de savanne en het savannebos. “Onze educatie is gericht op natuurbeleving. We willen de kinderen liefde voor de natuur meegeven, zodat hun band met de natuur persoonlijker wordt.”

Proeven met krappa en açcai
De stichting biedt ook ruimte voor proefaanplantingen. “Binnen het Living Lab kunnen we experimenteren met gewassen die de gemeenschappen op een duurzame manier kunnen telen”, zegt Bryan. “Denk aan krappabonen waarmee je lichaamverzorgende olie kunt maken, die je beschermt tegen insecten in het bos. Maar ook bessen van de açaipalm waarvan je podosiri kunt maken, een drankje dat echt een superfood is. Beide producten zijn in Suriname al bekend. Zaak is dat de gemeenschappen hun eigen productieketen kunnen opzetten.”

Community van Surinaamse studenten
Sheovan Deira is van de generatie van morgen. Als Surinaamse student Business Studies bij Inholland kan zij bovendien als geen ander de brug slaan tussen beide landen. Het ondernemende zit in haar bloed. “Ik heb een schoonmaakbedrijf gehad in Paramaribo en wil nu meer over het ondernemen leren om later een consultancybureau te beginnen.” Als coördinator van het Studentsucces Centrum in Diemen is ze bovendien mede-initiatiefnemer van SUholland, een community van Surinaamse studenten.

Schakel om te netwerken
En o ja, in haar volle agenda wil Sheovan ruimte vinden om mee te doen aan de Living Lab Duurzaam Bosgebruik. “Het is iets positiefs voor Suriname. Graag draag ik bij aan het bos en de gemeenschappen daar. Ik was ooit medewerker van de vice-president van Suriname en in die rol ben ik eens de binnenlanden in geweest en heb ik gezien hoe het leven daar is. Mensen krijgen geen gelegenheid om te werken in de bosbouw en de kosten voor levensonderhoud zijn hoog. Wat mijn bijdrage aan het project kan zijn? Dat weet ik nog niet precies, maar ik ken veel mensen in Suriname en kan een schakel zijn om te netwerken. Ja, een beetje als een consultant van het bureau dat ik ooit wil opzetten.”

Economische, ecologische en sociale waarden
Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw vindt het project een voorbeeld van hetgeen waar ook zij haar streeft: verdienmodellen in de land- en tuinbouw waarin economische, ecologische en sociale waarden in evenwicht zijn met elkaar. “Hoe kun je de kracht van het bos en van de gemeenschappen inzetten waarbij je met duurzaam beheer het ecosysteem intact houdt? Lukt het om buitenlandse aannemers met hun destructieve werkwijze buiten spel te zetten en bij te dragen aan de natuur en het welzijn en de welvaart van de bewoners? Met de kennis die we in het Living Lab opdoen kunnen we een voorbeeld zijn voor andere landen in het Amazonegebied en de beroepsopleidingen in Suriname en Nederland verrijken. De kracht van het bos kan zorgen voor een duurzame samenleving, zowel in Suriname als in de rest van de wereld, en voor een veerkrachtige leefomgeving voor de gemeenschappen. En dat alles met een nieuw verdienmodel.”

Lange tijd draaide het in de land- en tuinbouw vooral om één ding: geld verdienen. Maar volgens Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw, kunnen we zo’n eenzijdig economisch systeem niet langer volhouden. Zij pleit voor nieuwe verdienmodellen waarin ook sprake is van ecologische en sociale waardecreatie. Hoopgevend is dat die verdienmodellen vruchtbare bodem vinden in binnen- en buitenland. Zoals in Marokko, Caribisch Nederland, Indonesië en Suriname.

“We tasten de aarde aan, het is echt vijf voor twaalf”, zegt een oprecht bezorgde Gerry. “Kijk naar de teruglopende biodiversiteit en de stikstofcrisis. We lopen tegen de grenzen aan van onze planeet en dat komt omdat veel van ons blind varen op groei en winst. Het is een lineair systeem dat we moeten zien om te buigen naar een circulair. Een systeem waarin economie in balans is met ecologie en sociale waarden, zoals goede arbeidsomstandigheden, goed en gezond en duurzaam geproduceerd voedsel.”

Samen het systeem veranderen
Voor Gerry is het niet de vraag óf maar hóe de transitie naar een duurzaam, sociaal en circulair systeem in gang kan worden gezet. “Het is een paradigmashift waarin één ding vaststaat: niemand binnen of buiten de sector kan dit op eigen houtje voor elkaar krijgen. Zo’n drastische systeemverandering vraagt om een gezamenlijke inspanning. De vraag is aan welke knoppen we het beste kunnen draaien. Daarvoor moeten we eerst het systeem in kaart brengen en een zogeheten valueweb ontwikkelen. Het is een visualisatie van het business-ecosysteem: welke actoren zijn betrokken, hoe lopen geld-, informatie-, kennis, productstromen?”

Zoeken naar koppelkansen en hefbomen
Heb je een schets van het valueweb van de sector, dan kun je volgens Gerry op zoek gaan naar koppelkansen en hefbomen om fundamentele veranderingen in gang te zetten. “Een koppelkans is als je met één oplossing meerdere problemen tegelijk aanpakt. Een hefboom is als je met een relatief kleine ingreep een groot effect bereikt. Bijvoorbeeld door met een schakel meer of minder in de keten tot een eerlijkere prijsverdeling te komen. Zo zijn we betrokken bij een project in Suriname om gemeenschappen in het bos in staat te stellen om zelf te profiteren van duurzame bosbouw in plaats van dat ze afhankelijk zijn van aannemers van buiten.”

Urgentie voelen
Om koppelkansen en hefbomen daadwerkelijk uit te voeren zijn nog wel mentale stappen nodig, benadrukt Gerry. “Partijen moeten de urgentie voor verandering voelen, luisteren naar elkaar, bereid zijn en het lef hebben om iets te doen. En daarmee bedoel ik durven experimenteren. Want we hebben misschien de stip op de horizon scherp: de duurzame, circulaire, sociale sector waar ondernemers een goede boterham verdienen. Maar de weg daar naartoe is nog onduidelijk en onzeker. Wat is er voor nodig dat ondernemers een nieuwe koers gaan varen? Hoe doen we dit met elkaar? Wat maakt dit proces zo complex? Het vraagt om veerkracht en samenwerken: door veerkracht kunnen we gezond en efficiënt reageren op de disbalans in het systeem, en door samenwerken zijn we in staat weer in balans te komen.”

Gesprekken met agrarische ondernemers
Gerry heeft er alle vertrouwen in dat het de sector lukt om de transitie te maken. “Hoewel het mij altijd te langzaam gaat. Ik heb veel boeren en tuinders gesproken en niet iedereen voelt de urgentie. Sommigen zitten hun tijd wel uit, anderen verstijven omdat politiek en maatschappij van alles over hen roept in plaats van met hen spreekt. En er zijn koplopers die met prachtige initiatieven komen. Daar kunnen we veel van leren: waar lopen ze vast, wat zijn de succesfactoren?”

Samen met koplopers
De koplopers vertonen wat Gerry ‘transformatief ondernemerschap’ noemt. “Met dit werkveld zouden we de verbinding moeten aangaan. Tegen welke obstakels lopen pioniers aan, hoe kunnen we daar vanuit praktijkgericht onderzoek een antwoord op bieden en hoe nemen we de professionals van morgen in ons onderwijs mee in deze superinteressante transitie?”

Marokkaanse tuinbouw
Je boterham verdienen op een zelfvoorzienende manier in harmonie met de natuur. Het is wat onze leefomgeving duurzaam maakt en onze samenleving en de sector veerkrachtig. Niet alleen in Nederland, maar bijvoorbeeld ook in Marokko. In het Noord-Afrikaanse land zijn Nederlandse en Marokkaanse bedrijven, onderwijs- en kennisinstellingen onder coördinatie van de Nederlandse ambassade bezig regionaal de tuinbouw duurzaam te verbeteren.

Impact Cluster voor verduurzaming
“Onder het programma van Impact Clusters richt het samenwerkingsverband zich op een alternatief voor wegwerpplastics van de kassen”, zegt LNV-raad Jaap Satter, werkzaam op de Nederlandse ambassade in Rabat. “Ook wordt gezocht naar milieuvriendelijke opties voor pesticiden en naar methoden om optimaal met het steeds schaarser wordende water om te gaan.” Ecologische en sociaal-economische waarden gaan in het project hand in hand. “Dorpsgemeenschappen kunnen een grote rol spelen. Het is in het belang van hun bestaanszekerheid dat hun land niet uitdroogt of verontreinigd raakt. Bovendien heeft het project als doel om jongeren en vrouwen meer te laten participeren in de tuinbouw.”

Internationaal samenwerken
Internationaal samenwerken is een manier om invulling te geven aan de maatschappelijke opgave om nieuwe verdienmodellen op te zetten. “Vooropgesteld dat de ambassade niet over de inhoud van het project gaat, zou het mooi zijn als een hbo-instelling betrokken is, voor een holistische, ketenbrede benadering van de vraagstukken. Daarnaast past de kennis van bijvoorbeeld Inholland over nieuwe verdienmodellen goed bij het combitrack approach-beleid van Nederland om economische, ecologische en sociale waarden in het buitenland te bevorderen.”

Als gelijkwaardige partners
Jaap heeft het nadrukkelijk over samenwerking op basis van absolute gelijkwaardigheid. “Nederland is géén leermeester. Integendeel: Marokko kan een goede leerschool zijn voor de droogte en milieuproblematiek waarmee we ook in Nederland steeds meer te maken hebben.” Hij ziet een groeiend zelfbewustzijn in de Marokkaanse samenleving. “Het land heeft de weg omhoog gevonden en ziet zichzelf als echt Afrikaans land en als poort voor het hele continent.”

Nieuw project in Indonesië
De tijd dat het Westen andere delen van de wereld gebruikt als wingewest is echter niet voorbij. Denk aan de vernietiging van regenwoud voor de delving van grondstoffen of het verbouwen van soja en palmolie. Ook daarvoor onderzoekt Inholland duurzame verdienmodellen. “Onze maatschappelijke opgave strekt zich tot over onze landsgrenzen, dus delen we graag onze kennis en ervaring internationaal”, zegt Gerry. “Samen met andere agrarische hogescholen en Indonesische universiteiten starten we een project op het Indonesische eiland Kalimantan gericht op tropische bosbouw en herstel van het bos waar de lokale bevolking van profiteert. Dit staat dus lijnrecht tegenover de palmolie-industrie die ten koste gaat van het regenwoud en de bestaanszekerheid van de bevolking. We onderzoeken daarbij of een vorm van regeneratief toerisme ook bij kan dragen aan zo’n meerwaardig verdienmodel.”

Bij Inholland focussen we op oplossingen die bijdragen aan een veerkrachtige samenleving. Daarin staan we in verbinding met elkaar om schokken en tegenslagen op te vangen én ze te benutten als kans om ons verder te ontwikkelen. De campagne Inholland onderzoekt: de veerkrachtige samenleving laat je zien hoe we daar gezamenlijk mee bezig zijn: vanuit onderzoek en met onderwijs en werkveld. Of lees erover in ons online magazine waarin we de verhalen uit de campagne gebundeld hebben. 

Wat betekent de veerkrachtige samenleving voor jou? Bekijk de video 
Wat betekent een veerkrachtige samenleving voor mensen binnen Inholland? Van studenten en docenten tot aan onderzoekers, stafmedewerkers, lectoren en leden van het college van bestuur?

De uiteenlopende antwoorden laten mooi zien hoe iedereen vanuit haar of zijn perspectief betekenis geeft aan dit profilerende thema. De een gaat ook in een drukke periode lekker sporten of zet zich in om sport beschikbaar te maken voor iedereen. De volgende heeft aandacht voor de ander of creëert ruimte om iedereen vanuit hun kracht een bijdrage te laten leveren aan essentiële individuele en maatschappelijke vraagstukken.

Lees ons online magazine over de veerkrachtige samenleving
In een interview ter afsluiting van de campagne spreekt Marije Deutekom over haar (persoonlijke) streven naar een veerkrachtige samenleving: “We moeten toewerken naar een samenleving waarin we weer samen leven”. Zij en Inholland staan daarin niet alleen, zo blijkt uit de vele inspirerende verhalen uit ons online magazine.

Lees bijvoorbeeld het verhaal van Oekraïense vluchtelingen die meewerkten aan Inholland-onderzoek naar de leefomstandigheden van hun landgenoten in Nederland. “Je laat alles achter en begint helemaal opnieuw”, zegt een van hen. Verdiep je in de manier waarop jongeren van ouders met psychische of verslavingsproblemen boksend in hun kracht komen: “De boksclinic leert jongeren dat ze ‘nee’ mogen zeggen.” Of wat te denken van veerkracht bij eenzame ouderen dankzij zorgrobots, want: “Technologie kan mensen minder eenzaam maken”.

Deel het magazine met jouw netwerk
De komende periode verspreiden we het magazine onder potentiële samenwerkingspartners via LinkedIn. Daarmee willen we de doorwerking van ons onderzoek nog verder vergroten. Zet het magazine vooral ook zelf in om jouw netwerk te inspireren. Bijvoorbeeld via LinkedIn of andere sociale mediakanalen, mail het magazine of neem het op als link in jouw e-mailhandtekening. En nodig je contacten gerust uit om samen met ons een bijdrage te leveren aan een veerkrachtige samenleving.

Contentcampagne Inholland onderzoekt: de veerkrachtige samenleving 
De video en het magazine zijn onderdeel van de campagne Inholland onderzoekt: de veerkrachtige samenleving. Met de campagne laten we zien hoe we met onderzoek, onderwijs en samenwerkingspartners impact maken op thema’s die betrekking hebben op het vormgeven van een veerkrachtige samenleving. Het doel is om ons als kennispartner en ons onderzoekswerk sterker te profileren. Het is een vervolg van onze vorige succesvolle campagne Inholland onderzoekt: de duurzame leefomgeving. In afstemming met de strategische cirkel Profilerende thema’s, die de huidige profilerende thema's aan het concretiseren is, zullen we ook hier weer een vervolg aan geven.

Profilerende thema's 
De strategische cirkel Profilerende thema’s werkt aan de profilering van Inholland, zowel in- als extern. Het doel is om duidelijk te maken op welke wijze onze hogeschool bijdraagt aan een belangrijke uitdaging die voor ons ligt: de transitie naar een duurzame leefomgeving en veerkrachtige samenleving. Collega’s uit de cirkel werken samen met lectoren, docenten en andere collega’s om de profilerende Inholland-thema’s verder uit te werken in aandachtsgebieden. De cirkel verwacht die in het eerste kwartaal van 2024 te presenteren. 

Een Pak’m erbij(sluiter), bierviltjes, een deel van de vierdejaars studenten van de opleiding Leisure & Events Management (LM) is druk bezig met ontwerpen van concepten voor het project over de impact van synthetische drugs: ‘Pilletje hier, pilletje daar’. Het is een langdurig project in opdracht van OMSpaces van het Openbaar Ministerie (OM), waarin Inholland al meerdere keren aan heeft deelgenomen.  

Juist omdat drugs dicht bij de belevingswereld van jongeren staat, wil het OM met dit project hen en andere jongeren op een positieve manier inzicht geven in de wereld van synthetische drugs. Het doel is vooral bewustwording. Om te weten wat het bewustwordingseffect is bij de studenten doet docent-onderzoeker Eva James, verbonden aan het lectoraat Societal Impact Design, onderzoek aan de hand van het Empathie Kompas van lector Wina Smeenk. 

Empathie visualiseren
Zeker vier op de tien jongeren gebruiken XTC, blijkt uit het Grote Uitgaansonderzoek van Trimbos uit 2020. Machteld van Barchjansen van OMspaces vermoedt dat in werkelijkheid veel meer jongeren synthetische drugs gebruiken. Ze is dan ook blij dat meerdere hogescholen meedoen aan het project ‘Pilletje hier, pilletje daar’. “De afgelopen twee jaar hebben veel studenten aan het project meegewerkt en er zijn mooie resultaten geboekt.” Het Empathie Kompas liet daarbij op een concrete en visuele manier zien wat de groei is in het empathisch vermogen van studenten die aan het project meededen. Aan de hand daarvan is met vormgevers en mensen uit de verslavingszorg gekeken naar hoe je empathie het beste kunt plotten. Nu ‘meet’ Eva de empathie van de vierdejaars LM-studenten die aan het project meedoen.  

Weten waar je staat 
“Wil je een goed concept kunnen ontwerpen, dan moet je weten waar je staat”, legt Eva uit. “Wat is je uitgangspunt, je positie, je ervaring?” Dat brengt zij in kaart met het Empathisch Kompas. Eerder al bij Inholland en andere hogescholen die ook deelnemen aan het project ‘Pilletje hier, Pilletje daar’ en nu weer opnieuw binnen Inholland. “Voor dit onderzoek kregen studenten van Inholland voor de start van hun project vragen als: Waarom doe je mee met dit project? Heb je persoonlijke ervaringen met drugs? Wat vind je van drugsgebruik? En heb je het er wel eens over met anderen? Hun antwoorden hebben we op het Kompas gezet en als een vlek in beeld gebracht. Eind januari presenteren de studenten hun belevenisconcept aan het OM en daarna stel ik weer dezelfde vragen. Die uitkomsten plotten we ook als een vlek op het kompas. Op die manier kunnen we zien of studenten zijn gegroeid in hun begrip en empathie.”

Ver-van-mijn-bed-show 
Vierdejaarsstudent Marit van Ingen werkt met vier anderen aan zo’n belevenisconcept en merkte dat alleen al het beantwoorden van de vragen die Eva stelde leidde tot een ander gesprek. “Het is een emotioneel onderwerp. Zelf heb ik gelukkig positieve ervaringen met drugs, maar er waren ook studenten die geen leuke verhalen hadden. Het maakte wel iets los en het was fijn om er onderling over te praten.” Dit is volgens Machteld van Barchjansen van OMspaces hard nodig. “Synthetische drugs zijn supergoedkoop, supertoegankelijk en het gebruik ervan is vaak normaal, maar veel jongeren hebben geen idee wat ze slikken.” Ook weten ze volgens Machteld weinig over de liquidaties, milieuvervuiling, en gezondheidsproblemen die de drugs veroorzaken. “Het is voor de meeste jongeren een ver-van-mijn-bed-show. Wij hopen met het project studenten bewuster te maken en ze te laten zien wat er speelt rondom drugs zonder te moraliseren. Zij zijn zelf de doelgroep en kunnen daarom met aansprekende concepten komen om andere jongeren ook bewuster te maken.” 

Blik naar buiten en naar binnen
De studenten voeren tijdens dit project gesprekken met verschillende mensen uit de praktijk, zoals politieagenten, opsporingsambtenaren en de officier van justitie. “Deze gesprekken richten zich vooral op de beleving en kennis van anderen. Dat zit aan de rechterkant van het Empathie Kompas. Terwijl bij de start van het project we vooral persoonlijke ervaringen van de studenten horen, oftewel de linkerkant van het kompas”, vertelt Eva. “Maar hoe drugsgebruik wordt beleefd is individueel. Sommigen raakt het enorm, anderen minder.”  

Nieuw perspectief op drugs 
Bij Marit hebben gesprekken met mensen uit de praktijk haar perspectief op drugs wel veranderd. “Veel dingen rondom drugs wist ik al wel, maar dat er bijvoorbeeld zoveel geld in omgaat en dat onze economie erop draait, vind ik echt bizar. En wat ik ook niet wist is dat mensen die drugs produceren en verhandelen vaak hun illegaal verkregen vermogen investeren in panden om de productie voort te zetten. Dit resulteert in ongelijke kansen voor startende jongeren die een woning willen huren of kopen. Het gaat niet alleen om drugsgebruik, het heeft ook maatschappelijke gevolgen voor ons allemaal.” 

Meer begrip 
Kim Beaumont is docent-coördinator Cultural Experiences bij LM. Zij begrijpt wel dat dit een populair project is om aan deel te nemen. “De studenten zijn nieuwsgierig naar het project. Niet alleen vanwege het onderwerp, maar ook vanwege de betrokken stakeholders zoals OMspaces, de officier van justitie en de politie.” De studenten werken aan de hand van de ontwerpgerichte methode, legt Kim uit. “Stap voor stap gaan ze op zoek naar een oplossing om jongeren bewuster te maken voor de wereld die schuilgaat achter synthetische drugs. Ze onderzoeken, gaan naar de tekentafel, testen en komen weer terug bij de tekentafel. Ze krijgen steeds nieuwe inzichten, ervaringen en informatie waardoor ze hun aannames moeten weerleggen.”  

Tastbaar maken van groeiend bewustzijn 
“Dit is precies de ontwikkeling in bewustzijn die  je door middel van het  Empathie Kompas ook tastbaar kan maken,” vult Eva aan. “We zien de jongeren echt door het Kompas bewegen.” Het Empathie Kompas is nog in ontwikkeling, maar Eva is al enorm enthousiast. “Het is heel waardevol. We zagen al in een eerder onderzoek met het Empathie Kompas dat studenten meer de nuance zoeken en meer begrip hebben voor een vraagstuk en voor betrokkenen.” Ook Machteld is blij met het Kompas. “Resultaten van een project over bewustwording inzichtelijk maken is heel ingewikkeld, maar het Empathie Kompas geeft een kwalitatief beeld van wat het oplevert.”

Onderling het gesprek aangaan 
Marit werkt met haar groep aan een Pak’m erbij(sluiter), een woordgrapje dat komt van ‘even bijpakken’. “Het heeft wat weg van een brochure met veel informatie, maar net als een bijsluiter is het heel klein op te vouwen”, legt ze uit. “We hebben allemaal informatie in hokjes gezet, zoals over milieuvervuiling, maar ook dat je niet te veel water moet drinken. Zelf vind ik het hokje met ‘most likely to’ het leukst. Daarin staan vragen als: wie zou het eerst met z’n ouders praten over drugs? We willen dus zowel informatie geven alsmede dat jongeren onderling het gesprek aangaan.” Inmiddels is de Pak’m erbij(sluiter) getest en bijna klaar. “We zijn nu nog aan het bedenken hoe we er iets blijvends van kunnen maken. Bijvoorbeeld door de Pak’m erbij(sluiter) in een essentials kit te stoppen met vitaminepillen en kauwgom.”  

 Iedereen zou dit moeten doen 
Bij een festival waar Marit laatst was kreeg ze de vraag hoe ze het volhield zonder drugs. “Eigenlijk is het gek dat mensen zo reageren. Het zou juist normaal moeten zijn om het uit te houden zónder andere middelen, maar in plaats daarvan is het zo genormaliseerd dat het bijna vreemd is als je niets gebruikt. Ik wilde dit project doen, omdat ik me daar zo over verbaas.” Zeker is dat OMspaces bij Marit z’n doel heeft bereikt. “Eigenlijk zou iedereen dit project moeten doen,” zegt ze gepassioneerd. “Het is belangrijk dat jongeren weten wat voor troep XTC is. Het gaat niet alleen om je eigen plezier, jouw gebruik ervan heeft veel gevolgen voor de criminaliteit en het milieu.” 

In deze video legt Mascha uit dat haar lectoraat in verschillende contexten onderzoekt wat de praktijk van het onderwijs inhoudt voor leerkrachten zelf. Die contexten zijn heel uiteenlopend, denk bijvoorbeeld aan kinderen die opgroeien in armoede of kinderen die opgroeien in sterk religieuze contexten. De basisvoorwaarden voor floreren zijn niet altijd aanwezig.

Als lector bij Hogeschool Inholland doet Mascha samen met haar team van De Pedagogische Opdracht veel onderzoek bij basisscholen. “Ik zie daar kinderen waar de basisvoorwaarden om te kunnen floreren al niet aanwezig zijn: gezinnen met armoede waardoor kinderen honger lijden, of waar veel stress is vanwege conflicten of verslaving.” Scholen hebben de complexe opdracht om kinderen in dit soort omstandigheden tot ontwikkeling te brengen, in een context waarin ook de overheid op allerlei manieren probeert om via scholen goed te doen. 

Pedagogische opdracht
Het lectoraat neemt de opdracht die het onderwijs heeft onder de loep. “Een opdracht voor het onderwijs is bijvoorbeeld: willen dat het onderwijs bijdraagt aan het floreren van alle kinderen in de samenleving. Dat houdt onder meer in dat je in staat bent om zinvol werk te doen en betekenisvolle relaties aan te gaan. Wil je dit als school? Dan moet je ook erkennen dat wanneer de basisvoorwaarden voor floreren er niet zijn, kinderen bepaalde vaardigheden moeten ontwikkelen om hiermee om te gaan.” Het gaat hier om veerkracht. Kinderen moeten bijvoorbeeld niet alleen leren waar je naar toe kunt als je bepaalde problemen ervaart, maar moeten ook het vertrouwen krijgen in relaties met volwassenen of leeftijdsgenoten.

Compenseren van ontbrekende basisvoorwaarden
Scholen krijgen echter taken die niet gaan over floreren of bouwen aan een toekomst, maar die zich richten op het compenseren van de ontbrekende basisvoorwaarden. Mascha noemt de ’broodbar‘ als voorbeeld: een plek op school waar kinderen een ontbijt krijgen aangeboden georganiseerd door ouders, waardoor grenzen tussen school en thuis verwateren. “Het is belangrijk om vanuit een professioneel pedagogisch perspectief na te denken of je dit als school kunt en wilt en om hier stelling in te nemen. Moeten partijen buiten de school deze taak niet vervullen?”

Rekenen en begrijpend lezen
Een ander voorbeeld gaat over de norm die de overheid stelt ten aanzien van rekenen en lezen. “Rekenen en begrijpend lezen zijn belangrijk. Dit zijn de enige twee normen die nog meetellen voor advisering naar de middelbare school. Het is niet erg om een bepaalde maat te nemen, maar waar je je bewust van moet zijn, is dat dit uiteindelijk richtinggevend gaat zijn voor wat scholen gaan doen.”

Effect van normering op lessen
Volgens Mascha heeft de normerende werking van toetsen rond rekenen en begrijpend lezen effect op het onderwijs. “Denk aan leraren die kinderen uit gezinnen waar Nederlands niet courant is, uitleggen wat woorden in een toets betekenen om te zorgen dat ze de toets kunnen halen. Of hoe deze norm kinderen een waardevolle leeservaring ontneemt. Bij begrijpend lezen leer je namelijk analytisch te kijken naar een tekst: wat probeert de schrijver over te brengen, welke informatie geeft dit je? Dat is heel waardevol, maar het is iets anders dan de fijne bezigheid van lezen. Dat je als kind kunt ontsnappen aan een bepaalde werkelijkheid, of dat je inleving gaat stimuleren. Door dat allemaal niet als maat te nemen voor doorstroom, lijk je te zeggen dat dit niet zo belangrijk is en bewerkstellig je dat leerkrachten zich hier niet op richten. Dat is een problematisch mechanisme.”

Verantwoordingskracht
Om dat mechanisme te doorbreken, gaat het lectoraat vooral naar scholen toe. “Met ons lectoraat maken we van een schoolteam een team van mede-onderzoekers. Samen nemen we ongeveer eens in de zes weken een lessensituatie onder de loep.” Daar wordt onderzocht waar bepaalde uitdagingen vandaan komen en worden handelingsalternatieven ontwikkeld. Kan het verkrampen van een leerling voor een rekentoets te maken hebben met veeleisende ouders? Wat doe je met de woede-uitbarsting van een kind afkomstig van een stressvolle thuissituatie? Leraren ontwikkelen zo de kennis en de gewoonte om binnen hun pedagogische opdracht situaties aan te pakken en te verantwoorden. Dit maakt scholen weerbaar, omdat het ze in staat stelt eigen keuzes te maken voor hun specifieke leerlingpopulatie in een context van externe normen die hen worden opgelegd.

Oplossing voor lerarentekort
“Het onderwijswerk maken we daarmee nog aantrekkelijker ook”, vult Mascha tot slot aan. “We zitten met een lerarentekort. Dat is deels een financiële kwestie, maar gaat ook over  het beroep. Het beroep van leraar zou moeten inhouden dat je als schoolteam een kwaliteitsnorm ontwikkelt op basis van een door dit team geformuleerde opdracht. Je monitort, verantwoordt en verbetert als team zelf systematisch deze kwaliteit. Daarmee kunnen mensen op school meerdere rollen vervullen, zonder dat ze losgetrokken worden van het primaire proces. En je hebt zelf veel meer invloed op wat je doet. Dit gevoel van professionele ruimte draagt bij aan werkplezier, status en beroepsperspectief.”

De huidige stand van zaken in de zorg: vergrijzing, de financiering van de zorg en de tekorten in zorgpersoneel. “Één op de vier mensen moet in de zorg werken om zorgniveau dat we nu hebben te handhaven. Iedereen voelt aan dat dat niet haalbaar is”, stelt Margo van Kemenade, associate lector Robotica bij Hogeschool Inholland. Gelukkig kunnen zorgrobots bijspringen, weet Margo uit brede ervaring.

“Ongeveer tien jaar geleden startte ik mijn promotieonderzoek aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Daar ontwikkelde een technische onderzoeksgroep ‘Alice’, een prototype gezelschapsrobot voor alleenstaande ouderen. Als socioloog en ethicus stond ik in mijn onderzoek stil bij de morele bezwaren van zorgverleners rond zorgrobotica.” Alice  ging de hele wereld over toen een documentairemaker de onderzoeksgroep benaderde en voor de documentaire ‘Ik ben Alice’ de robot een week lang bij drie eenzame dames mocht wonen om te kijken op welke manier deze kon bijdragen aan het verminderen van de eenzaamheid die zij ervoeren. En op die manier dus een bijdrage kon leveren aan de zorg voor deze ouderen. “Tien jaar geleden zagen we al positieve resultaten. Laat staan wat we met de technologie van nu kunnen bereiken.”

In deze video worden de learnings vanuit het onderzoek van Margo met Alice destijds bekeken door de bril van tegenwoordig. Voor welke uitdagingen in de zorg staan we nu? En op welke manier kan zorgrobotica daar een bijdrage aan leveren. 

Of de inzet van robots in ouderenzorg een vlucht zal nemen, vindt Margo moeilijk te voorspellen. “Enerzijds neemt de druk op de zorg alleen maar toe en kunnen technologische ontwikkelingen heel snel gaan. Anderzijds hebben we te maken met maatschappelijke acceptatie van nieuwe technologie, wetgeving en ethische richtlijnen die innovaties tegenhouden. Het is goed dat er strenge regelgeving is, maar laten we als onderzoekers wel blijven verkennen wat er mogelijk is in zorgtechnologie. En de mogelijkheden nemen alleen maar toe. We kunnen techniek een bijdrage laten leveren aan het oplossen van een maatschappelijk probleem. Waardoor we eenzame ouderen veerkrachtiger maken en de kwaliteit van hun leven verhogen.”

Zorgrobot Alice is ontwikkeld om in de toekomst te kunnen voldoen aan de vraag naar zorg voor eenzame en dementerende ouderen. Kan een robot een menselijke band met iemand opbouwen en dus een mens van vlees en bloed vervangen? “Over tien jaar”, stelt Margo zich als doel, “wil ik zorgrobots gewoon bij de mensen thuis hebben staan, waarmee je kunt praten, die jouw voorkeuren kennen, die weten wie je bent, en waar je een praatje mee kan maken en die ook dingen voor je kunnen doen.” Samenvattend kan je wel zeggen dat een mens een mens gezelschap houdt. Maar als dat door omstandigheden niet mogelijk is, dan is een robot een heel goed alternatief.

Lees ook het eerder verschenen artikel ‘Technologie kan mensen minder eenzaam maken’.

Bij ondervoeding wordt vaak gedacht aan ontwikkelingslanden, rampgebieden en hongersnoden. Maar niets is minder waar, ook in Nederland is ondervoeding een probleem. “Het is een onderbelicht probleem dat zwaarder op de zorgeconomie drukt dan obesitas”, benadrukt Feike van der Leij, lector Health & Food bij Hogeschool Inholland. Volgens de laatste cijfers is 16 procent van de kwetsbare thuiswonende ouderen en 38 procent van de ouderen in de geriatrie ondervoed en dat aantal neemt toe. Zonder koerswijziging zullen in 2027 meer dan 100.000 ouderen ondervoed zijn, blijkt uit cijfers van het Kenniscentrum Ondervoeding.

Met PLINT Ondervoeding wilde Feike van der Leij, recent winnaar van de Wij Inholland award - Onderzoeker van het jaar -  iets aan dit gezondheidsprobleem doen. En hij niet alleen. Het project is een samenwerking van de lectoraten Health & Food en Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen van Inholland samen met onderzoekers van twee andere hogescholen en twee mbo’s. Daarnaast zijn zorginstellingen, foodbedrijven en netwerkorganisaties gericht op de ontwikkeling en het aanbieden van foodconcepten betrokken.

Kennis onder verpleegkundigen en verzorgenden          
“Doel is om kennis onder verpleegkundigen en verzorgenden te vergroten”, zegt Robbert Gobbens, lector Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen. “Zij kunnen ondervoeding helpen voorkomen, waarbij de eerste stap is om zich bewust te worden van het probleem. Onder leiding van onze collega en promotieonderzoeker Jellie Zuidema zijn we de professionals gaan bevragen om na te gaan hoe we hun meer handelingsperspectief kunnen geven. Het mooie is dat alleen al het vragen stellen tot bewustwording leidt.”

Meer informatie over het onderzoek? Lees hier verder.

Vitaal & Voedzaam, hét magazine over ondervoeding voor ouderen en mantelzorgers
Om bij te dragen aan de bewustwording rondom dit probleem werd het eerste exemplaar van het magazine Vitaal & Voedzaam uitgereikt aan de doelgroep: ouderen en hun verzorgers. De uitreiking vond plaats bij zorgorganisatie Brentano in Amstelveen tijdens de week tegen ondervoeding en is het mooie eindresultaat van het tweejarige onderzoeksproject PLINT Ondervoeding. Het magazine staat vol interessante feitjes, handige tips voor ouderen en verzorgers, lekkere en voedzame recepten en verhalen van experts (zoals diëtisten en onderzoekers) en ervaringsdeskundigen.

“In twee jaar tijd hebben we veel kennis, praktijkervaring én oplossingen opgedaan om ondervoeding bij ouderen tegen te gaan. Met Vitaal & Voedzaam willen we op een informatieve en toch vermakelijke manier ouderen en hun verzorgers bewust maken van het risico op ondervoeding. We zijn dan ook erg trots op het eindresultaat”, aldus Feike van der Leij.

Download het magazine

Voordat je een bepaald medicijn neemt, wil je natuurlijk alles weten over de werking en bijwerking ervan op je lichaam. Maar heb je ook nagedacht over de bijwerkingen op het milieu en het klimaat? Steeds meer artsen, medisch specialisten en andere voorschrijvers staan daar inmiddels wel bij stil. Ze missen alleen nog de praktische informatie om milieu-impact als criterium mee te wegen. Via een groot Europees onderzoeksproject willen Hogeschool Inholland en Amsterdam UMC met samenwerkingspartners die informatie boven water halen en in de curricula opnemen van het hbo- en universitaire onderwijs.

Click here to read this article in English. 

De zorg heeft een grote impact op het klimaat. De sector is in Nederland verantwoordelijk voor ongeveer 7 procent van de totale CO₂-uitstoot. Grofweg 40 procent daarvan is gerelateerd aan geneesmiddelen en andere chemische middelen. Niet alleen de productie en het transport, maar ook het gebruik van medicatie heeft directe milieueffecten. Zo vervliegen bij sommige inhalatoren broeikasgassen die veel sterker zijn dan CO₂. Bekend is ook dat hormonen in de pil na gebruik terechtkomen in het oppervlaktewater, waar ze massale geslachtsverandering bij vissen veroorzaken. En dit zijn nog maar enkele voorbeelden.

Milieubewuster voorschrijven
Volgens bijzonder lector Jelle Tichelaar van Interprofessionele Samenwerking & Medicatieveiligheid bij Hogeschool Inholland, is de tijd rijp om bij het voorschrijven van geneesmiddelen rekening te houden met de gevolgen voor milieu en klimaat. “Van sommige geneesmiddelen kennen we de kwalijke effecten. Je ziet het wereldwijd. Hoe bijvoorbeeld in India de resten van een bekende pijnstiller in kadavers van koeien tot massale sterfte onder gieren heeft geleid. We moeten daarom de effecten gaan onderzoeken. Maar laten we niet werkloos afwachten tot de onderzoeksresultaten binnen zijn. We moeten nu al milieubewuster omgaan met medicatie. Ook door te voorkomen dat je medicatie moet voorschrijven. Dit betekent meer inzetten op preventie, zoals het stimuleren van een gezondere leefstijl.”

Praktische handvatten
Jelle staat niet alleen. Hij merkt dat onder de huidige en aankomende professionals de bewustwording toeneemt. “Laten we nu iets met die bewustwording doen en zorgprofessionals de praktische handvatten geven waar ze echt mee uit de voeten kunnen. Bijvoorbeeld door per geneesmiddel niet alleen de effectiviteit, bijwerkingen, toepasbaarheid en kosten te registreren, maar ook de milieu-impact. Zo kun je samen met de patiënt bij gelijkwaardige geneesmiddelen een duurzame keuze maken.”

Groot Europees onderzoek
Jelle geeft leiding aan het nieuwe Europese Erasmus+project Planetary Health Education in Prescribing. Tientallen (associate) partners in Nederland en Europa werken de komende drie jaar samen om de milieu- en klimaatbelastende factoren van geneesmiddelen in kaart te brengen, te wegen en zo veel mogelijk informatie hierover per geneesmiddel beschikbaar te stellen om op te nemen in medische opleidingen.

Data ontbreken
Kiezen voor het meest milieuvriendelijke middel is nog niet zo eenvoudig. Want van verreweg de meeste middelen is de impact onbekend. “We staan nog maar aan het begin van de life cycle analyses om de totale milieubelasting van geneesmiddelen te bepalen”, zegt Susanne Waaijers, onderzoeker bij het RIVM. “We merken een groeiende kennisbehoefte bij zorgprofessionals en we willen hen ook graag voorzien van informatie, maar ook wij tasten grotendeels in het duister. Data over met name de productie van geneesmiddelen zijn er nog niet of nauwelijks. Denk daarbij niet alleen aan de stoffen die worden gebruikt, maar bijvoorbeeld ook het energieverbruik van fabrieken en het transport.”

Transparantie eisen
Volgens Waaijers tonen sommige farmaceuten een voorzichtige bereidheid om openheid van zaken te geven, maar willen dit vanwege hun concurrentiepositie pas doen als die openheid collectief geregeld wordt. Zij ziet hier een kans voor de inkoopafdelingen van zorginstellingen. “Vraag duurzaamheidsinformatie bij producenten en kies voor de partij die het meest transparant is. Wellicht brengt dit een brede beweging tot stand die producenten onder druk zet om life cycle analyses van hun producten te maken. Voor geneesmiddelen hebben we nationaal, via het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, en Europees, via het Europees Geneesmiddelenagentschap, goede systemen om gegevens te registreren. Dit biedt wellicht ook mogelijkheden voor dergelijke informatie.”

Inkoop en toepassing
Het aller duurzaamste is natuurlijk om helemaal geen of veel minder geneesmiddelen te gebruiken. “De grootste stappen die we nu kunnen zetten, is kritisch kijken naar inkoop en toepassing van medicatie”, zegt Hilde Jalving van de Europese Vereniging van Medische Oncologie (ESMO). “Schrijf alleen medicatie voor als daar echt een duidelijke indicatie voor is. Is het bijvoorbeeld wel verstandig om voor medicatie te kiezen die kankerpatiënten een levenswinst van slechts enkele weken geeft als zij daarbij ook veel last van bijwerkingen krijgen? Voorkom verspilling door medicatie telkens voor hooguit een maand mee te geven. Kijk ook hoelang patiënten nog door moeten gaan met medicatie. Onderzoek de mogelijkheden voor hergebruik. Als je kankerpatiënten goede bewaarinstructies meegeeft, blijken ze heel zorgvuldig met hun medicijnen om te gaan. En ook de wijze van toediening is belangrijk. Uit milieuoogpunt zijn tabletten te verkiezen boven infusen, want bij infusen komt extra afval kijken en reizen van patiënten naar de polikliniek.”

Duurzaamheid in farmacotherapie
Hilde is doordrongen van het belang om de impact op het milieu en klimaat te beperken. “Ook omdat een slecht milieu en klimaatopwarming risico’s vormen voor onze gezondheid.” Om huidige en toekomstige professionals deze boodschap en een concreet handelingsperspectief mee te geven, is het belangrijk dat het onderwijs dit onderwerp omarmt. Jelle geeft daar zelf invulling aan. Want naast lector is hij universitair hoofddocent en coördinator van onderwijs en onderzoek op de afdeling Interne Geneeskunde van Amsterdam UMC en docent van de masteropleidingen Advanced Nursing Practice en Physician Assistant bij Inholland. “Klinisch redeneren en met name farmacotherapie zijn lastige onderdelen voor studenten: hoe neem je in korte tijd de juiste beslissing om geneesmiddelen voor te schrijven die passen bij het ziektebeeld en de situatie van een individuele patiënt? Op basis van casuïstiek en door veel oefenen leren we hen onder tijdsdruk keuzes te maken, waarbij ze met veel factoren rekening moeten houden. Duurzaamheid is een factor die erbij komt.”

Toekomstige professionals
Jelles directe collega bij Amsterdam UMC is arts-docent en -onderzoeker Joost Piët, die bovendien de dagelijkse coördinatie doet van het Erasmus+onderzoeksproject. “Met de kennis die we vergaren over de milieu-impact van geneesmiddelen willen we onderwijsmaterialen maken en cursussen voor docenten zodat we daarmee een zo groot mogelijke groep van toekomstige professionals kunnen bereiken.” Over interesse in het onderwerp heeft Joost niet te klagen. “Nog vóór de start van het project werden we benaderd door andere universiteiten. Het leeft en dat is hoopgevend. We moeten er dan ook voor zorgen dat de kennis zich blijft ontwikkelen ook als dit project over drie jaar eindigt.”

Klimaatbewuste studenten
Waar een onderwerp als duurzaamheid van geneesmiddelen sterk leeft, is bij de CO₂-assistent: een landelijke groep geneeskundestudenten die planetary health en duurzame zorg wil integreren in het geneeskundecurriculum. “Ons streven is een groene draad door de opleiding te laten lopen. Farmacotherapie is daarbinnen een belangrijk en terugkerend thema”, zegt de inmiddels afgestudeerde arts Eva van der Heide. “Wij kunnen onder meer bijdragen door de vragen waar studenten nu mee zitten naar voren te brengen: hoe schrijf je gepast voor, hoe voorkom je verspilling? Het doel is om samen met de farmacotherapiesectie onderzoek te doen naar beschikbare literatuur over milieu-impact van medicijnen. Zo krijgen bachelorstudenten onderwijs in wat er al bekend is en kunnen ze kritisch nadenken over deze stof. Onderwijs is het beste middel voor verandering.”

Verantwoordelijkheid nemen
Tomás van Emden is de voorzitter van de CO₂-assistent aan de Vrije Universiteit Amsterdam: “Het zou mooi zijn dat informatie over de duurzaamheidsimpact van een medicijn net zoals effectiviteit en kosten terechtkomt in het Farmacotherapeutisch Kompas, een naslagwerk voor medisch professionals die voorschrijven. Ons handelen heeft effect op de planeet en daarmee op de gezondheid van iedereen.” Eva: “De impact van geneesmiddelen is weliswaar (nog) niet helemaal duidelijk, maar we kunnen niet blijven wachten. Het gaat ook om bewustzijn, kritisch nadenken en je verantwoordelijkheid nemen.”

Masterstudenten Hogeschool Inholland
Ook masterstudenten bij Hogeschool Inholland van de opleidingen tot verpleegkundig specialist en physician assistant leren op een juiste manier medicatie voorschrijven. “Ik werk in een huisartsenpraktijk”, zegt Merlynn Huisman, tweedejaarsstudent aan de Inholland-master Advanced Nursing Practice. “Daar ben ik bewust met duurzaamheid bezig bij het voorschrijven. Zo kies ik liever voor poederinhalatoren in plaats van dosisaerosolen voor COPD- en astmapatiënten. Ook geef ik gedoseerd medicijnen mee: bij de eerste uitgifte slechts een hoeveelheid voor één in plaats van drie maanden.” Collega-student Larissa van Schaik werkt in het OLVG in Amsterdam met patiënten met een auto-immuunziekte. “Voor hen schrijf ik continu medicijnen voor. Het is belangrijk om de hoeveelheden en de verschillende soorten medicatie in de gaten te houden. Kun je polyfarmacie (waarbij iemand langere tijd vijf of meer verschillende medicijnen tegelijk gebruikt, red.) verminderen? Het zou goed zijn om daar al bij het begin van je opleiding aandacht voor te krijgen, zodat er een gewoonte ontstaat om terughoudend te zijn met voorschrijven en stil te staan bij de milieueffecten van geneesmiddelen.”

Veerkracht en leiderschap
Wij blijven alleen gezond als de wereld om ons heen gezond blijft. Daarom doet de milieu-impact van geneesmiddelen ertoe. Jelle: “Ook al is onderzoek hiernaar niet ons specialisme, we nemen met het lectoraat onze verantwoordelijkheid en tonen leiderschap en veerkracht om in actie te komen en iets te verbeteren in het leven van mensen en hun leefomgeving.” Joost: “Veerkrachtig is ook dat we een beweging vormen om artsen, specialisten en andere voorschrijvers te verleiden duurzame keuzes te maken. Daarmee hopen we ook dat de farmaceutische industrie haar productie en ontwikkeling verder zal aanpassen aan de toenemende vraag naar duurzamere medicijnen.”

“In aanloop naar de verkiezingen zijn de programma’s van de verschillende politieke partijen goed met elkaar te vergelijken. Wat opvalt is dat ze allemaal mooie plannen hebben om geld aan uit te geven. Maar nergens lees je terug hoe we dat geld gaan verdienen. En daar zit een punt van grote zorg. Want het ondernemersklimaat staat er slecht voor.” Deze visie deelt Nahied Rezwani vandaag in dagblad Trouw vanuit haar rol als onderzoeker voor het lectoraat Finance & Accountancy van Hogeschool Inholland. Daarnaast is zij directeur van het domein Business Finance & Law bij Hogeschool Inholland en vestigingsdirecteur van Hogeschool Inholland Rotterdam. 

“Dit klimaat heeft alles te maken met de veranderende rol van de bancaire sector. Banken zijn hun vier kerntaken (geldcreatie, betalingsverkeer mogelijk maken, financieren investeringen en zorgen voor risicobeheer) sinds de kredietcrisis van 2008 deels uit het oog verloren. Sinds 2008 hebben landen op internationaal niveau afspraken gemaakt om de controle op het reilen en zeilen van de banken te vergroten. Nederland koos ervoor om de Europese Richtlijnen streng te interpreteren en dat bemoeilijkte toegang tot krediet voor mkb’ers.” 

Beperkte financiering voor mkb 
“Het FD berichtte vorige maand dat mkb-ondernemers in Nederland veel vaker afhaken in het proces om aan financiering te komen dan kleinere bedrijven in het buitenland. De zoektocht is hier ingewikkelder, de leningen zijn duurder en de kans om geld te krijgen is kleiner. Een van de oorzaken is het aantal banken dat zakendoet met mkb'ers. Dat is in Nederland het laagste in Europa: er zijn nog maar drie banken over die serieus krediet verstrekken aan mkb-ondernemers. Uit eigen onderzoek naar de gevolgen van de invloed van de strenge overheidsrichtlijnen blijkt dat door strenger toezicht de kosten van banken gestegen zijn en dat weegt relatief het zwaarste voor kleinere leningen aan het mkb. Terwijl banken ten opzichte van 2008 meer investeren in de economie, zijn de leningen aan het mkb met maar liefst 25 procent gedaald.” 

Vlucht naar buitenland 
“Dat het mkb moeilijk toegang heeft tot de bancaire sector heeft kwalijke gevolgen voor de economie. Het zijn juist deze kleinere bedrijven waar duurzame innovaties plaatsvinden. Maar wat we zien is dat scale-ups het buitenland verkiezen vanwege betere en goedkopere toegang tot bancaire financieringen. Het mkb dat Nederland trouw blijft, zoekt in toenemende mate alternatieve financieringsvormen. Het zijn dure leningen waaraan vaak hoge risico’s zijn verbonden en waarop niet of nauwelijks toezicht is: precies wat de overheid wilde voorkomen.” 

Verdienvermogen van Nederland: benut ons duurzame innovatief kapitaal 
“Door de financiering van het mkb zo moeilijk te maken staat het verdienvermogen van Nederland onder druk. Vreemd genoeg krijgt dit in geen enkel verkiezingsprogramma aandacht. Een langetermijnvisie over hoe we het geld op structurele wijze verdienen om ons land duurzamer, veiliger en eerlijker te maken ontbreekt. Of die gaat niet verder dan het verhogen van belastingen, waardoor het mkb het nog zwaarder krijgt. Terwijl het in Nederland gonst van de duurzame en innovatieve ideeën: geef dan juist deze ideeën alle ruimte met een goed pakket aan leningen. Dat kan uitdagend zijn, maar zonder innovatieve uitdagingen geen langdurige economische en welvaart.” 

Mkb-bank 
“In het Verenigd Koninkrijk hebben ze het beter begrepen. Daar heeft de overheid tien jaar geleden met succes een bank opgericht speciaal voor het mkb. Een ander inspirerend voorbeeld is Singapore, waar bedrijven en banken elkaar gemakkelijk vinden in een permanente innovatiehub.” 

“Het is nog niet te laat voor partijen om zich hierover uit te spreken. Zij moeten voorbij onze landsgrenzen durven kijken, en vooral: verder dan de horizon van één regeerperiode.” 

Naast haar rol als directeur werkt Nahied een dag in de week bij het lectoraat Finance & Accountancy omdat ze het belangrijk vindt om zelf te ervaren hoe we onderwijs, onderzoek en werkveld met elkaar verbinden. Haar betoog is gebaseerd op het onderzoek PURe over de rol van banken voor een veerkrachtige economie. Ze werkte eerder onder meer bij het ministerie van Financiën en het ministerie van Onderwijs en was programmamanager bij het Innovatie Platform onder het voorzitterschap van premier Balkenende. 

Wil je meer weten? 
Eerder hebben dit artikel gedeeld over het onderzoek naar de rol van banken. Als onderdeel van dit onderzoek gaat Nahied in gesprek met onder andere ONL en de Consumentenbond. Of luister de aflevering waarin ze samen met Hans Biesheuvel (ONL) inzoomt op de financieringsmogelijkheden voor het mkb. 
 

Het project is gaan rollen door Willemijn. Via het Sport- en Beweeglab Haarlem kwam zij in contact met boksscholen die workshops aanbieden op scholen en zocht ze vervolgens naar lokale ggz-instellingen. “Boksen heeft een grote aantrekkingskracht op jongeren, en zeker ook op jongeren in kwetsbare posities”, vertelt Willemijn. “Het helpt bij het stellen van grenzen, geeft zelfvertrouwen en het is een manier om te ontladen.” Samen met bokstrainers en ggz-professionals werden er vanuit het lectoraat Kracht van Sport en Bewegen boksclinics opgezet binnen preventieve groepstrainingen voor KOPP/KOV. En met succes. Jongeren gaven aan dat het ze hielp emoties los te laten en bokstrainers en ggz-professionals zagen positieve stemmingsveranderingen. 

Kwetsbare groep in hun kracht zetten
Een KOPP/KOV-jongere die enorm veel baat heeft gehad bij boksen is Amira Yehya, die als ervaringsdeskundige is betrokken bij het onderzoek. “Thuis was het niet gemakkelijk waardoor ik sinds mijn vierde met tussenpozen traumatherapie heb gehad. De eerste maanden op de basisschool sprak ik tegen niemand en had ik mij helemaal afgesloten van mijn gevoel. Door iets onbenulligs kon ik wel opeens heel hoog in mijn boosheid zitten. Vanaf mijn tiende ben ik gaan boksen en dat was voor mij perfect. Waar ik bij de therapie niet bij mijn gevoel kon komen, lukte dat met boksen wel.”

Carola Koek is preventiewerker bij Prezens, onderdeel van GGZ inGeest, en trainer van KOPP/KOV cursussen voor kinderen en jongeren. Zij ziet dat de boksclinic helpt om deze kwetsbare groep weer in hun kracht te zetten. “Ouders met psychische of verslavingsproblemen zijn ziek, maar kinderen hebben een enorme loyaliteit richting ouders. Ze passen hun gedrag daarop aan waardoor ze vaak moeite hebben om hun grenzen aan te geven. De boksclinic leert ze dat ze ‘nee’ mogen zeggen.”

Nummer één
Dat ‘nee’ leren zeggen zit vaak al in het begin van de clinic, vertelt Hannes met een lach. “Ik laat ze sit-ups doen en zeg vervolgens niets. Uiteindelijk stopt er wel iemand en die complimenteer ik dan met het goed aangeven van z’n grenzen.” Hij is er trots op dat hij wat kan betekenen in het leven van deze jongeren en dat hij mag samenwerken met zoveel mooie organisaties. Het zijn er ook aardig wat: Hogeschool Inholland, Hogeschool Rotterdam en Hogeschool Windesheim, boksscholen, bokstrainers, een aanbieder van scholingen (therapeutisch) boksen, belangenorganisaties, zorginstellingen en brancheverenigingen. Al deze organisaties slaan met dit onderzoek de handen ineen om te komen tot een innovatieve boksinterventie voor kinderen van ouders met psychische of verslavingsproblemen. Het onderzoek bevindt zich nu in de ontwerpfase.

“Zoals vaak,” zegt Jasmijn, “draait het om vertrouwen in elkaar. In dit geval ook tussen organisaties en daarom is deze samenwerking zo belangrijk.” Ook voor Hannes draait alles om vertrouwen. “Het is de basis. Ik zoek de verbinding en zorg voor een veilige omgeving waar ze gezien worden. Deze jongeren zetten zichzelf vaak op de tweede plek. Ik zet ze op nummer één.”

Begeleiding en nazorg
Hoewel ze blij zijn met de ontwikkeling van deze boksinterventies, waarschuwen Carola en Hannes voor de wildgroei aan boksscholen die therapie aanbieden. “Je kunt deze kwetsbare jongeren niet zomaar een bokstraining geven”, zegt Hannes. “Bij het boksen komen bepaalde emoties los. Daar is begeleiding en nazorg voor nodig. Ik ben daar niet voor opgeleid en dat wil ik ook niet. Ik wil gewoon Hannes de bokstrainer blijven.” Ook Carola vindt dat je dit niet zonder begeleiding kunt doen. “Soms roept iemand dat hij of zij het niet kan, of begint iemand te huilen. Dan neem ik ze mee naar een rustige plek en ga met ze in gesprek. Deze jongeren zijn beschadigd en als er geen goede begeleiding is, dan kan een slechte ervaring het negatieve zelfbeeld bevestigen. Erger nog, als ze weglopen staan ze er wéér alleen voor en dat gebeurt bij hen al zo vaak.”

Bewegen om gezond te blijven
De bedoeling is dat meerdere studenten intensief aan dit project meewerken door middel van stages en afstudeeropdrachten. Samen met de boks- en ggz-professionals en onder begeleiding van de docent-onderzoekers gaan zij de interventiematerialen ontwikkelen, testen en evalueren. Het is hard nodig, blijkt uit cijfers van Trimbos. Maar liefst 1 op de 4 kinderen groeit op met ouders die psychische of verslavingsproblemen hebben. “Dat is enorm veel!” Carola schudt haar hoofd. “Zij hebben daardoor meer kans op het ontwikkelen van psychische klachten. Investeren in dit soort interventies als onderdeel van de bestaande KOPP/KOV-groepen, is belangrijk voor de kinderen en jongeren die het betreft. Maar het haalt ook de druk bij de ggz weg, want zonder ondersteuning komt een groot deel van die groep uiteindelijk daar terecht. Daarom vind ik het heel belangrijk dat we deze doelgroep zien. Ook los van dit project.” Jasmijn bevestigt de noodzaak ervan. “Preventie is nu meestal gericht op praten, maar dit werkt niet voor alle jongeren. Lichaamsgerichte interventies zijn voor sommige jongeren misschien wel een beter hulpmiddel om emoties te uiten. Oftewel: bewegen om gezond te blijven in een situatie die niet altijd heel gezond is”, zegt Jasmijn. “Hoe mooi is het als hiermee deze jongeren veerkrachtiger worden.”

Beter leren voelen
Voor Amira is boksen dé oplossing. “Als eindexamenopdracht van de middelbare school heb ik objectief kunnen aantonen dat boksen stressverlagend werkt en heb ik samen met mijn bokstrainer mijn eigen bokstherapie ontwikkeld. Het hielp mij om beter te leren voelen.” Haar doel is om deze therapie verder uit te rollen en vergoed te krijgen, maar wel alleen met goede begeleiding. “Boksen is niet zomaar rammen. Als iemand zijn stem verheft kan dat voor sommige jongeren al een trigger zijn, terwijl de trainer je misschien alleen maar wil aanmoedigen.” Amira vindt het heel leuk betrokken te zijn bij het onderzoek en ze weet zeker dat het ook andere jongeren kan helpen. “Bij een goede training kan het enorm versterkend werken. Boksen ligt misschien ver buiten je comfortzone, maar je leert veel over jezelf en het laat zien dat je op jezelf kunt rekenen.”

Ambitie, passie, familie én rolmodellen. Het zijn de belangrijkste ingrediënten van het succesvolle Triple ThreaT, een community die jongeren uitdaagt en stimuleert om aan hun passie te werken. De community uit de Haarlemse wijk Schalkwijk bestaat al dertien jaar en groeit nog steeds. En dat in een tijd waar veel verenigingen en organisaties kampen met leegloop. Mark van Dijk, docent-onderzoeker bij het lectoraat Empowerment en Professionalisering van Inholland, onderzocht samen met de Regionale Kenniswerkplaats Jeugd Noord-Holland hoe Triple ThreaT bijdraagt aan de empowerment van jongeren.

“Ik heb meerdere van dit soort initiatieven gezien, maar hier was ik toch verrast”, vertelt Mark, die ruim een jaar bij Triple ThreaT over de vloer kwam. “Ze beginnen de dag met een scrum, waarbij ze gezamenlijk doelen en plannen bespreken. Bij één van die scrums zat een aantal jongeren te geinen, ze waren niet serieus bezig. Ik zou als docent hebben gezegd: ‘ik merk dat je dit grappig vindt, maar ik word hier nerveus van.’ Daar kregen ze te horen: ‘neem het serieus en anders rot je maar op.’ Dat was behoorlijk direct, maar het werkte wel: binnen een kwartier was iedereen in harmonie met elkaar in gesprek.”

Recht-voor-zijn-raap-mentaliteit
Tijn Wierda is beleidsadviseur Jeugd bij de gemeente Haarlem en Zandvoort, en hij vertegenwoordigt de gemeente in de Kenniswerkplaats. “Het is absoluut een recht-voor-zijn-raap-mentaliteit,” bevestigt Tijn. “Er is veel waardering voor initiatieven en ideeën, maar als ze iets stom vinden of helemaal niet zien zitten, zeggen ze het ook.” “Maar heeft een jongere een goed idee, dan wordt alles uit de kast gehaald om te zorgen dat het van de grond komt”, vult Mark aan.

Kiezen voor je passie
De community is volgens Mark als een familie. “Het is duidelijk iets waar jongeren graag bij willen horen en waar ze zich thuis voelen. Triple ThreaT gaat dan ook niet op zoek naar jongeren, het is juist andersom! En heel belangrijk is dat er rolmodellen zijn. Volgens Triple ThreaT kan een rolmodel zorgen voor een turning point: een moment dat je niet het pad van criminaliteit of drugs kiest, maar voor je passie. Dat is wat ze hopen te bereiken.” 

Jongerenbestuur
Dat Triple ThreaT nog steeds groeit, geeft aan dat de community succesvol is. Tegelijk kan dat volgens Mark een risico zijn, want hoe ga je dit goed organiseren zonder dat het een chaos wordt? Juist hierin heeft het onderzoek van Mark een positieve bijdrage geleverd, meent Tijn. “Het is waar dat elke vorm van institutionalisering zorgt voor afstand. Dat het minder informeel wordt. Daar worstelt Triple ThreaT ook mee, want juist het informele is de kracht van deze community. Tijdens het onderzoek van Mark is daar veel aandacht aan besteed en Triple ThreaT is er goed in om jongeren overal in te betrekken. Zo is er naast het gewone bestuur ook een jongerenbestuur. Alles wat gebeurt wordt voorgelegd aan dit bestuur.  Het zijn dus de jongeren die een go of een no go geven.”

Empowerment van jongeren
Zeker is dat het onderwijs, maar ook andere organisaties hiervan kunnen leren. “Triple ThreaT kent een hele duidelijke structuur met aardig wat regels,” legt Mark uit. “Maar die worden wel actief nageleefd. Veel jongeren vinden dat prettig en dat zal voor studenten niet anders zijn. Daarmee bedoel ik niet dat we jongeren of studenten moeten opleggen wat ze moeten doen, maar wel dat we duidelijke kaders moeten bieden waarbinnen zij zich kunnen ontwikkelen. Bij Triple ThreaT staat ambitie, familie en passie centraal. Het zorgt voor verbondenheid. Jongeren moeten een onderdeel zijn van onze cultuur en waarden. We moeten samen kijken waar hun passie ligt en dat verder uitbouwen, want het staat vast dat een sterke community bijdraagt aan de empowerment van jongeren.”

Hogeschool Inholland en Amsterdam UMC starten samen met acht andere Europese partners een groot onderzoeksproject gericht op de milieu-impact van geneesmiddelen. Doel is om gegevens over die impact in kaart te brengen en (aankomende) professionals die geneesmiddelen voorschrijven, daarvan bewust te maken via het onderwijs. 

Click here to read this article in English.

Het driejarig project Planetary Health Education in Prescribing (PlanED Prescribing) kreeg onlangs vanuit het Europese programma Erasmus+ de subsidietoekenning van 400.000 euro. Het is de eerste grote samenwerking tussen Hogeschool Inholland en Amsterdam UMC. Daarnaast zijn andere universiteiten in Nederland, Kroatië, Italië, Roemenië en Portugal als partner betrokken, evenals het RIVM. Ook is een tiental associate partners aangehaakt, zoals de Wereldgezondheidsorganisatie, beroepsverenigingen, de werkgroep Green Deal Duurzame Zorg 3.0 ‘Medicatie’ van de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU) en de CO2-assistent: een landelijke groep geneeskundestudenten die planetary health en duurzame zorg wil integreren in het geneeskundecurriculum. 

Duurzame keuzes maken in geneesmiddelen
Projectleider is bijzonder lector Jelle Tichelaar van Interprofessionele Samenwerking & Medicatieveiligheid bij Hogeschool Inholland. “De impact van geneesmiddelen op het milieu en klimaat is groot”, zegt hij. “Maar wat het precies is per medicijn, weten we in veel gevallen niet. Toch willen steeds meer artsen, specialisten en andere voorschrijvers dit weten vanwege een groeiend bewustzijn van die milieu-impact. Zij willen een praktische richtlijn hebben hoe ze daar in het voorschrijven rekening mee kunnen houden. Uiteindelijk is ieders doel om de meest duurzame keuze maken tussen twee verder gelijkwaardige geneesmiddelen.”

Zorgsector zorgt voor zeven procent van de CO2-uitstoot
Het doel van het project is om de milieu- en klimaatbelastende factoren van geneesmiddelen in kaart te brengen, te wegen en zo veel mogelijk informatie hierover per geneesmiddel beschikbaar te stellen. “We weten dat de zorgsector verantwoordelijk is voor ongeveer 7 procent van de CO2-uitstoot in Nederland”, zegt Susanne Waaijers, onderzoeker bij het RIVM. “En ook dat geneesmiddelen en andere chemische middelen voor de grootste klimaatdruk zorgen; meer dan energiegebruik in gebouwen en transport.” Geneesmiddelen kunnen daarnaast een verontreinigende werking hebben. “In het kader van de Green Deal Duurzame Zorg en de Ketenaanpak Medicijnresten uit water adviseren we de betrokken ministeries over de milieu-impact. Vanwege andere opdrachten duiken we als RIVM de komende jaren verder in dit vraagstuk over milieu-impact. We verwachten dan ook meer inzicht te geven en dit als partner in het PlanED Prescribing-onderzoek te delen.”

Nieuw onderwijsmateriaal over milieu-impact
De bedoeling van het onderzoeksproject is om informatie over milieu-impact te verwerken in nieuw onderwijsmateriaal voor geneeskundestudenten en voor masterstudenten van bijvoorbeeld Advanced Nursing Practice en Physician Assistant van de Hogeschool Inholland. “Een gezonde planeet hebben we nodig om zelf gezond te blijven”, zegt Vera van Waardenburg, manager van het cluster Nursing bij Hogeschool Inholland. “Onze partners in het werkveld vragen dat we professionals opleiden die dit vraagstuk oppakken. Het sluit ook aan bij het nieuwe profiel van de hbo-opgeleide verpleegkundige die bezig is met preventie en verpleegkundig leiderschap. Dit betekent onder meer dat je samen met de zorgvrager beslist welke geneesmiddelen je voorschrijft zodat die goed kan functioneren en daarbij ook kijkt welke impact dat heeft op de wereld. De zorg is geen eiland; dat willen we onze studenten meegeven."

Concrete handvatten voor milieubewust handelen
Hogeschool Inholland en Amsterdam UMC trekken voor het onderzoeksproject nauw met elkaar op. Master- en geneeskundestudenten werken bijvoorbeeld nu al samen in interprofessionele studentenpoli’s en onderzoekers van Amsterdam UMC zijn ook onderdeel van het bijzonder lectoraat. Een van hen is arts-docent en -onderzoeker Joost Piët van Amsterdam UMC, die de dagelijkse coördinatie doet van het driejarige onderzoeksproject en van plan is te promoveren, mede op basis van de onderzoeksresultaten. “De belangstelling vanuit het onderwijs is groot, ook buiten onze organisatie. Het onderwerp leeft en dat is hoopgevend. Het zou mooi zijn om professionals concrete handvatten te geven zodat ze daadwerkelijk milieubewust kunnen voorschrijven. Hopelijk kunnen we daarmee als sector ook invloed uitoefenen op hoe farmaceuten hun medicijnen produceren.”

Toen Rusland Oekraïne aanviel, gebeurde iets totaal nieuws in Europese landen: de Richtlijn Tijdelijke Bescherming werd ingezet. "Dit was dé kans om uit te zoeken hoe die richtlijn in de praktijk werkt", zegt Martin Blaakman, lector Toegankelijkheid van het Recht.

Lees verder op Nu.nl

Eerder publiceerden we onderstaande artikelen en verhalen over het onderzoek van Martin naar de leefomstandigheden van Oekraïners:

Banken hebben een belangrijke functie in de maatschappij. Door leningen te verstrekken stimuleren ze de economie en daarmee onze welvaart. Maar door toenemende regelgeving is hun rol onder druk komen te staan, met name als financier voor het mkb. Met een kortlopend pop-up research doken onderzoekers en studenten van Hogeschool Inholland op dit vraagstuk om samen met het bankwezen en bedrijfsleven te verkennen hoe Nederland de economie door bancaire financieringen veerkrachtig kan houden.

Aanleiding voor het onderzoek naar de rol van banken kwam van de banken zelf. “Dit soort vraagstukken zijn altijd het vertrekpunt voor het praktijkgericht onderzoek dat we bij Hogeschool Inholland doen”, zegt Nahied Rezwani, macro-economisch onderzoeker en directeur van het domein Business Finance & Law. “Sinds de financiële crisis van 2008 moeten banken voldoen aan strengere regelgeving om hun balans op orde te houden. Ze kunnen minder risico nemen en moeten meer controle uitvoeren bij leningen.”

Financiering voor het mkb
Vooral het mkb merkt de gevolgen. “Door de strengere regulering is het voor deze bedrijven lastiger en duurder om financiering te krijgen”, zegt Nahied. “Het gevolg is dat zij hun ideeën en plannen niet of minder snel en gemakkelijk kunnen ontwikkelen. Dat is een probleem voor heel Nederland. Want het mkb is de motor van onze economie. Vooral daar vindt de innovatie plaats.”

Pop-up research
Het lectoraat Finance & Accountancy pakte het vraagstuk begin 2023 op. Vanwege Nahieds macro-economische achtergrond nam zij de leiding over het zogeheten pop-up research. “Met deze kortlopende onderzoeksvorm kunnen we snel inspelen op actuele vraagstukken”, zegt onderzoeker Luc Salemans. “We organiseerden enkele brede sessies met vertegenwoordigers van banken, het mkb en consumenten, plus docent-onderzoekers en studenten. Het leverde al in april een mooie basis op in de vorm van een whitepaper. Daarin schetsen we enkele oplossingsrichtingen om nader te onderzoeken.”

Onderzoek naar mkb-bank
Inmiddels zijn onderzoekers en studenten van de opleidingen Business Studies en Finance & Control (Bedrijfseconomie) vervolgonderzoek aan het doen naar een van de oplossingsrichtingen: de oprichting van een bank speciaal gericht op mkb-bedrijven. Luc: “Wat zijn de kansen en risico’s van zo’n bank, zoals die al bestaat in het Verenigd Koninkrijk?” Daarnaast lopen er samen met Ondernemend Nederland en de Consumentenbond andere vervolgonderzoeken.

Resultaten voor het onderwijs
“Het is fijn om studenten bij zulke praktijkgerichte casussen te betrekken”, vindt Luc. “Zo krijgen zij een goed beeld van de beroepspraktijk en de vraagstukken die daar spelen. De resultaten van het onderzoek kunnen we vervolgens terugbrengen in het onderwijs om bijvoorbeeld de afstudeerrichting Banking & Assurance actueel en praktijkgericht te houden.”

Veerkrachtige economie
“Bovendien pakken we bij Inholland met dit pop-up research onze rol als maatschappelijke partner door bij te dragen aan een veerkrachtige economie”, zegt Luc. “Het is belangrijk dat we helpen om het mkb als economische motor op gang te houden. Dat helpt ook onze samenleving veerkrachtig te houden. Want een goed draaiende economie zorgt voor werkgelegenheid: een inkomen voor mensen. En dat draagt bij aan onze welvaart en ons welzijn.”

Met de verkiezingen voor de deur doen politieke partijen verwoede pogingen om stemmen te winnen. Maar het is de vraag of veel jongeren hun stembiljet gaan verzilveren. Er is een flinke kloof tussen jongeren en de politiek en die kloof is groeiende. Hoe die kloof te dichten? Docent-onderzoeker Sietske Zweegman van Inholland-lectoraat Jeugd en Samenleving deed onderzoek. Foto: Josh Barwick on Unsplash

De opkomst bij verkiezingen is laag, en zeker in stadsdelen waar veel jongeren wonen met een migratieachtergrond en/of die praktisch zijn opgeleid. Sietske Zweegman onderzocht samen met de Universiteit van Amsterdam en het Kenniscentrum Ongelijkheid welke rol organisaties, bewonersinitiatieven en jongerenplatforms in Amsterdam kunnen spelen om jongeren meer politiek betrokken te maken. Het is volgens Sietske hard nodig. “De belevingswereld van de politiek en die van jongeren ligt mijlenver uit elkaar.”

Polarisatie en frustratie
Zo zegt een jongere in het onderzoek: “Ik heb niet gestemd en ben ook niet van plan te gaan stemmen, de politiek doet toch niets voor mij. De politiek luistert niet naar jongeren, ze doen niets mét jongeren en spreken jongeren nooit aan.” Volgens Sietske is deze uitspraak exemplarisch voor hoe veel jongeren zich voelen: in de steek gelaten en ongehoord. “Het risico is dat mensen steeds meer tegenover elkaar komen te staan. Het leidt tot polarisatie, maar ook tot oplopende frustraties over een gebrek aan representatie en erkenning. Je zag het bijvoorbeeld bij de avondklokrellen. Het was niet alleen tegen het coronabeleid, het kwam ook voort uit het gevoel dat ouderen belangrijker werden gevonden dan jongeren. Dit was hun manier om hun stem laten horen.”

Een groot probleem, volgens Sietske, is dat jongeren zich niet serieus genomen voelen. “Neem de ervaring van een jongere die meehielp met het organiseren van een verkiezingsdebat. Een partijleider zegde meerdere keren af en uiteindelijk moest de jongere genoegen nemen met heel weinig tijd. Hiermee liet de politieke partij zien dit niet belangrijk te vinden, terwijl democratie alleen goed werkt als iedereen meedoet. Juist ook jongeren uit alle lagen van de samenleving. Jongeren zijn vaak het begin van veranderingen, kijk maar naar de geschiedenis. Daarom is het des te belangrijker om ze serieus te nemen.”

Beperkte kaders
Sietske twijfelt niet aan de intentie van de gemeente om jongeren bij de politiek te betrekken. “Maar de manier waarop dat gebeurt werkt vaak niet. Zo hebben we als onderzoekers een bijeenkomst bijgewoond waar alle partijen aanwezig waren, behalve de jongeren, terwijl het juist om hen ging.” Wat ook speelt is dat jongeren zich maar in beperkte kaders politiek mogen uiten. “Denk bijvoorbeeld aan een jongerenraad met voorzitter en notulist. Dat is handig, want dat past in de structuur die er al is. Jongeren die bijvoorbeeld hun zorgen uiten tijdens een InstaLive-sessie, hebben ook een politieke boodschap, maar die past niet in de bestaande structuur.”

Wederzijds respect
Wat Sietske betreft zijn politici en beleidsmakers aan zet. “Het is belangrijk om écht te luisteren. Niet te snel oordelen, maar je verdiepen in de belevingswereld van jongeren.

Jongerenwerkers en docenten zijn daarbij de sleutel. Zij hebben de contacten, weten wat er leeft en wat er speelt, én zij hebben het vertrouwen. In deze tijd moeten zij juist met jongeren het gesprek over politiek voeren. Zeker omdat uit ons onderzoek blijkt dat jongeren het wel leuk vinden om te praten over politieke thema's die directe invloed hebben op hun leven.”

Toch is er een lange adem nodig om jongeren politiek betrokken te krijgen. “Dit fix je niet even vlak voor de verkiezingen”, weet Sietske. “Het is een relatie die je langzaamaan moet opbouwen. Met wederzijds respect. Jongeren willen geen poppenkast of dubbele agenda’s. Zij voelen aan of iemand oprecht is, of dat iemand ‘iets’ komt halen. Eigenlijk moeten politici en beleidsmakers de rollen omdraaien. Ze moeten op hun handen gaan zitten en niet gelijk iets doen, maar eerst simpelweg oprecht en met interesse luisteren.”

Een op de acht thuiswonende ouderen is ondervoed. Van hen die gebruikmaken van thuiszorg is dat zelfs meer dan een derde. De afgelopen twee jaar hebben (docent-)onderzoekers en studenten van Hogeschool Inholland samen met een brede groep werkveldpartners gewerkt aan bewustwording van dit onderbelichte probleem. Het onderzoek leidde onder meer tot nieuwe foodconcepten. Immers: the proof is in the eating.

Ondervoeding heeft niet alleen te maken met te weinig eten. Een oudere kan ook een te eenzijdig dieet hebben. Het is dus mogelijk dat je overgewicht hebt en toch ondervoed bent. En dat kan kwalijke consequenties hebben. Want wie ondervoed is, herstelt minder of niet van een ziekte en verblijft gemiddeld gesproken langer in het ziekenhuis, waardoor de zorgkosten stijgen. “De impact van ondervoeding drukt zwaarder op de zorgeconomie dan obesitas”, weet Feike van der Leij, Inholland-lector Health & Food. Veerkracht van ouderen gaat daarmee voor een belangrijk deel door de maag. 

Samenwerking tussen zorg en food 
Met het pas afgeronde tweejarig onderzoeksproject PLINT Ondervoeding wilde Feike iets aan het gezondheidsprobleem doen. En hij niet alleen. Het project is een samenwerking van de lectoraten Health & Food en Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen van Inholland samen met onderzoekers van twee andere hogescholen en twee mbo’s. Daarnaast zijn zorginstellingen, foodbedrijven en netwerkorganisaties gericht op de ontwikkeling en het aanbieden van foodconcepten betrokken.

Kennis onder verpleegkundigen en verzorgenden
“Doel is om kennis onder verpleegkundigen en verzorgenden te vergroten”, zegt Robbert Gobbens, lector Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen. “Zij kunnen ondervoeding helpen voorkomen, waarbij de eerste stap is om zich bewust te worden van het probleem. Onder leiding van onze collega en promotieonderzoeker Jellie Zuidema zijn we de professionals gaan bevragen om na te gaan hoe we hun meer handelingsperspectief kunnen geven. Het mooie is dat alleen al het vragen stellen tot bewustwording leidt.”

Muffins en bokkenpootjes
Een ander deel van het project richtte zich op de voedingswereld. Hoe kunnen bedrijven met nieuwe concepten de ouderen voldoende, gezond en lekker laten eten? “Studenten van de opleiding Food Commerce & Technology bedachten onder meer prachtige nieuwe producten, zoals eiwitrijke muffins en bokkenpootjes gemaakt van veldboonmeel”, zegt Feike. Tot slot is het de bedoeling de resultaten van het project kenbaar te maken aan een breed publiek (zie onderstaand kader). Iedereen kan namelijk met ondervoeding te maken krijgen: bij zichzelf of als mantelzorger voor een naaste.

Leer- en InnovatieNetwerk
“Het is een heel bijzonder project geweest vanwege de complexiteit ervan en de brede, interprofessionele samenwerking”, zegt Robbert. “Voor de studenten was het een mooie vorm van buitenschools leren in een zogeheten Leer- en InnovatieNetwerk, waarbij ze samenwerkten met zorg- en foodprofessionals en studenten van andere hbo- en mbo-opleidingen. In de vorm van een bedrijfsopdracht gingen derdejaarsstudenten bijvoorbeeld aan de slag met de vraag welke methode goed werkt om ondervoeding te diagnosticeren.”

Nieuwe foodconcepten
Bijzonder waren ook de trajecten waarin studenten multidisciplinair samenwerkten met foodbedrijven om met nieuwe concepten iets te doen tegen ondervoeding. Ze werkten onder meer samen met Louis Meisen van foodconceptbureau We Design Food. “Belangrijk is dat je niet alleen kijkt naar de voedingswaarde van je product maar vooral ook hoe je het aanbiedt. Eten is een beleving: is het product avontuurlijk genoeg, zorg je voor variatie en niet altijd de combi aardappelen-groente-vlees? Creëer je een aantrekkelijke sfeer?” In een van de onderzoeksprojecten met studenten stond daarom ook eenzaamheid centraal. In een ander project werkten studenten van idee en onderzoek tot conceptvorming en toetsen aan een aantrekkelijke foodbox voor ouderen.

Graag een vervolg
Louis vond het een mooi, breed opgezet onderzoeksproject, maar – om in foodtermen te blijven – het is wat hem betreft slechts een appetizer. “Vanuit het samenwerkingsverband van PLINT zouden we bij de overheid moeten lobbyen om ondersteuning te krijgen voor een groot vervolgproject. Studenten van Inholland hebben kwalitatief goede, spannende, ambachtelijke en lekkere foodproducten ontwikkeld. Laat dit soort foodconcepten bij een groep van zeg tienduizend ouderen testen om de impact goed te meten. Zo kunnen we met harde cijfers aantonen wat investeren in goede foodconcepten oplevert.”

Rol van stadsmarkten 
Yu Yan Brockhoff is derdejaarsstudent Food Commerce & Technology. Tijdens een bijeenkomst van FICA (de Food Innovation Community Amsterdam, een samenwerkingsverband tussen onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven waarbinnen studenten met allerlei praktijkgerichte onderzoekvragen aan de slag gaan) kwam zij meer te weten over PLINT Ondervoeding. “Ik heb samen met student Janat Ali een bedrijfsopdracht opgepakt die zich richt op de rol van de stadsmarkten bij het voorkomen van ondervoeding van ouderen. Daar hebben we verschillende oudere mensen geïnterviewd om een beeld te krijgen van hun eetpatronen en de toegankelijkheid van stadsmarkten. Als vrijwilligers zijn we ook gaan werken in een verzorgingshuis waar we ook een goed beeld kregen van wat oudere mensen voor gerechten geserveerd krijgen. Het was een leerzaam project. Sowieso om zo’n onderzoeksproject aan te pakken: wat is het vraagstuk en hoe pakken we het onderzoek het beste aan? Maar ook om in contact te komen met ouderen, in hun wereld te duiken en het belang te zien van stadsmarkten. Die zijn er niet alleen voor goede voeding, maar ook om als eenzame oudere een babbeltje te kunnen maken.” 

Al bijna een jaar lang doen vier Oekraïense vluchtelingen op een werkervaringsplek bij Hogeschool Inholland onderzoek naar de leefomstandigheden van Oekraïners. Vanuit het lectoraat Toegankelijkheid van het recht onderzoeken associate lector Martin Blaakman en zijn team samen met de Oekraïense onderzoekers de toegang tot basisvoorzieningen, zoals kinderopvang, zorg en woonruimte. Maar wat betekent de werkervaringsplek bij Inholland voor de onderzoekers zelf? Hoe ervaren zij de hogeschool en wat is hun persoonlijke verhaal? Snizhana Savko en Yaroslava Chebanova vertellen erover.

Click here for the English version.

“Toen ik hier aankwam had ik niets. Ik heb mijn oude leven volledig achtergelaten. Snel heb ik slechts wat foto’s, documenten en wat praktische spullen meegenomen, maar ik had geen ruimte voor kleding”, vertelt Snizhana Savko (27). “Het is heel fijn dat zoveel mensen willen helpen, maar in het begin voelde dat ongemakkelijk.” Als voorbeeld vertelt ze dat ze bij een opvang in Polen veel mensen zag die zich schaamden om humanitaire hulp te moeten aannemen. “Voorheen kochten we alles zelf. Het voelt minderwaardig dat je dit nu niet zelf kunt. Alsof je zwak bent, maar we zijn niet zwak. We hebben de oorlog overleefd.” Snizhana is daarom blij als ze kan werken. “Ik kan mijn familie nu een beter leven geven dan wanneer we enkel een uitkering ontvangen. En ik betaal belasting wat ik een vorm van dankbaarheid vind richting het land dat mij heeft geholpen aan voorlopige veiligheid.”

Werken om overeind te blijven
Yaroslava Chebanova bevestigt dat veel Oekraïners liever niet hun hand ophouden. “Zodra we in Nederland aankwamen en mochten werken, is mijn zus aan de slag gegaan. Niet alleen wil ze alles zelf kunnen betalen, ze heeft het werk ook nodig om overeind te blijven.” Zelf wilde Yaroslava ook heel graag aan het werk, maar dan wel in de medische wereld. Ze is arts, maar omdat ze de Nederlandse taal niet spreekt, ving ze overal bot. “Als ik een maand lang alleen maar borden moet afwassen, houd ik dat niet vol. Ik heb uitdagend werk nodig. Tegelijk heb ik nu een half jaar lang vrij weinig gedaan en dat breekt op.” Niet dat ze stilzat, ze deed vrijwilligerswerk en zette zelf projecten op. Zo bakte Yaroslava met haar zus en zoon koek en zoetigheden die ze tijdens Koningsdag verkochten. Met het opgehaalde geld kocht ze medicijnen en stuurde die naar Oekraïne. 

Inmiddels is Yaroslava drie keer terug geweest in Oekraïne. “Het is moeilijk de realiteit te accepteren. Je werk, je huis, je leven; alles laat je achter en je begint helemaal opnieuw.

Ik sprak een Oekraïense notaris die nu maaltijden bereidt op Schiphol.” Het is volgens Yaroslava niet alleen het werk waarin ze concessies moeten doen, het is ook de onzekerheid over hun toekomst in Nederland. “Nu woon ik met mijn zoon in een kantoorpand. Om te koken en douchen moeten we naar een ander gebouw. Ik zou graag een eigen plek willen, maar dat kan pas als ik meer zekerheid heb rondom werk.” Tegelijk weet Yaroslava dat woonruimte in Nederland beperkt is. Dat ze daarnaast een tienerzoon heeft die gebonden is aan school, maakt het nog lastiger. Ze staart naar haar handen. “In het begin dachten we dat we snel terug konden, maar ik weet nu dat de oorlog lang gaat duren.”

Veel vragen maar geen antwoorden
Ook Snizhana is daar bang voor. De angst dat het tussen Oekraïne en Rusland mis zou gaan, leeft al lang bij haar. “Als kind verhuisde ik naar Kharkiv. Dat ligt ongeveer dertig kilometer van de Russische grens en voorheen was de voertaal daar voornamelijk Russisch. Maar na de Russische aanval op de Krim in 2014 switchte Snizhana bewust terug naar de Oekraïense taal. En niet alleen zij en haar familie. “Veel meer mensen gingen weer Oekraïens praten. Het geeft een meer vrij gevoel”, legt Snizhana uit. Ook haar moeder is zich altijd bewust geweest dat de situatie in hun land kon veranderen. “Zij heeft me op het hart gedrukt om te leren. Een goede opleiding is je grootste rijkdom, zei mijn moeder, je neemt het altijd met je mee. Kennis weegt niets.”

“Toen de bommen vielen was ik bang”, vertelt Snizhana. “Ik had nooit gedacht Oekraïne te verlaten en het was een moeilijk besluit, maar ik maakte het omdat ik geen keus had. Als je niet gaat, is er misschien geen morgen.” In het begin hadden haar moeder, hun drie honden, twee katten en zijzelf opvang bij een gastgezin. Inmiddels zitten ze al een tijdje in een opvanglocatie in Den Haag. “Er is altijd geluid en ik slaap slecht. Binnen een paar maanden sluit deze opvang en dan moeten we weg, maar ik heb geen idee waar naartoe en de gemeente geeft geen informatie.”

Die onzekerheid komt volgens Snizhana boven op het trauma dat veel Oekraïners al hebben. “Mensen hebben al psychische problemen door alles wat ze hebben meegemaakt, plus de onzekerheid over familie die in Oekraïne is achtergebleven. En hier hebben we geen stabiliteit. Werk, wonen, van alles is onzeker. We hebben veel vragen, maar krijgen geen antwoorden.” Het laat volgens Martin Blaakman zien dat de toegang tot basisvoorzieningen in Nederland beter kan. “Juist die onzekerheid maakt het voor mensen moeilijk om een bestaan op te bouwen, zelfs al is het tijdelijk. En juist dat is wat ze zo hard nodig hebben.”

Leren interviewen
Van wie de Oekraïense onderzoekers wel antwoorden krijgen, is van de mensen die ze interviewen voor het onderzoek van Inholland. “Als arts ben ik gewend heel doelgericht te interviewen”, vertelt Yaroslava. “Ik moet dan in een korte tijd alle benodigde informatie binnenhalen. Voor Inholland moest ik juist heel anders interviewen. Dat heb ik echt moeten leren. In het begin waren mijn interviews te kort en te zakelijk”, lacht Yaroslava. Juist omdat ze in dezelfde situatie zitten als de mensen die ze interviewen, weten ze voor Inholland waardevolle verhalen en informatie op te halen. Tegelijkertijd valt het doen van interviews om precies diezelfde reden zwaar. “Zeker wanneer je iets persoonlijks vraagt terwijl je weet dat het moeilijk is. Iedereen hier heeft iets of iemand verloren en dat raakt mij als Oekraïense ook.” Toch merkte Yaroslava dat de interviews voor beide partijen goed waren. “Ik kan organiseren, spreek Engels en heb over sommige dingen informatie, maar zij hebben mij op hun beurt ook geholpen met bijvoorbeeld informatie voor mijn zoon. Het is was meer dan een interview, we hielpen elkaar.”

De werkervaringsplek bij Inholland is voor Snizhana heel belangrijk.  Ze hoopt in de toekomst als psycholoog aan de slag te kunnen en is bezig met een vervolgstudie. “Mensen weten niet wat we kunnen en welke ervaring we hebben, maar ook in Oekraïne hebben we goede universiteiten en zijn er hoogopgeleide mensen. Met Inholland op mijn cv hoop ik dat ik meer kans maak op een leuke baan die bij mijn opleidingsniveau past.” Toch wil Snizhana het liefst terug naar Oekraïne. “Ik hoop dat we winnen en dat we over twee jaar terug kunnen. Dat is mijn plan”, lacht Snizhana. Gelijk daarna is ze weer serieus. “Ik ging met mijn moeder en onze honden vaak wandelen in de bossen, maar ik denk niet dat dat nog kan. Je weet niet waar bijvoorbeeld mijnen liggen. Ook vind ik het spannend of we dan écht veilig zijn of dat het tijdelijk is. Rusland is geen goede buurman.”

Gevoel van thuis
Yaroslava hoopt voor de komende jaren op een toekomst in Nederland. Vooral voor haar zoon. “Hij wil het liefst terug en vindt het moeilijk om hier te zijn. Waar ik juist probeer te integreren, sluit hij zichzelf nog af. Maar hij doet zijn best en ik hoop dat hij stapje voor stapje zijn plek gaat vinden.” Hoewel tijdelijk, heeft ze bij Inholland haar plek gevonden. “Op elke andere werkplek moet je gewoon werken en vraagt niemand wat. Hier voel ik me gesteund. We beginnen altijd de dag met de vraag hoe het gaat. We worden gezien, er is begrip voor onze gevoelens en situatie.”

Ze is blij dat ze nieuwe dingen leert en ondanks dat ze nu ook in het ziekenhuis werkt en tijd te kort komt, wil ze niet bij Inholland stoppen. “Deze plek is voor mij rehabilitatie.” Er komt een warme glimlach op haar gezicht. “Met Kerst kwamen we met het team van Inholland bij elkaar. Iedereen had wat gekookt en het voelde als familie. Het was het eerste gevoel van thuis sinds ik hier in Nederland ben.”

Meer weten over het onderzoek en de resultaten?
Houd onze kanalen in de gaten voor meer persoonlijke verhalen van Oekraïense vluchtelingen in Nederland. Wil je graag meer weten over de resultaten? Lees hier verder en vraag het onderzoeksrapport aan in Engels, Oekraïens of Nederlands. 

Please note: the research publication will be published in English, Ukrainian and Dutch soon. 

Al bijna een jaar lang doen vier Oekraïense vluchtelingen op een werkervaringsplek bij Hogeschool Inholland onderzoek naar de leefomstandigheden van Oekraïners. Vanuit het lectoraat Toegankelijkheid van het Recht onderzoeken associate lector Martin Blaakman en zijn team en vier Oekraïense onderzoekers de toegang tot basisvoorzieningen, zoals kinderopvang, zorg en woonruimte. Maar wat betekent de werkervaringsplek bij Inholland voor de onderzoekers zelf? Hoe ervaren zij de hogeschool en wat is hun persoonlijke verhaal? Alina Stepanenko en Anna Golub zijn beiden zelf jurist en daardoor extra gemotiveerd om aan dit onderzoek mee te werken.

Click here for the English version.

“Ik verwachtte hier maar kort te zijn, dus ik dacht dat het niet nodig was om Nederlands te leren. En met Engels kan ik mij goed redden in Nederland”, vertelt Alina Stepanenko. Door de oorlog in haar land verruilde zij met pijn in haar hart Oekraïne voor Rotterdam. Maar de oorlog duurt langer dan gedacht en nu, een jaar later, spreekt ze al een aardig woordje Nederlands. “Dat is ook het advies van associate lector Martin Blaakman van Inholland”, zegt ze. “Wil je een leuke baan vinden, dan moet je de taal leren.” Een leuke werkervaringsplek heeft ze in ieder geval. Samen met drie andere Oekraïense vrouwen doet ze bij Inholland onderzoek naar de leefomstandigheden van Oekraïners in Nederland.

Wie betaalt de reiskosten?
Een van de andere vrouwen is Anna Golub. Zij woont met haar twee kinderen in Barendrecht en deelt het huis met een ander gezin. “Dat is niet altijd makkelijk. Zij willen niet in Nederland blijven, maar terug naar Oekraïne. Ze blijven hopen dat de oorlog snel over is. Je ziet dat bij meer mensen. Veel van hen zitten psychisch in de knoop. En het mag hier dan wel veilig zijn, er is geen stabiliteit. Ik woon bijvoorbeeld nu in Barendrecht, maar kan zo maar ineens moeten verhuizen. Deze tijdelijke woonsituatie is heel onzeker en dat maakt dat mensen soms ook terughoudend zijn om werk te zoeken. Dit zie je dan ook terugkomen in het onderzoek dat we doen voor Inholland. Mensen willen heel graag werken, maar wat als ze ineens een heel stuk verder weg moeten wonen? Wie gaat de reiskosten betalen?”

Alina heeft ook geen stabiele woonplek, maar ze heeft wel veel geluk gehad, vertelt ze. “Er is op sociale media een internationale groep voor juristen. Nadat ik had gedeeld waar ik in Oekraïne met mijn dochtertje zat, kreeg ik binnen een dag een reactie van Astrid, een Nederlandse advocate.” Samen met haar moeder, broertje van zeventien en haar toen zeven maanden oude baby, vertrokken ze naar Nederland en woonden ze een half jaar bij Astrid en haar man in Rotterdam. “De eerste dagen hebben zij ons enorm geholpen. Zij gaven ons wat we nodig hadden en hielpen met zaken als de registratie en een bankrekening. Ik ben heel dankbaar dat ze ons een veilige plek boden. Voor het eerst in twee maanden konden we rustig slapen en werden we niet wakker van het luchtalarm.” Voordat haar dochter werd geboren was ze hoofd van een juridische afdeling. “Natuurlijk zou ik weer hetzelfde werk willen doen, maar zonder kennis van het Nederlandse rechtssysteem en goede beheersing van de Nederlandse taal, gaat dat voorlopig niet lukken.” Alina glimlacht kort. “Je kunt wachten of je kunt een nieuw leven opbouwen. In het begin wachtte ik alleen maar. Nu doe ik allebei. Ik bouw een nieuw leven op, maar hoop toch terug te kunnen naar huis.”

Ik weet wat ik moet zeggen
Ook voor Anna is het leven hier best een puzzel. Ze heeft twee jonge kinderen van drie en vijf jaar en haar man vecht in Oekraïne. “Toen ik aankwam wilde ik gelijk werken, zodat ik geld kon verdienen. Ik kon terecht als docent op een Oekraïense school in Rotterdam, maar als zij niet de opvang voor mijn kinderen hadden geregeld, had ik helemaal niet kunnen werken.” Toen de school sloot wees iemand haar op de vacature voor werkervaringsplekken bij Inholland. “In Oekraïne was ik jurist. De nadruk bij het onderzoek van Inholland naar de leefomstandigheden van Oekraïners in Nederland ligt op toegang tot het rechtssysteem. Dus ik wilde dit heel graag doen.”

Dat Alina en Anna zelf uit Oekraïne komen, draagt in dit geval positief bij aan het onderzoek. “Ik begrijp de situatie en ik begrijp de cultuurverschillen”, legt Anna uit. “Ik ben onderzoeker én iemand die ook de oorlog heeft gezien.” Ze pakt haar telefoon, scrolt door haar foto’s en draait haar telefoon. Ze laat een foto zien van een mooi appartementencomplex dat recentelijk deels is verwoest. “Hier heb ik tien jaar gewoond.” Ze is even stil, slikt en gaat weer verder. “Ik wil Oekraïense mensen helpen. Ik weet wat ik moet zeggen.” “Precies dit is citizens science”, legt Martin uit. “Mensen laten participeren die bepaalde kennis en vaardigheden bezitten die belangrijk zijn voor het onderzoek. Deze Oekraïense vrouwen zitten in dezelfde situatie als de mensen die ze interviewen. Dat zorgt voor extra vertrouwen en daarmee voor meer waardevolle interviews.”

Van goede baan naar laagbetaald werk
Een tijdje terug heeft Alina, naast de werkervaringsplek bij Inholland, werk gevonden bij een uitzendbureau in Zwijndrecht. “Omdat mijn moeder op mijn dochtertje past, ben ik nu de kostwinner”, vertelt Alina die blij is dat ze dit werk kan doen. “Ik ben recruiter voor Oekraïners die aan het werk willen en nu merk ik nog meer hoe belangrijk de taal is. Ik spreek veel hoogopgeleide Oekraïners die thuis een goede baan hadden, maar omdat zij geen Engels of Nederlands spreken, komen ze nu vrijwel alleen in aanmerking voor laagbetaald werk.” Onbedoeld voordeel is dat haar werk voor het uitzendbureau extra en waardevolle input oplevert voor het onderzoek, door het contact met landgenoten.

Inmiddels is het eerste deel van het onderzoek bij Inholland afgerond. Er zijn interviews gedaan met Oekraïners waarbij gevraagd is naar de eerste stappen en ervaringen in Nederland. Het gaat dan onder meer over toegang tot medische hulp en scholing, over woonruimte en werk. “Wat opvalt,” vertelt Anna, “is dat ik veel verschillen zie tussen Oekraïners. Opleiding, leeftijd en wel of geen gezin, spelen allemaal een rol. Lang niet iedereen spreekt Engels. Daarnaast zijn veel mensen bang en hebben ze geen netwerk. Vooral mensen die bombardementen hebben meegemaakt, hebben psychische problemen.”

Wat er volgens haar nodig is, is stabiliteit. Dat ze toegang krijgen tot medische hulp waaronder psychologen. Dat ze geld hebben om te kunnen leven, dat kinderen naar school kunnen en dat ze echt voldoende taallessen kunnen volgen in plaats van een keer in de week een uurtje bij een vrijwilliger. Het liefst ziet Anna dat er een duidelijk plan is dat vluchtelingen al gelijk bij binnenkomst in Nederland, stap voor stap helpt en stabiliteit biedt. “Dat er winst te behalen valt, staat buiten kijf”, bevestigt Martin. “Het is belangrijk dat Oekraïners op een volwaardige manier kunnen meedoen in de Nederlandse samenleving en wij denken dat ons onderzoek, waarin ook de nodige aanbevelingen komen, daaraan bijdraagt.”

Veiligheid is nu het belangrijkste
Los van de leefomstandigheden speelt voor velen ook mee dat partners en vaders in Oekraïne zijn achtergebleven. “Ik wil ook het liefst terug naar het leven dat ik had,” Alina slaat haar ogen neer, “maar dat gaat niet meer, zelfs als de oorlog over is. Ik hoop dat we uiteindelijk terug kunnen, maar veiligheid, ook voor onze dochter, is nu het belangrijkste.”

Anna zou het liefst in Nederland blijven. “Ik wil mijn kinderen veiligheid geven en een goede opleiding.” Ook houdt ze van de Nederlandse cultuur. “Mensen zijn open en ik heb leuke contacten in de buurt.”  Maar de onzekerheid en gebrek aan stabiliteit heeft ook op Anna impact. Ze slaapt slecht en het maakt het er niet beter op dat ze haar man soms moeilijk kan bereiken. “Laatst had ik tien dagen geen contact. Maar ik moet sterk zijn. Voor mijn kinderen en voor mijn man. Ik heb gewoon geen keus.”

Meer weten over het onderzoek en de resultaten?
Houd onze kanalen in de gaten voor meer persoonlijke verhalen van Oekraïense vluchtelingen in Nederland. Wil je graag meer weten over de resultaten? Lees hier verder en vraag het onderzoeksrapport aan in Engels, Oekraïens of Nederlands. 

Please note: the research publication will be published in English, Ukrainian and Dutch soon. 

Sociale contacten zijn zeer belangrijk om veerkrachtig in het leven te staan. Helaas moeten veel zelfstandig wonende ouderen zulk gezelschap missen. Ze staan eenzaam op en gaan eenzaam naar bed. Kan een robot misschien een gezellig praatje maken op de bank? Margo van Kemenade, associate lector Robotica, denkt van wel. “Tien jaar geleden zagen we al positieve resultaten. Laat staan wat we met de technologie van nu kunnen bereiken.”

Nederland vergrijst en daarmee neemt ook de druk op de zorg toe. Zorgtechnologie kan een uitkomst bieden, zoals de inzet van zorgrobots. Maar veel zorgverleners zien weinig heil in gezelschapsrobots. Hoe kan een bewegend apparaatje menselijk contact vervangen? Ook Margo was aanvankelijk sceptisch. “Ongeveer tien jaar geleden startte ik mijn promotieonderzoek aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Daar ontwikkelde een technische onderzoeksgroep ‘Alice’, een prototype gezelschapsrobot voor alleenstaande ouderen. Als socioloog en ethicus stond ik in mijn onderzoek stil bij de morele bezwaren van zorgverleners rond zorgrobotica.”

Meer dan een bewegende pop?
Alice ging de hele wereld over toen een documentairemaker de onderzoeksgroep benaderde. In ‘Ik ben Alice’ filmde hij het verblijf van de robot bij drie alleenstaande ouderen. “Het zorgde aanvankelijk voor ongemak”, zegt Margo. “Alice ziet er namelijk uit als een plastic pop. Ze kan alleen emoties in haar gezicht uitdrukken, luisteren en terugpraten, verder niets. Wat is de toegevoegde waarde van zo’n robot voor een eenzame oude dame?”

Gênant moment
Margo herinnerde zich nog het gênante moment waarop de robot de vraag stelde: “Voelt u zich wel eens eenzaam?” “De vrouw zei dat zij zich inderdaad elke dag eenzaam voelde, waarop de robot met het weinig empathische antwoord kwam: ‘O, dat is jammer.’ En dat met zo’n zombie-achtige uitdrukking en blikkerige stem.”

Hechten aan de robot
Maar tot Margo’s verrassing ervoeren de drie vrouwen toch veel meer warmte dan aanvankelijk gedacht. “Ze namen Alice mee uit wandelen in hun rollator of op de koffie in het buurthuis. En na een week namen ze met moeite afscheid van de robot. Ze bleken zich aan haar te hechten. De dames legden me nadien uit dat hun eenzaamheid zo verstikkend is, dat het al een verlichting was als er iets op de bank zat dat ’s morgens groette en de weersverwachting voorlas.”

Wmo Raad Alkmaar
“Sinds mijn promotieonderzoek ben ik ervan overtuigd dat technologie mensen minder eenzaam kan maken”, zegt Margo. “Tien jaar geleden zagen we al positieve resultaten. Laat staan wat we met de technologie van nu kunnen bereiken.” Ze wil dan ook haast maken met de ontwikkeling van zorgrobotica. En ze is niet de enige. De WmoRaad, een adviesraad over het beleid en de uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning, van een middelgrote gemeente benaderde haar dit jaar met de vraag hoe technologie een oplossing kan bieden voor eenzaamheid onder ouderen.

Brainstorm vol ideeën
Deze vraag leidde tot een brainstorm vol kansrijke ideeën. “Wat als we pakweg tweehonderd kleine zorgrobots maken. Ze zien er schattig uit, je kunt ermee praten en er zit een knop op waarmee de robot anderen kan bellen. Vanuit een centraal punt geeft de gemeente de robots in bruikleen en initieert via de robots allerlei activiteiten. Zo kan de robot een bewoner vragen of die morgen zin heeft in een bingomiddag. De bewoner drukt ter bevestiging op de knop en alles wordt voor haar of hem geregeld. Zo verlaag je voor ouderen de drempel om sociaal actief te zijn.”

Van idee naar concreet project
Wanneer de ideeën tot een concreet onderzoeksproject leiden? “Ik zou heel graag binnen een jaar willen starten”, zegt Margo. Het is een project waarin studenten van diverse domeinen een rol zouden kunnen spelen. “Bijvoorbeeld door studenten Social Work de wijk in te laten trekken om de behoefte aan een gezelschapsrobot bij ouderen preciezer in kaart te brengen.”

Maatschappelijke acceptatie en wetgeving
Of de inzet van robots in ouderenzorg een vlucht zal nemen, vindt Margo moeilijk te voorspellen. “Enerzijds neemt de druk op de zorg alleen maar toe en kunnen technologische ontwikkelingen heel snel gaan. Anderzijds hebben we te maken met maatschappelijke acceptatie van nieuwe technologie, wetgeving en ethische richtlijnen die innovaties tegenhouden. Het is goed dat er strenge regelgeving is, maar laten we als onderzoekers wel blijven verkennen wat er mogelijk is in zorgtechnologie. En die mogelijkheden nemen alleen maar toe. Op die manier kunnen we techniek een bijdrage laten leveren aan het oplossen van een maatschappelijk probleem. Waardoor we eenzame ouderen veerkrachtiger maken en de kwaliteit van hun leven verhogen.”

In het kantoor van associate lector Martin Blaakman zit een klein meisje rustig aan een tafel te tekenen. Om haar heen zijn onderzoekers in gesprek over het uitzetten van een survey. Het meisje blijkt de dochter van een van de jonge Oekraïense onderzoekers. “Ze is hier voor het eerst”, legt Martin uit. “Er was vandaag geen plek bij de kinderopvang.” De onzekerheid over opvang is volgens hem een typerend voorbeeld voor de omstandigheden waarin veel Oekraïners proberen te werken. “Dit is precies wat we met ons onderzoek in kaart willen brengen: de leefomstandigheden van Oekraïense vluchtelingen in Nederland.” Dat doet Martin niet alleen: naast Jossian Zoutendijk werken er vier Oekraïense vrouwen aan mee, via een werkervaringsplek bij Inholland.

Click here for the English version.

Bij Inholland wordt al langer gewerkt met werkervaringsplekken. Daarmee kunnen net afgestudeerden onderzoekservaring opdoen en krijgen ze begeleiding in het vinden van hun plek op de arbeidsmarkt. Volgens Martin Blaakman is dit onderzoeksproject dan ook tekenend voor de maatschappelijke betrokkenheid van Inholland. “We zagen allemaal de enorme instroom van Oekraïners toen de oorlog uitbrak. Vanuit het lectoraat wilden we een invulling geven aan de maatschappelijke verantwoordelijkheid die we voelden en zo ontstond het idee voor de werkervaringsplekken.”

Inholland steunde dit plan en stelde budget beschikbaar. “Op deze manier kunnen we op twee manieren wat voor Oekraïners betekenen. Als eerste natuurlijk het onderzoek waarmee we in kaart brengen hoe de Oekraïners, die in Nederland zijn opgevangen, toegang hebben tot basisvoorzieningen en ten tweede kunnen we de onderzoekers laten zien hoe de arbeidsmarkt in Nederland werkt.” Als voorbeeld noemt Martin LinkedIn. “Hier is dat enorm belangrijk, maar in Oekraïne gebruikt vrijwel niemand LinkedIn. Ik heb ze dus aangespoord om daarvoor een account aan te maken. Daarnaast kunnen ze gebruik maken van het uitgebreide netwerk dat Inholland heeft.”  

Citizens science
Vanuit het lectoraat Toegankelijkheid van het Recht wilde Martin onderzoek doen naar de leefomstandigheden van de bijna honderdduizend Oekraïense vluchtelingen in Nederland. De focus van het onderzoek is de toegang tot basisvoorzieningen. “Een deel van het onderzoek is gebaseerd op het idee van citizens science”, vertelt Martin. “Dat is mensen die zelf tot de doelgroep behoren, maar geen onderdeel zijn van de hogeschool of universiteit, onderzoek laten doen. Ik ben daar een groot voorstander van omdat zij beter toegang hebben tot die doelgroep. Dat zit hem in taal en cultuur, maar ook in vertrouwen. De diepte-interviews door de Oekraïense vrouwen zijn zo waardevol, omdat ze zelf uit Oekraïne komen en de oorlog hebben meegemaakt. Zij werden als betrouwbaar ervaren en dat is voor de onderzoeken die ik doe enorm belangrijk.”

Martin realiseert zich dat er een verschil is tussen Oekraïense vluchtelingen en andere vluchtelingen uit bijvoorbeeld Syrië of Afghanistan. “We zien en horen natuurlijk ook de droevige berichten over opvang in Ter Apel. Onderzoek naar hun leefomstandigheden vind ik ook nodig. Toch hebben we nu bewust gekozen voor dit project en dat heeft te maken met de EU-richtlijn die voor het eerst van toepassing is verklaard op de groep Oekraïners”, legt Martin uit.

Met de richtlijn van de Europese Unie wordt de asielprocedure als het ware overgeslagen om landen te ontlasten bij een plotselinge grote toestroom van vluchtelingen. “Juridisch gezien is dit heel bijzonder én het is nieuw”, vertelt Martin. “Waar asielzoekers te maken krijgen met een jarenlange procedure, mogen Oekraïners gelijk bij aankomst zelfstandig zoeken naar werk en woonruimte. Daarnaast merkten we dat er in onze maatschappij een groot draagvlak is voor deze vluchtelingen. Dat werpt de vraag op in hoeverre ze makkelijk toegang krijgen tot basisvoorzieningen zoals gezondheidszorg of juridische hulp.”

Ruimte om te landen
Martin schudt zijn hoofd. “Helaas merken we nu al uit ons onderzoek dat, ondanks de wil om te helpen, er toch veel obstakels zijn. Neem bijvoorbeeld het gebrek aan een structurele plek bij de kinderopvang of terecht kunnen bij een dokter.” Ook andere onderzoeken rondom Oekraïense vluchtelingen laten die knelpunten zien, maar het onderzoek van Inholland is volgens Martin onderscheidend en aanvullend. “Ons onderzoek bestaat uit drie delen. De veertig diepte-interviews die de Oekraïense onderzoekers hebben gedaan, een enquête en een foto-onderzoek. Om representatief te zijn voor Oekraïense vluchtelingen in Nederland, hadden we bijna vierhonderd reacties nodig op onze enquête. Mede dankzij Ukrainians in the Netherlands Foundation die onze enquête mede verspreidde, hebben we er ruim negenhonderd”, vertelt Martin trots. “En de foundation gaat ook helpen bij de verspreiding van ons foto-onderzoek. Daarbij roepen we Oekraïners op om foto’s te maken van hun woon- of werksituatie. Bijvoorbeeld een foto van je keuken of van de kleding die je op je werk draagt. Omdat het heel eenvoudig is om hieraan mee te doen, hopen we daarmee andere Oekraïners te bereiken.”

Inmiddels loopt het onderzoek vlot, maar het bleek wel minder eenvoudig dan gedacht. “In totaal werken vier Oekraïense vrouwen mee aan het onderzoek. Ze zijn enorm enthousiast, gedreven en spreken aardig Engels. Maar het kostte tijd om een modus te vinden om te starten. Kinderopvang is bijvoorbeeld een probleem, maar ook de woonplaats. Reiskosten moeten ze zelf voorschieten, maar dat kunnen ze niet altijd. Bovendien wil ik ze de ruimte geven om te landen. Ik neem echt de tijd om te vragen hoe het met ze gaat, hoe ze Nederland ervaren en wat ze tegenkomen. Ook hebben ze tal van vragen die ze hier nu makkelijker durven stellen. Bijvoorbeeld hoe regel ik studiefinanciering of hoe kan ik mijn kind laten wisselen van school? Ook daar helpen Jossian en ik ze verder mee.”

Geen inkomen houdt mensen in gijzeling
De ervaringen van de vier Oekraïense onderzoekers komen aardig overeen met de voorlopige uitkomsten van het onderzoek: geen vaste woonruimte, gebrek aan privacy, moeite met het vinden van werk en al helemaal werk dat past bij de opleiding, kennis en ervaring, het vinden van kinderopvang en onderwijs voor hun kinderen en natuurlijk zorgen om familie en vrienden die in het oorlogsgebied zijn achtergebleven.

“Taal is een van de grootste obstakels”, vertelt Martin. “De taalcursussen zijn te beperkt en vaak overdag, maar dan zijn mensen juist vaak aan het werk. Tegelijk is de Nederlandse taal een must als je een leuke baan op niveau wilt vinden. Dat kost echter tijd, terwijl ze ook een baan nodig hebben om in hun levensonderhoud te kunnen voorzien. Met een inkomen krijg je toegang tot een woning, tot kinderopvang en überhaupt tot keuzes. Geen inkomen houdt ze in gijzeling.” Toch komen er uit de interviews ook positieve verhalen. “Oekraïners voelen zich in principe veilig. Simpelweg: er is hier geen oorlog. Er gaan hier geen luchtalarmen af en je kunt hier veilig over straat. En mensen vinden ook troost in ons landschap of in musea die ze kunnen bezoeken. Het is gelukkig niet alleen kommer en kwel.”

Op de vraag of hij denkt dat Inholland de vier vrouwen heeft kunnen helpen, is Martin even stil. “Het is veel voor ze. Een aantal heeft er een andere baan naast. Ze hebben geen stabiele huisvesting en twee van hen hebben jonge kinderen. Ik heb ze gevraagd of het niet te veel is om naar de hogeschool te komen, maar ze geven allemaal aan dat juist fijn te vinden. Hier vinden ze toch iets van rust en kunnen ze bijkomen. Dat ze met het onderzoek bijdragen aan de positie van Oekraïners motiveert ook.”

Kwetsbaar maar veerkrachtig
“In Oekraïne hadden deze vrouwen het goed en door zo’n stomme oorlog zitten ze ineens aan de onderkant van de samenleving”, zegt Martin met een zucht. “Je ziet de kwetsbaarheid die mensen hebben als ze net in Nederland aankomen. Niet alleen bij Oekraïners, ik zag hetzelfde bij asielzoekers toen ik bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst werkte. Maar ook in onze eigen samenleving zijn er kwetsbare mensen. Mensen die bijvoorbeeld laaggeletterd zijn, een laag inkomen hebben, geen huis kunnen vinden of geen geld hebben voor kinderopvang. Eigenlijk zijn de Oekraïense vluchtelingen een spiegel die alle problemen in onze samenleving laat zien.”

Het maakt volgens Martin duidelijk dat het in Nederland niet goed geregeld is. Dat de Oekraïense onderzoekers, ondanks alle problemen die ze hebben, zo veerkrachtig zijn, is voor Martin bewonderenswaardig. “Ze hebben zorgen om familie in Oekraïne, zijn kostwinner, helpen mede-Oekraïners, zijn bezig met het zoeken naar een leuke baan. Ik zie geen sombere vrouwen, maar sterke, betrokken en zelfstandige mensen die gewoon blijven doorgaan!”

Martin hoopt alle resultaten van de onderzoeken eind dit jaar te presenteren. Ik weet nog niet in welke vorm ik dat ga gieten, maar zeker is dat we knelpunten willen agenderen en dat we aanbevelingen doen waar de overheid en instanties mee aan de slag kunnen om daarmee de leefomstandigheden van Oekraïense vluchtelingen concreet te verbeteren.” Eén belangrijke aanbeveling wil Martin al wel uit de doeken doen. “De tijdelijke EU-richtlijn geeft Oekraïners voor drie jaar de gelegenheid om te werken. Maar wat gebeurt er daarna? Daar moet nu al over worden nagedacht.”

Deel zijn van de oplossing
Zeker is dat Martin het jammer gaat vinden als het project is afgelopen, maar plannen voor nieuwe projecten heeft hij ook. “Ik zou heel graag eenzelfde soort onderzoek willen doen naar leefomstandigheden van asielzoekers en statushouders. Ook zou ik de situatie van arbeidsmigranten in kaart willen brengen. Hoe fatsoenlijk gaan wij met hen om? Ik wil dat we niet alleen onderzoek doen en resultaten aandragen, maar ook deel zijn van de oplossing. Want als ik ook maar iets in mijn carrière heb geleerd, is het wel dat we misschien nu een goed leven hebben, maar dat dat absoluut niet vanzelfsprekend is.”

Meer weten over het onderzoek en de resultaten?
Houd onze kanalen in de gaten voor meer persoonlijke verhalen van Oekraïense vluchtelingen in Nederland. Wil je graag meer weten over de resultaten? Lees hier verder en vraag het onderzoeksrapport aan in Engels, Oekraïens of Nederlands. 

Please note: the research publication will be published in English, Ukrainian and Dutch soon. 

Uitgeputte studenten 
Ruim driekwart van de studenten is emotioneel uitgeput. “Bijna 30 procent is bevlogen-uitgeput. Zij participeren veel maar raken ook uitgeput, omdat ze onzekerheden, perfectionisme en prestatiedruk ervaren.” Met 48 procent is de vierde groep van onverschillig-uitgeputte studenten het grootst. “Toch hebben we van hen het minst duidelijke beeld. Dit komt omdat ze onzichtbaar zijn of zelfs letterlijk afwezig zijn. Het is de groep waar studievertraging en uitval relatief veel voorkomt.” 

Herkennen en ondersteunen 
Hoe kunnen we de emotioneel uitgeputte studenten weer opladen? En hoe voorkomen we dat opgeladen studenten emotioneel uitgeput raken? Het boekje van Lisa en haar mede-onderzoekers geven allerlei handvatten om de verschillende typen te herkennen en te ondersteunen. “Zo zullen onverschillig-uitgeputte studenten niet snel zelf met een hulpvraag komen. Pak de telefoon en ga het gesprek aan als iemand bijvoorbeeld vaak afwezig is of slechte cijfers haalt.” 

Tips 
Ook voor de andere typen studenten zijn er veel tips. Lisa: “Leg niet te veel druk op bevlogen-uitgeputte studenten. Zij zijn meer gebaat bij begeleiding gericht op zelfvertrouwen of timemanagement. Let er bij bevlogen-opgeladen studenten op dat ze in de positieve flow blijven en voorkom dat ze in projectgroepen al het werk gaan zitten doen. De onverschillig-opgeladen studenten kun je misschien wat meer uitdaging geven. Wakkert dat hun passie niet aan, probeer dan goed contact met ze te houden zodat ze nog enige betrokkenheid hebben met de opleiding.” 

Download 
Het boekje (Her)ken je student! is er voor onderwijsprofessionals en studenten om het type student in de klas en in zichzelf te ontdekken. Je kunt het hier downloaden. 

In onderwijs en onderzoek zet Hogeschool Inholland stevig in op een duurzame leefomgeving. Met samenwerkingspartners pakken collega’s en studenten vraagstukken op rond dit kernthema. Denk aan praktijkgericht onderzoek naar verduurzaming van de textielindustrie en het telen van voedingsmiddelen zonder bestrijdingsmiddelen. Ook intern werken we graag aan een duurzame leefomgeving. Hoe kunnen we bijvoorbeeld onze gebouwen, de catering of het HR-beleid verder verduurzamen? Mieke van den Berg, lid van het College van Bestuur (CvB), is uitgesproken. “Er is een nieuwe mindset nodig. Van ‘hebben we wel genoeg, naar: ‘hebben we niet te veel’.” 

Een van de grootste opgaven van deze tijd is om een duurzame leefomgeving en veerkrachtige samenleving te creëren die in balans is met mens en natuur. Hogeschool Inholland pakt zijn rol door onderwijs en onderzoek te richten op het versnellen van duurzame transities. Maar ook door te werken aan bewustwording en het verankeren van duurzaamheid binnen de hele hogeschool. Mieke is als bestuurslid verantwoordelijk voor de portefeuille bedrijfsvoering en daardoor ook voor de verduurzaming van onze hogeschool. “Duurzaamheid is een heel breed begrip. Het gaat om grote zaken zoals onze gebouwen en het hergebruik van het interieur en ogenschijnlijk kleinere dingen zoals het scheiden van afval.” 

Duurzame gebouwen 
Om met een mooi voorbeeld te beginnen: de nieuwbouw op het Zeeburgereiland in Amsterdam. “Hier hebben we een unieke kans gegrepen om een duurzame locatie te bouwen”, zegt Mieke. “Met onder meer warmte- en koudeopslag, zonnepanelen in de gevels en een dak met beplanting waarin we regenwater tijdelijk opvangen. Ook met de verbouwing willen we onze locatie in Alkmaar nog verder verduurzamen. Om nog een paar voorbeelden te noemen: we maken al jaren gebruik van warmtekoudeopslag in onze andere gebouwen en zijn ook bezig alle verlichting te vervangen voor ledverlichting.” 

CO2-neutraal in 2035 
Het zijn belangrijke maatregelen voor onze hogeschool richting een CO2-neutrale bedrijfsvoering in 2035. “Er is een routekaart opgesteld om in 2035 onze gebouwen CO2-neutraal te krijgen”, zegt Mieke. “En bij ieder inkoop- en aanbestedingstraject geldt sinds drie jaar een streng duurzaamheidscriterium”, zegt Mieke. “Dat is van toepassing op gebouwen en op andere facilitaire zaken, zoals bijvoorbeeld schoonmaak of catering. Zo pakken we als hogeschool onze verantwoordelijkheid.” 

Duurzaam gedrag 
Volgens Mieke is ook veel winst te behalen op gedrag. “Neem het eten. We zijn gewend om altijd maar een overvloed aan keuzes te hebben. Keerzijde is dat we aan het eind van de dag veel voedsel weggooien. Gelukkig doet onze catering al veel om verspilling te voorkomen: zo wordt er in onze restaurants slechts een beperkt aantal broodjes vooraf gemaakt. Blijft er toch iets over, dan is er de mogelijkheid om de broodjes aan het einde van de dag tegen een kleine vergoeding mee te nemen.” Bij evenementen ziet Mieke het nog wel vaak misgaan. “Dan wordt er voor een lunch of borrelhap veel te veel besteld en verdwijnt eten in de prullenbak. Hier is echt een nieuwe mindset nodig. De vraag is niet: hebben we wel genoeg broodjes? Maar: hebben we niet te veel?” 

Groeiend bewustzijn 
Mieke merkt ook een groeiend bewustzijn bij zichzelf. “Ik ga bewuster om met water, ik zet de verwarming een graadje lager en trek een vest aan en een deken over mijn benen. Inmiddels ben ik niet anders gewend. Zoals ik het sinds corona gewoon vind om vaker thuis te werken. Als eerste hogeschool hebben we dat gestimuleerd met financiële ondersteuning en het faciliteren van een arboveilige werkplek thuis. Met deze ondersteuning zijn we ook na corona doorgegaan met de notie om CO2-uitstoot door woon-werkverkeer te verminderen.” 

Internationaal reisbeleid 
Thuiswerken om de CO2-uitstoot van woon-werkverkeer te verminderen; het past in het bredere HR-beleid gericht op duurzaamheid. “Met goede arbeidsvoorwaarden stimuleren we al jaren het gebruik van openbaar vervoer en de fiets en ontmoedigen we het autorijden. We hebben dit jaar ook ons internationaal reisbeleid aangepast. Voor bestemmingen die binnen acht uur te bereiken zijn via het spoor, pak je de trein.” 

‘Duurzaamheidsinclusief’ denken 
Zo dringt duurzaamheid stap voor stap door in het dagelijks werk en leven van collega’s en studenten. Mieke is blij met die bewustwording. “Bij de bijeenkomsten in onze hogeschool is vegetarisch nu het uitgangspunt. Vanwege onze dochter eten we thuis ook standaard vegetarisch, dus ik ben dat gewend. Op zo’n bijeenkomst, of bijvoorbeeld bij onze koffieautomaten met havermelk, ga ik graag de dialoog aan met collega’s. Welke duurzame keuzes wil jij maken? Het is een soort ‘duurzaamheidsinclusief’ denken dat ik wil aanmoedigen, al vanaf het moment van onboarding.” 

Elkaar stimuleren en activeren 
“De dialoog over duurzaamheid zie ik graag breed binnen de hogeschool”, zegt Mieke. Een voorbeeld is het Green Team, een netwerk van collega’s die de bedrijfsvoering verder wil verduurzamen. De leden spraken de wens uit dat pensioenfonds ABP duurzaam diende te beleggen, wat heeft geresulteerd in een oproep van onze hogeschool richting het ABP. Ook stelde het Green Team een paragraaf op over duurzaamheid als input voor het Strategisch Plan van onze hogeschool. 
“Ik hoop dat we elkaar blijven stimuleren en activeren om te verduurzamen en daarover in gesprek te blijven.”

Ook lid worden van het Green Team? Meld je aan!

Voor de toekomst van Schiphol is het belangrijk dat de luchthaven verduurzaamt. Een efficiëntere vrachtlogistiek helpt daarbij. Want ronkende vrachtwagens op Schiphol, wachtend om gelost te worden. Dat kan toch efficiënter en milieuvriendelijker? Het project CDM@Airports richt zich hierop.

Rond CDM@Airports heeft Hogeschool Inholland een living lab opgezet waarin de betrokken bedrijven, onderzoekers en studenten van verschillende opleidingen aanschuiven. Manon Groot is vierdejaarsstudent Business Studies. “Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in luchtvrachtlogistiek en wilde heel graag stagelopen op Schiphol. Met dit project kreeg ik de kans om onderzoek te doen bij afhandelaar Menzies, de schakel tussen wegtransportbedrijven en luchtvaartmaatschappijen. Mijn onderzoek richt zich op invoering van slotplanning. Kunnen transportbedrijven binnen een afgesproken tijdseenheid hun vracht leveren of ophalen, zodat er niet onaangekondigd lange rijen voor de poort staan?”

Plannen van personeel
Ook Noah van der Meer is vierdejaarsstudent Business Studies en net als Manon doet hij onderzoek naar de mogelijkheden van slotplanning bij Menzies. “Ik richt me dan specifiek op de resourceplanning. Hoeveel medewerkers moeten er per tijdseenheid in de hal aanwezig zijn? Welke informatie heeft Menzies van wegtransportbedrijven en luchtvaartmaatschappijen nodig om medewerkers goed in te kunnen plannen? En hoe implementeren we dit in de huidige systemen van Menzies?”

Vollere vliegtuigen
Maarten van As, algemeen directeur van branchevereniging Air Cargo Netherlands: “We zien dat de afstemming van processen tussen de verschillende partijen in de logistieke keten efficiënter kan. Daar werken we zelf ook aan. In de praktijk zijn we in het Smart Cargo Mainport Programma op Schiphol bezig met kleine praktische stapjes op het gebied van digitalisering. Stapjes die bij elkaar opgeteld volgend jaar tot een vorm van een digitale Green Lane op Schiphol gaan zorgen. Hogeschool Inholland verkent daarnaast grotere en verdergaande digitaliseringsstappen met hun onderzoek naar CDM@Airports. Deze ontwikkelingen lopen parallel en ik zie dat we geregeld van elkaar leren. Het CDM-systeem zou ook kunnen helpen om de belading van vrachtwagens te verbeteren. Ook dat zorgt voor milieuwinst.”

Breed opschalen
Juist vanwege de kansen voor verduurzaming in combinatie met de focus op datagedreven logistiek en op ketenregie honoreerde TKI Dinalog het onderzoeksproject in een subsidieaanvraag. “Het zijn precies de prioritaire thema’s waar we ons binnen de Topsector Logistiek op richten”, zegt programmamanager Niels Sneek. “Interessant van het onderzoek is, dat Hogeschool Inholland een kennisinstelling is en samenwerkt met een brede vertegenwoordiging uit het bedrijfsleven, zodat aan de innovatiebehoefte uit de praktijk tegemoet wordt gekomen. Bovendien is de luchtvrachtketen zo complex, dat als hier een technische en governance-oplossing voor CDM wordt gevonden, die kennis opgeschaald kan worden naar andere hubs. Ook in havens en op andere knooppunten moeten we aan de slag met datagedreven, slimme logistiek om werk te maken van de CO₂-reductieopgave die we vanuit het Klimaatakkoord en EU-regelgeving hebben.”

Mooie leerervaring
Voor Manon en Noah is de living lab een mooie ervaring. “Ik leer hoe de luchtvrachtsector werkt en hoe een resourceplanning verbeterd kan worden”, zegt Noah. “Het gaat om een echte maatschappelijke opgave en daar leer je meer van dan wanneer je alles alleen uit een boek haalt.” Manon is het daarmee eens. “Ik leer van dit onderzoek om echt een probleem in de praktijk op te lossen. Interessant is ook om gesprekken met mensen in de praktijk te voeren. Daarnaast vind ik het motiverend werken, omdat ik bij dit onderzoek het gevoel heb dat de betrokken partijen er iets aan zullen hebben.”

CDM@Airports
CDM staat voor collaborative decision-making. Het idee erachter is dat partijen in de logistieke keten hun planning beter op elkaar afstemmen. Je kunt daarmee wachttijden en onnodige vrachtwagenbewegingen voorkomen. Giovanni Douven, projectleider en onderzoeker bij het lectoraat Logistiek & Complexiteit, is programmamanager van CDM@Airports. “Het project heeft drie invalshoeken die met elkaar samenhangen: want met datagedreven logistiek ga je, als tweede punt, efficiënter en effectiever samenwerken en wordt ook CO₂-budgettering mogelijk gemaakt. Deze elementen leiden uiteindelijk naar een duurzamere operatie, want ook Schiphol zal, op termijn, een zero-emissieoperatie moeten zien te realiseren.” Naast de beoogde milieuwinst door slimmer samenwerken, richt het project zich ook op andere aspecten van duurzaam ondernemen.

Hoe laat je toeristische ontwikkelingen binnen een stad beter aansluiten op de wensen van de bewoners? 5.000 inwoners van Amsterdam, Rotterdam en Barcelona geven antwoord op deze vraag in de eerste onderzoeksresultaten van het Expertise Network Sustainable Urban Tourism, specifiek over de beleving van toerisme in genoemde Europese steden. De resultaten werden 23 mei gepresenteerd tijdens de lancering van ENSUT, een initiatief van Ko Koens, lector New Urban Tourism bij Hogeschool Inholland.

Luister ook naar Iris Kerst, programmamanager van zowel het Urban Leisure & Tourism Lab Rotterdam als het Expertise Netwerk Sustainable Urban Tourism. Iris was 8 juni te gast bij BNR Zakendoen om uitleg te geven over de onderzoeksresultaten (dit gesprek begint in het fragment rond 13.43 uur).

Het is uitdagend om toerisme in steden te verduurzamen, of zelfs regeneratief te maken, dus meerwaarde creërend. Om hiertoe te komen is het noodzakelijk om inzichten te verzamelen vanuit verschillende stakeholders, van gemeente tot bewoners, ondernemers en kennisinstellingen, om tot oplossingen te komen die bijdragen aan die verduurzaming, maar ook passend zijn bij de verschillende belangen.

Toeristische druk: verlagen of benutten
De resultaten van het onderzoek onder bewoners laten in het algemeen zien dat de inwoners van Amsterdam een voorkeur hebben voor ‘degrowth’ toerisme. De focus ligt daarbij op het creëren van een betere balans door het verminderen van de toeristische druk op de stad. Mogelijk komt dit doordat het debat in Amsterdam langere tijd gericht is geweest op het verminderen van het aantal toeristen. Rotterdam en vooral Barcelona zijn daarentegen het meest positief over ‘regeneratief’ toerisme, waarbij toerisme juist wordt gebruikt om meerwaarde te creëren.

Buitenwijken versus stadscentra
Niet alleen tussen steden, maar ook binnen dezelfde stad kijken bewoners met verschillende brillen naar toerisme. Terwijl ze over het algemeen vinden dat het bestaande toerisme niet goed aansluit bij hun wijken, staan bewoners in de stadscentra van Amsterdam en Rotterdam positiever tegenover toerisme. In deze buurten met veel bezienswaardigheden, markten of restaurants wordt de toerist doorgaans vrij positief ontvangen. Bewoners vinden dat toerisme goed bij hun wijk past, mogelijk omdat toerisme langere tijd onderdeel is van het dagelijks leven. In buitenwijken ervaren bewoners toeristen eerder als een storende factor. Maar liefst 70 procent van hen vindt deze groep dan ook niet passend in hun wijk.

Wijkgerichte aanpak 
Opvallend genoeg blijkt uit de respons van bewoners de behoefte aan een meer wijkgerichte benadering van toerisme om de voordelen te maximaliseren en negatieve effecten te beperken. “Het is belangrijk om de stem van bewoners meer te laten horen en samenwerking tussen stakeholders te bevorderen. Want hoewel het begrijpelijk is dat steden zich met hun beleid concentreren op drukbezochte gebieden, zijn de maatregelen die hiervoor worden ontworpen minder geschikt voor andere delen van de stad, waar de meeste bewoners wonen en het grootste deel van hun tijd doorbrengen. Het omarmen van gelokaliseerde perspectieven op toerisme, kan daarom effectiever zijn," stelt Ko Koens, lector New Urban Tourism bij Hogeschool Inholland en initiatiefnemer van ENSUT en het lectorenplatform Duurzaam Stedelijk Toerisme.

Teleurstelling niet gehoorde bewoners
Het inspraak geven van bewoners is dus een voorwaarde om tot een succesvolle wijkgerichte aanpak te komen. Maar hoeveel inspraak hebben bewoners nu zelf al op het toerismebeleid van hun stad? In het onderzoek geven bewoners aan zich onvoldoende gehoord voelen. Minder dan een derde is tevreden over de mate waarin beleidsmakers momenteel rekening houden met hun behoeften. “De ontevredenheid is opvallend aangezien de drie steden aanzienlijke inspanningen hebben geleverd om bewoners erbij te betrekken. Het lijkt erop dat deze inspanningen niet altijd worden gezien door bewoners”, aldus Koens.

Resultaten als handvat voor nieuwe toerismestrategie
Overall wordt enthousiast gereageerd op de meerwaarde die ENSUT in het algemeen biedt voor ontwikkelingen op het gebied van toerisme: “Ik geloof dat ENSUT een positieve bijdrage kan leveren aan duurzaam toerisme. Door de krachten te bundelen zorgen we ervoor dat informatie eerder op relevante plekken belandt waardoor we sneller door kunnen bouwen”, stelt Tim Putting, programmamanager Toerisme & Recreatie bij Metropoolregio Amsterdam en partner van ENSUT. En specifiek deze onderzoekresultaten? Die kunnen direct worden meegenomen in de praktijk! “De onderzoeksresultaten zijn interessante input voor onze nieuwe strategie, waar we op het moment aan werken.”

Toerisme-educatie in veranderend werkveld
Wat deze resultaten betekenen voor het opleiden van de toerismeprofessionals van de toekomst? Antje Winter, clustermanager Tourism Management bij Inholland: “Vanuit het onderwijs zien we het werkveld van onze Leisure en Toerisme professionals in rap tempo veranderen door alle grote uitdagingen waar wij als samenleving voor staan. De inzichten uit dergelijke onderzoeken van ENSUT helpen ons het onderwijs actueel en toekomstgericht in te richten. Op die manier kunnen onze studenten als professionals echt waarde toevoegen aan een duurzame en veerkrachtige samenleving. Onze Urban Leisure & Tourism Labs (ULT) in Amsterdam en Rotterdam zijn succesvolle voorbeelden waar we dit lokaal al doen.”

Meer weten over het onderzoek van ENSUT?
Download de presentatie hier.

Wereldwijd staat de biodiversiteit onder toenemende druk. De wereldbevolking groeit en we nemen steeds meer natuurgebieden in. Dit is een bedreiging voor flora, fauna en vitale ecosystemenen daarmee ook voor de mens. Om het tij te keren ondertekenden in december bijna tweehonderd landen een VN-akkoord ter bescherming van dier- en plantensoorten en ecosystemen. Patrick Huntjens, lector Sociale Innovatie en Duurzaamheidstransities en hoogleraar duurzaamheidstransities bij Maastricht Universiteit, heeft de eer gekregen om als hoofdauteur in een VN-rapport in te zoomen op de brede maatschappelijke systeemverandering die nodig is om het herstel van de biodiversiteit en ecosystemen mogelijk te maken. 

De laatste decennia neemt de biodiversiteit in hoog tempo af. Een miljoen planten- en diersoorten worden met uitsterven bedreigd. Wetenschappers spreken zelfs van een uitstervingsgolf, vergelijkbaar met die van 66 miljoen jaar geleden, waardoor de dinosauriërs van de aardbodem verdwenen. “Daarnaast worden ecosystemen aangetast wat een regelrechte bedreiging is voor al het leven op onze planeet”, zegt Patrick. “Want zonder natuur kunnen onze economieën niet functioneren en onze samenlevingen niet overleven. In januari 2023 schreven we daar een VN-beleidsbrief over.”  

IPBES-rapport   
Juist vanwege Patricks kennis over transities is hij door het Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) gevraagd hoofdauteur te zijn van het onderzoeksrapport Transformative Change Assessment. “In het rapport bekijken we alle onderzoek en kennis over dit onderwerp, ook van inheemse en lokale gemeenschappen, brengen dit samen en vertalen het naar een handelingsperspectief. Wat zijn de onderliggende oorzaken van verminderende biodiversiteit? En welke gedragsmatige, sociale, culturele, economische, organisatorische en technologische factoren kunnen bijdragen aan de transitie? Hiermee willen we wereldwijd handreikingen bieden om beleid te maken voor herstel en bescherming van biodiversiteit, ecosystemen en natuur.”   

30% beschermd in 2030   
In december organiseerde de VN een top in Canada om het probleem op de agenda te zetten. Het leverde een historisch akkoord op. “In het Canadese Montreal hebben we de Global Deal for Nature afgesproken, het raamwerk voor biodiversiteit en ecosystemen”, vertelt Patrick. “Het moet vorm krijgen in elk land en regio, waarbij een van de 23 doelen die zijn afgesproken is dat 30% van al het land en 30% van al het water een beschermde status heeft in 2030. En dat wordt verder opgebouwd naar 50% in 2050. In Nederland heeft Van der Wal, de minister voor Natuur en Stikstof, toegezegd dat ze dat doel wil bereiken in Nederland.”  
 

Enorme opgave   
Het dichtbevolkte Nederland mag aan de bak, en met name de intensieve landbouw is de belangrijkste oorzaak van de achteruitgang van de vogelstand in Nederland en Europa, zo blijkt uit recent onderzoek in het vakblad PNAS. Overigens is momenteel slechts 22% van het land en de binnenwateren en nog geen 27% van onze zee beschermd gebied. Wereldwijd liggen de cijfers nog veel lager: respectievelijk 16% en 8%. “Het is een enorme opgave die voor ons ligt”, zegt Patrick. “Hoe ga je die duurzaamheidstransitie voor elkaar krijgen om de biodiversiteitsdoelen te halen, maar ook doelstellingen op het vlak van bodem, water en klimaat.”   

Natuurlijk Sociaal Contract   
Het Global Biodiversity Framework is een voorbeeld van wat Patrick een Natuurlijk Sociaal Contract noemt. “Het is een contract waarin we nieuwe collectieve afspraken maken voor de inrichting van onze samenleving. Hiermee kunnen we afscheid nemen van het oude paradigma van economische groei en meer het welzijn van mens, dier, natuur en planeet centraal stellen. Dit klinkt idealistisch, maar eigenlijk zie je zulke contracten dagelijks terug in de praktijk. Het gebeurt elke keer als mensen samenwerken om een maatschappelijk vraagstuk op te pakken. Van lokaal, om bijvoorbeeld met buurtbewoners gezamenlijk voor een park of voedselbos te zorgen. Tot internationaal niveau, als het gaat om akkoorden voor klimaat of biodiversiteit.”  

Vleesvervangers, veevoer en industriële producten zoals biodiesel. Soja kent vele toepassingen en het is plantaardig. Maar is het ook duurzaam? Door ontbossing, verlies van biodiversiteit en bodemverschraling door monocultuur, is dat veel minder dan het lijkt. En dan hebben we het nog niet eens over transport en de daarmee gepaard gaande kosten en uitstoot. Niet verwonderlijk dat Feike van der Leij, lector Health & Food, zo enthousiast is over de duurzame kansen van de eiwitrijke veldboon. In de podcastserie Onderzoekers over de Toekomst vertelt hij erover.     

“De veldboon is een goed alternatief voor soja en kan gewoon hier in Nederland worden verbouwd”, zegt Feike. “Met het onderzoeksproject ‘Bean me up!’ werken we aan de ontwikkeling en vermarkting van veldbonen als alternatief voor importsoja voor menselijke consumptie en als bron voor plantaardig eiwit.” Een transitie van dierlijke eiwitten naar plantaardige is namelijk hard nodig, meent Feike. “Plantaardige eiwitten zijn simpelweg duurzamer. Het kost minder water, minder energie en als het in de buurt geteeld kan worden, scheelt het ook in vervuilend transport.” Voor Feike is het zeker dat verandering moet beginnen bij de landbouw. “Dat is de start van de hele keten.”     
 

‘Een koe kan heel goed op gras’     
De veldboon is rijk aan waardevolle eiwitten. Goede eiwitten dragen bij aan een gezonde leefstijl, maar bijvoorbeeld ook aan het tegengaan van ondervoeding. Oftewel, het is uitermate geschikt voor menselijke consumptie. Echter, op dit moment belandt de veldboon vaak als krachtvoer in de voerbakken van vee. Feike sprak er al eens over in vakblad Nieuwe Oogst. “Er zijn onderzoeken die uitwijzen dat koeien die gras eten gezonder vlees geven dan koeien die worden gevoerd met krachtvoer. Maar de melkveehouder wordt afgerekend op vetpercentages en eiwitpercentages, en die zijn te sturen met krachtvoer. Zonde en lang niet altijd nodig”, vindt Feike.   

    
Overheid moet veldboon omarmen   
Daarom ziet Feike het liefst dat de overheid de veldboon omarmt. “In ieder geval tijdelijk is het nodig om de veldboon van de grond te krijgen, want momenteel levert het boeren te weinig op.” Of zoals een boer hierover op internet schrijft: “Als een koper voor mijn veldbonen meer biedt dan het voordeel om het aan mijn vee te voeren, verkoop ik het aan die koper. Biedt hij minder dan gaat het naar mijn vee.” Feike vindt dat begrijpelijk, maar niet wenselijk. “Willen we werken aan duurzaamheid, dan kan dat alleen door het bieden van financiële impulsen. De veldboon moet dus op de politieke agenda.”    

Aan Inholland, de studenten, het onderwijsveld en de werkpartners van het onderzoeksproject ‘Bean me up!’ zal het niet liggen. Zij zien niet alleen het duurzame belang van de veldboon, maar ook genoeg lekkere mogelijkheden. Het eten van plantaardige voeding moet een feestje zijn, is niet voor niets meer dan eens gezegd. 

Meer weten over duurzaam en gezond eten en welke rol de veldboon hierin speelt?   
Beluister de podcast nu via jouw favoriete podcast-app zoals Spotify, Google Podcast of Apple Podcast. En vergeet je niet te abonneren! Zo ben je als eerste op de hoogte van nieuwe afleveringen van Onderzoekers over de Toekomst.

Het voorjaar is amper begonnen, en een groot deel van Europa is al uitgedroogd, kopt NRC deze week. Waterschaarste zal de komende jaren door klimaatverandering vrijwel zeker erger worden. Maar ook extreme hitte en vernatting zijn effecten van klimaatverandering die een steeds grotere rol gaan spelen, zeker in de agrarische sector. “Agrarische ondernemers reageren veelal ad hoc, vanuit crisisdenken, op gevolgen van klimaatverandering. Dat is een oplossing voor de korte termijn. Veel slimmer is het om vanuit risicomanagement te reageren. Met een langetermijnvisie en -strategie zouden de effecten van de klimaatverandering zelfs kánsen kunnen zijn voor het bedrijf, de omgeving en de keten.”

Aan het woord is Gerry Kouwenhoven, domeinoverstijgend associate lector van de vakgebieden Agri, Food & Life Sciences (AFL) en Business, Finance & Law (BFL) én projectleider van het nieuwe onderzoeksproject Van crisismanagement naar risicomanagement in de agrarische sector.  

Klimaatverandering leidt tot een toename van weersextremen: hogere temperaturen, toename van buien en langere droge perioden. Voor agrarische ondernemers betekent dit meer risico's met name door verdroging, hitte, vernatting en verzilting. Gerry: “We zien bij agrarisch ondernemers veel veerkracht, ze gaan goed met huidige veranderingen om. Maar extreme weersomstandigheden gaan in de toekomst vaker voorkomen. Hoe krijg je daar als ondernemer goed zicht op? En hoe ga je daar voor de lange termijn op handelen? Daar gaan we gebiedsgericht onderzoek naar doen.” 

Expertises bundelen op ‘wicked problem’ 
Gerry doet dit uiteraard niet alleen: “We brengen veel expertises bij elkaar om zo het complexe probleem van klimaatverandering zo goed mogelijk te kunnen aanvliegen.” In het project werkt het ‘groene’ domein AFL en het ‘grijze’ domein BFL samen met de lectoraten van HAS green academy, Van Hall Larenstein en Aeres Hogeschool, en met de experts van NHL Stenden op het gebied van serious gaming, met adviesbureau Delphy, Waterschap Aa en Maas en Proefbedrijf Randwijk BV. Bovendien is er samenwerking met agrarisch ondernemers, mbo’s, publieke organisaties en praktijkorganisaties. 

Vroeger voorjaar gesignaleerd 
Het consortium gaat onder meer risico’s van klimaatverandering bij fruitteelt in de Betuwe onder de loep nemen. Guido van Veldhoven, teler in appels en peren, heeft daar zijn onderneming. Hij signaleert dat de bloei verschuift naar eerder in het seizoen. “De laatste jaren start het voorjaar vroeger. Maar is dat erg? Het levert mij geen productieverlies op, omdat ik mijn producten verspreid aanbiedt. Maar het betekent wel dat we eerder moeten beschermen tegen nachtvorst, eerder moeten spuiten tegen insecten en eerder het land op moeten met machines. Je moet er wel op reageren, zoals investeren in een goed drainagesysteem dat het water snel afvoert. Zo kun je bij heel natte grond – wat er vaak vroeg in het jaar is - toch met zware machines het land op.” 

Water bufferen en onderzoek naar niet-inheemse insecten 
Guido runt sinds 2003 het bedrijf met zijn ouders, dat hij in 2016 van hen overnam. Naast het drainagesysteem neemt hij op bedrijfsniveau meer maatregelen om de kwaliteit van zijn fruit hoog te kunnen houden. Ook op gebiedsniveau ziet hij mogelijkheden voor aanpassing aan het klimaat. “Hier in het rivierengebied is het beleid nu: water afvoeren, geen natte voeten krijgen. Maar om ons fruit bij extreme hitte tegen zonnebrandschade te beschermen, komen we soms water te kort om te sproeien. De beleidsmakers zouden dit waterrijke gebied beter kunnen benutten en het water bufferen voor drogere tijden.” 

Ook de komst van niet-inheemse insecten is een gevolg van klimaatverandering. Guido: “Je ziet steeds meer insecten uit Zuid-Europa oprukken naar Nederland door het warmere weer, zoals een bepaald type wants en de suzuki-vlieg (bij zacht fruit). Wat komt er nog meer? Wanneer komen ze? En hoe moet je ze bestrijden? Onderzoek en advies – liefst vanuit mijn eigen netwerk – over die veranderingen zou voor mij waardevol zijn.” 

Kruisbestuiving tussen domeinen en opleidingen 
Dit praktijkgerichte onderzoek levert nieuwe relevante kennis op. Zowel voor onderzoeksdoeleinden als input voor het (groene) onderwijs. “Binnen de opleidingen Finance & Accountancy doen we al veel met risicomanagement", vertelt Gerry. "Daarmee breng je op een gestructureerde manier risico's in kaart om ze beter te kunnen beheersen. Dat kan het ook binnen de opleidingen Tuinbouw & Agribusiness, Dier in de Duurzame Samenleving en Landscape & Environment Management  van waarde zijn. We willen binnen dit project daarom leermaterialen ontwikkelen gericht op de agrarische sector zodat ook studenten binnen AFL toekomstbestendig leren over risicomanagement.”

Studenten doen onderzoek 
Studenten krijgen ook een rol binnen dit onderzoeksproject. Gerry: “We willen studenten transdisciplinair, dus over verschillende opleidingen heen, laten samenwerken. Dit project vraagt om een soort labsetting waarin onderzoekers en studenten met elkaar én met het bedrijfsleven kunnen samenwerken.” 

Emma van der Pijl, derdejaarsstudent Dier en Veehouderij (nu Dier in de Duurzame Samenleving), mocht al een verkennend onderzoek uitvoeren. “Binnen het gebied De Hoeksche Waard heb ik gekeken hoe melkveehouders reageren op klimaatverandering en wat de risico’s en kansen zijn. Het is interessant om gesprekken met de boeren te voeren en mijn bevindingen in een onderzoeksadvies te verwerken. Het proces van mijn onderzoek – wat er wel en niet goed ging – levert inzichten op die in het grotere project kunnen worden meegenomen.” 

Meer weten? 
Gerry deelde haar visie ook in de media in het opiniestuk ‘Structurele droogte dwingt boeren van crisis- naar risicomanagement’ op Boerderij.nl en Waterforum.nl. Het onderzoeksproject Van crisismanagement naar risicomanagement in de agrarische sector heeft een looptijd van twee jaar. Wil je meer weten of meewerken? Neem dan contact op met Gerry.  

Tussen de 10 en 25 procent van alle gewassen gaat verloren door ziekten en plagen. Stel je voor dat dit percentage flink omlaag kan. Dat ziekten en plagen in een vroeg stadium kunnen worden aangepakt of zelfs voorkomen, zodat er minder chemische bestrijdingsmiddelen nodig zijn en gewassen dus duurzamer verbouwd kunnen worden. Het lectoraat Biomimicry van Hogeschool Inholland, werkt samen met de TU Delft, het bedrijfsleven, promovendi en studenten om dat met technologie te bereiken. Dat doen ze met het ‘Flappy’-project: fladderende drones die kwekers helpen om duurzaam te verbouwen. 

Sven Hockers stortte zich vorig jaar op dit bijzondere ‘Flappy’-project. Hij bouwde als student Luchtvaarttechnologie bij Inholland een computermodel. “Deze drone heeft geen helikoptervleugels, zoals de meeste drones, maar vleugels die lijken op die van een libelle”, vertelt hij enthousiast. “Daarmee kan de drone, net als een libelle, stil in de lucht blijven hangen, naar voren en naar achteren bewegen. Ik heb een computermodel gemaakt die deze drone simuleert. Je kunt daarmee zien hoe het kan werken.” 

Complexiteit in een kas voor een drone
Dat er gekozen is voor andersoortige vleugels is niet verwonderlijk, vertelt Eveline Stilma, adviseur innovatieve plantenteelt. Zij is via Greenport West-Holland verbonden aan dit bijzondere onderzoeksproject. “We kunnen zoveel inspiratie uit de natuur halen. Zo kan een drone met deze vleugels veel gemakkelijker tussen de gewassen doorvliegen, zonder dat het planten beschadigt.”  

Helemaal nieuw is een drone met dit soort vleugels niet, maar wat dit project zo bijzonder maakt, is dat de drone maar zo’n vijftien centimeter klein mag zijn. Daarnaast moeten er ook nog minicamera’s en sensoren aan hangen die ziekten en plagen kunnen waarnemen. Al met al een pittige klus, vertelt Sven. “Wat ik mij in eerste instantie niet realiseerde, is hoe complex een kas is. Deze drone laten vliegen is een ding, maar er zijn nog veel meer variabelen waartegen de drone bestand moet zijn. Neem de tijd van de dag, de hoogte van een plant, het seizoen. Maar ook praktisch: als er een tak uitsteekt, moet de drone daar natuurlijk niet tegenaan vliegen.”   

Volgende stappen en uitdagingen in ‘Flappy’-project 
Het computermodel is inmiddels af. Nu is het tijd voor de volgende stap in het ‘Flappy’-project en daar gaat Agnieszka Nowak aan meewerken. Inholland en de TU Delft hebben haar voor dit project aangetrokken als promovendus. Zij gaat zich onder meer bezig houden met de communicatie tussen de drones. “Je wilt natuurlijk niet dat alle drones dezelfde planten gaan inspecteren. Het is dus belangrijk dat ze onderling weten wie welk deel op zich neemt”, legt Agnieszka uit. Ook moeten de drones autonoom kunnen opladen en vliegen, dus zonder tussenkomst van mensen. Mauro Gallo, associate lector Biomimicry, beaamt dat er nog veel werk aan de winkel is. “GPS, bijvoorbeeld, zorgt ervoor dat je heel gemakkelijk kunt lokaliseren, maar in een kas kan dat niet en dus moeten we hiervoor een oplossing bedenken.” “Kortom, er liggen nog heel wat uitdagingen”, lacht Agnieszka. “Maar die ga ik graag aan. Ik hoop dat we kunnen bijdragen aan een betere bestrijding van ziekten en plagen, maar ook aan het terugdringen van schadelijke bestrijdingsmiddelen.” 

Natuur-inclusieve tuinbouw
Het doel van het ‘Flappy’-project is om ervoor te zorgen dat de drones vroegtijdig informatie verzamelen over een probleem, maar dat ze ook aangeven wát een tuinder eraan kan doen en wáár exact het probleem zit. Eveline ziet met het ‘Flappy’-project dan ook zeker voordelen voor tuinders. “Biodiversiteit is ingewikkeld. Alles haakt in elkaar. Daarom zou het mooi zijn als technologie kan bijdragen aan natuur-inclusieve tuinbouw en biodiversiteit.” Dat is precies de reden waarom Mauro blij is met de bijdrage van Eveline. “Willen we écht duurzaam verbouwen, dan moeten we ook de monocultuur aanpakken en daar heeft zij ervaring mee.” Als het aan Mauro ligt, groeien er in de toekomst meerdere gewassen in een kas waarbij de ‘Flappy’-drones zorgen voor monitoring, het voorkomen van problemen en zelfs dat tuinders een seintje krijgen wanneer ze het beste kunnen oogsten.  

Onderzoek verbindende schakel tussen werkveld en studenten 
“Wat ik zo geweldig vind aan onderzoeksprojecten bij Inholland, is dat we de verbindende schakel zijn tussen onderzoek aan de ene kant, het bedrijfsleven aan de andere kant en natuurlijk onze studenten vanuit verschillende opleidingen”, zegt Mauro enthousiast. Sven heeft dat zeker zo ervaren na veelvuldig overleg met de andere partijen in het ‘Flappy’-project en ook Agnieszka ziet veel winst door theorie, praktijk, kennis en ervaring te combineren. “Ik vind het fantastisch dat we samenwerken met tuinders. Zij weten wat ze nodig hebben en kunnen dat zelf het beste aangeven”, zegt Agnieszka. Ook het werken met studenten van Inholland was voor haar een reden om bij dit project aan de slag te gaan. “Het is niet alleen theorie. We gaan met een bestaand probleem aan de gang en betrekken studenten erbij. Hoe waardevol is dat?” 

Kickoff evenement Flappy-project
Kom op woensdag 10 mei 2023 naar het kick-off evenement van het Flappy-project! Inholland studenten en collega's zijn van harte uitgenodigd deel te nemen. De onderzoekers delen graag hun ambities met je,  net als de onderzoeksactiviteiten die nodig zijn om de projectdoelen te bereiken. 

Meer informatie & aanmelden

In de stadstuin worden ecologische en sociale doelen gecombineerd. Richard de Brabander, lector Ecosociaal werk: ‘We moeten naar andere vormen van economie, waarbij de mens een bescheidener rol speelt. Minder ikke ikke ikke maar samen het ecosysteem waar we deel van uitmaken centraal stellen.”  

Directeur Erik Sterk ziet die visie terug in zijn stadstuin: “Eerlijk delen is een principe in de natuur en dat is ook het principe van goed samenleven. We gebruiken dat in deze tuin. Zo leren we hier van en met elkaar én van de natuur.”

Het Leer -en innovatienetwerk (LIN) dat Richard samen met Erik bij de Munt heeft opgericht, draagt bij aan deze insteek van het lectoraat en aan een veerkrachtige samenleving. Een bonte verzameling van studenten van allerlei opleidingen, onderzoekers van verschillende lectoraten, lokale ondernemers en buurtbewoners draagt bij aan het vergroenen en verduurzamen van de wijk en helpt een gezonde leefomgeving creëren.

Word jij ook vriend van Rotterdamse Munt?
Groen zorgt voor een levendige stad en een gezonde planeet. Groen draagt bij aan meer verscheidenheid van planten en veerkrachtig waterbeheer. Groen werkt positief voor onze gezondheid, vergroot ons geluksgevoel én zorgt ook voor een superverse en smaakvolle oogst. Doe ook mee en wordt vriend van de Rotterdamse Munt. Met kennis, kunde en financiële steun maak je als vriend meer Groen voor de stad mogelijk.

“Een belangrijk moment in de verduurzaming van bedrijven in de land- en tuinbouw is het moment waarop de nieuwe generatie op de plek komt van de oude generatie: de bedrijfsovername.” Aldus Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw bij Inholland. Ze onderzoekt, samen met studenten, land -en tuinbouwbedrijven en andere hogescholen de rol van bedrijfsadviseurs bij zo’n overname.

Paul Daniels, Algemeen secretaris Vereniging Agrarische Bedrijfsadviseurs: “De agrarische sector beweegt al decennialang mee met datgene wat van hen verwacht wordt. Alleen gaan die veranderingen op dit moment ongelofelijk snel. De wil bij boeren en tuinders om te verduurzamen is er, maar ze willen ook zeker zijn van hun voortbestaan.” Veranderingen in de bedrijfsstrategie zorgt voor onzekerheid daarover. Bedrijfsadviseurs kunnen helpen deze onrust weg te nemen en de nieuwe generatie boeren en tuinders goed in positie te brengen. Daarmee kan de sector zich verder duurzaam ontwikkelen.

Lees ook het interview met Gerry over haar onderzoek naar de rol van adviseurs bij overnames.

Van de reductie van stikstof tot energiebesparing in de kassen: elk bedrijf in de land- en tuinbouw staat voor de opgave de omslag te maken naar een duurzame bedrijfsvoering. Een omslag die vaak gepaard gaat met een ander proces: de bedrijfsovername. Want juist als de nieuwe generatie het roer overpakt, komt transitie in scope. Voorwaarde is wel dat zo’n bedrijfsovername succesvol verloopt. Binnen een breed consortium van bedrijven, hogescholen en andere werkveldpartners onderzoekt Hogeschool Inholland in een living lab hoe bedrijfsadviseurs de kans op succes kunnen vergroten. 

“De bedrijfsovername is hét moment voor innovatie”, stelt Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw. “De nieuwe eigenaar bepaalt dan samen met de vorige generatie de strategie. Daarbij zie je dat de huidige generatie graag verduurzaamt, al is het maar om het bedrijf toekomstbestendiger te maken.”

Ruim 80% familiebedrijven
Een bedrijfsovername in de land- en tuinbouw is heel vaak een overgang van ouders op kinderen. “Ruim 80% van de bedrijven zijn familiebedrijven. Dat kan een bedrijfsovername extra complex maken. Want niet alleen economische, financiële en juridische elementen spelen dan een rol, maar ook sociaal-emotionele en familiaire zaken. Er kan van alles spelen binnen een familie. Een vader die het bedrijf niet kan loslaten. Kinderen die een heel andere koers willen varen maar druk voelen van de vorige generatie om te behouden wat er is.” 

Rol van de bedrijfsadviseur 
“In de eerste fase van het project Living lab duurzame bedrijfsovername zagen we hoe belangrijk een bedrijfsadviseur is om de harde maar zeker ook de zachte elementen rond een bedrijfsovername te bespreken”, vertelt Gerry verder. “Dankzij de onafhankelijke positie kan de adviseur goed het gesprek tussen overdrager, overnemer en overige familieleden faciliteren. Waar nodig zorgt die voor coaching en mediation om pijnpunten naar boven te halen en op te lossen, allemaal in het belang van het bedrijf. Ontstaat er daardoor vertrouwen in de bedrijfsovername, dan zullen ook banken en andere financiers bereidwilliger zijn om te investeren in duurzame innovaties.” 

Start tweede fase living lab
In februari 2023 is de tweede fase van het living lab gestart, gericht op de rol van de adviseur en de kritische succesfactoren van een adviesgesprek. Hogeschool Inholland werkt hiervoor samen met partners zoals Windesheim, Hogeschool Utrecht, verschillende adviseurs en adviesbureaus en mbo-scholen Yuverta en Lentiz. Zij zullen onder meer deskresearch en veldonderzoek doen, best practices ophalen en adviseurs zullen hun ervaringen delen.  

Betrokkenheid studenten 
“Binnen onze hogeschool trekken de agri- en bedrijfseconomische domeinen nauw met elkaar op”, zegt Hugo Booms, docent-onderzoeker bij Finance & Accountancy. “Studenten dragen in het living lab bij aan het onderzoek. Zij zijn namelijk de adviseurs en accountants van morgen die met toekomstige bedrijfsovernames te maken krijgen. Belangrijk is dat zij de verhalen achter de cijfers leren kennen en de vaardigheden ontwikkelen om de moeilijke adviesgesprekken aan te gaan over sociaal-emotionele zaken die een succesvolle overname kunnen belemmeren.”  

Noa Zalm is tweedejaarsstudent van de opleiding Dier in de duurzame samenleving. In september kreeg hij de kans om mee te werken aan het onderzoek van de eerste fase van het project Living lab duurzame bedrijfsovername. “Samen met drie andere studenten van mijn opleiding vormden we een projectgroep. We deden deskresearch naar de rol van adviseurs en voerden onder hen en agrarische ondernemers enquêtes en interviews uit. Hoe spelen ze bij een bedrijfsovername in op duurzame vraagstukken, bijvoorbeeld rond stikstof? Wat hebben ondernemers nodig van de adviseur en wat is nodig voor een goed advies? Vertrouwen blijkt heel belangrijk te zijn: ondernemers moeten het gevoel hebben dat het advies positieve impact heeft op hun bedrijf.” Noa wist eerder niet wat het advieswerk inhield. “Maar de vrijheid ervan vind ik wel aantrekkelijk.” 

Maud Frijhoff werkte als tweedejaarsstudent van de opleiding Dier in de duurzame samenleving mee in de projectgroep. “Leuk was dat ik voor de interviews onder meer op locatie was bij de veehouder waar ik eerder stage had gelopen. En ik kon een dagje mee met een adviseur. Wat die goed moet kunnen, is meebewegen met agrarische ondernemers. Dat zijn over het algemeen praktisch ingestelde mensen die een sterke persoonlijke band hebben met hun bedrijf en direct uit de hoek kunnen komen. Als adviseur moet je daarom eerlijk communiceren en tegelijk standvastig zijn. Maar ook deskundig: want uit de enquête bleek dat de regelgeving zo complex is, dat ondernemers niet zonder een deskundige adviseur kunnen.” Net als Noa heeft Maud een beter beeld van het werk van een adviseur. “Dat je een ondernemer helpt om het bedrijf te verbeteren, spreekt mij wel aan.” 

Ervaringen vanuit de praktijk
Maarten Prins is een van de adviseurs die actief deelneemt aan het living lab. “Ik kom uit de glastuinbouw. Ik heb jarenlang gewerkt bij financiële dienstverleners en heb mkb-bedrijven geadviseerd. Inmiddels doe ik dat als zelfstandig ondernemer waarbij ik meer de zachte elementen rond bedrijfsovernames ter tafel breng. Emoties spelen bij bedrijfsovernames namelijk een belangrijke rol. Maar ook persoonlijke vragen als: wie ben jij, welke rol wil je in het bedrijf spelen? Wat is goed voor jou en voor het bedrijf? Ik ben geen onderdeel van de familie en kan dus objectiever kijken naar het bedrijf en de persoon.” Maarten kijkt ernaar uit om binnen het living lab ervaringen te delen met andere adviseurs, zodat iedereen kan leren hoe ze hun adviserende rol het beste kunnen invullen. “Interessant is ook dat studenten betrokken zijn. Het is voor hen heel goed om te ervaren wat de praktijk inhoudt; als toekomstig ondernemer om later keuzes te maken die passen bij hen als persoon of als toekomstig bedrijfsadviseur om erachter te komen wat die rol inhoudt.” 

“We moeten ons richten op een wereld- en mensbeeld waarin we niet los staan van de natuur”, zegt Patrick, “en met een economisch systeem waarin het naast de mens, ook draait om het welzijn van dier, natuur en de planeet. Wat we nodig hebben is een Natuurlijk Sociaal Contract. Dit gaat over collectieve afspraken  om onze samenleving duurzaam, gezond en eerlijk  in te richten. Samen oplossingen vinden voor problemen die ons allemaal raken.” 

Luister de podcast  
Ben je benieuwd wat Patricks boodschap is op het Gala van een Krachtig Klimaat en wat het Natuurlijk Sociaal Contract inhoudt? Luister dan de Inholland-podcast Onderzoekers over de Toekomst.  

Van 7 tot 9 maart vindt in Berlijn de ITB plaats, Europa’s grootste toerismebeurs. Ko Koens, lector New Urban Tourism, is er samen met collega’s van het gloednieuwe Expertise Netwerk Sustainable Urban Tourism (ENSUT) en studenten van het Domein Creative Business van Hogeschool Inholland. Op uitnodiging van NBTC (Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen) geeft hij een presentatie over duurzaam toerisme en recent internationaal onderzoek hiernaar. “Toerisme moet van steden betere plekken maken voor inwoners, lokale bedrijven en natuur.”

Nog vóór de officiële start in mei staat ENSUT in Berlijn op het internationale podium. Bezoekers van de ITB gaan onder meer met elkaar in gesprek over duurzaam toerisme in stedelijke gebieden. Maar wat is ‘duurzaam toerisme’ eigenlijk? “Het is een term om aan te geven dat toerisme om meer moet draaien dan een economisch model van zo veel mogelijk overnachtingen”, zegt Ko. “Het is de balans zoeken tussen planet, people en profit. Ook om ervoor te zorgen dat toerisme in de toekomst mogelijk blijft.”

Term duurzaamheid
“Voor het verduurzamen van het toerisme is de term duurzaam toerisme niet altijd even handig”, merkt Ko. “Want mensen denken dat duurzaam betekent dat ze niet meer mogen vliegen of minder op vakantie mogen. Dit roept verzet op en dat helpt niet om een gedragsverandering te bewerkstelligen. Er is een ander narratief nodig met het accent op de kansen. Het gaat om bewuster reizen en bewuster genieten: stilstaan bij de bijzondere ervaring van het reizen.”

Beter dankzij toerisme
Bovendien gaat, volgens Ko, duurzaam toerisme nog niet ver genoeg. “Toerisme zou in de toekomst ‘regeneratief’ moeten zijn: van steden betere plekken maken voor inwoners, lokale bedrijven en natuur. Dan kun je de leefbaarheid van wijken een impuls geven, openbaar vervoer rendabel maken, erfgoed onderhouden en daardoor behouden, en bijdragen aan de energietransitie dánkzij toerisme. Hoe bereik je dat punt? De eerste stap is om alle betrokkenen per locatie bijeen te brengen en hun perspectieven laten delen. Vervolgens is het een kwestie van eigenaarschap: wie neemt het voortouw om tot regeneratief toerisme te komen? Dit zijn belangrijke thema’s van ENSUT.”

Meerderheid voor regeneratief toerisme
Onlangs voerde ENSUT een enquête uit onder inwoners van Amsterdam, Rotterdam, Kopenhagen, Berlijn en Barcelona. “Daaruit blijkt dat 62% voorstander is van regeneratief toerisme en 23% er neutraal tegenover te staat. Naast het lokale bestuur en bedrijfsleven vinden inwoners dat ze ook zelf een rol hierin hebben ook al merken ze tot nu toe onvoldoende van de initiatieven om hen daadwerkelijk te betrekken."

Naar 10 miljoen Duitse toeristen
Martin Pohl is Market & Insight Manager van NBTC in Duitsland. “Duurzaamheid is een van de pijlers in het toekomstperspectief dat we samen met honderden partijen uit de toeristische sector hebben geschreven”, vertelt hij. “In 2030 verwachten we 10 miljoen Duitse bezoekers in Nederland. Dat is een economische kans én een ecologische bedreiging. Hoe kunnen we dit met spreidingsbeleid en duurzame keuzes in goede banen leiden? Daar hoort ook een gedragsverandering bij. Een verschuiving van veel korte vakanties naar minder maar langere vakanties met meer tijd en kwaliteit op de plek van bestemming.”

Nieuwe kennis voor onderwijs
Martin is het met Ko eens dat het streven naar duurzaamheid onvoldoende is. “Regeneratief toerisme zou de algemene doelstelling voor de toekomst moeten zijn. Onderzoek naar hoe je dit in de praktijk brengt is heel belangrijk. Zo is er een groot duurzaamheidslab op het Griekse eiland Rodos en ook een netwerk zoals ENSUT is heel interessant. Daardoor kan nieuwe kennis via onderwijs doorgegeven worden aan de professionals van morgen: de koplopers in regeneratief toerisme.” Ko vult aan: “Onderwijsinstellingen kunnen bijvoorbeeld vanuit positieve framing en aan de hand van haalbare businesscases aan de slag gaan met regeneratief toerisme, zodat dit óf de norm óf een specifieke afstudeerrichting van toerismeopleidingen wordt.”

Niet alleen jongeren
Lance Herweijer behoort als vierdejaarsstudent Communicatie tot de groep studenten die bezoekers aan de ENSUT-desk in Berlijn begeleidt. “Of ik bewust bezig ben met duurzaam reizen? Eerlijk gezegd vind ik het een vage term, want onder duurzaamheid valt zo veel, bijvoorbeeld ook de discussie over stikstof. Het lijkt ook te betekenen dat we zo min mogelijk moeten reizen. Daar ben ik het niet mee eens. Zelf denk ik wel meer na over de manier waarop ik reis. Misschien zit daar een deel van de oplossing: als iedereen bewuster keuzes maakt en dat we meer doen om de authenticiteit van de bestemming te bewaren. En dat is niet alleen een verantwoordelijkheid van de jonge generatie.”

Hogeschool Inholland is een onderwijs- én onderzoeksinstelling. Marije Deutekom, lid van het College van Bestuur (CvB), kan dit niet vaak genoeg zeggen. Zij is zelf de belichaming van deze identiteit met een rijk verleden bij de hogeschool als docent en lector. “Ik ben dan ook hartstikke blij dat we in ons Strategisch Plan onderzoek en onderwijs hebben benoemd als de twee primaire processen die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.”

Voor iemand met een hart voor onderzoek en onderwijs moet het een prachtige tijd zijn om leiding te geven aan een instelling als Hogeschool Inholland. In het Strategisch Plan voor de periode 2022-2027 heeft de hogeschool de duurzame leefomgeving als een van de richtinggevende thema’s gekozen. Een zeer actueel thema dat schreeuwt om innovatieve, praktisch haalbare oplossingen en dat is precies waar een hbo-instelling met toegepast onderzoek een bepalende rol in kan spelen.

Vraagstukken als vertrekpunt
“In het Strategisch Plan hebben we nadrukkelijk gesteld dat we altijd vertrekken vanuit maatschappelijke vraagstukken”, zegt Marije. “We werken aan prangende vragen om ons heen en dat maakt zowel ons onderzoek als ons onderwijs actueel. In onze kennisinstelling zijn deze twee primaire processen onlosmakelijk met elkaar verbonden. Door onderzoek identificeren we in een vroeg stadium nieuwe vraagstukken en dat helpt om als een verkenner het onderwijs te vernieuwen en zo mee te bewegen met de snel veranderende maatschappij. Maar ook om met het werkveld te werken aan oplossingen die bijdragen aan de vitaliteit van ons metropolitane gebied en aan de duurzame leefomgeving.”

Onderzoek, onderwijs en werkveld
“Onderzoek, onderwijs en werkveld brengen we bijvoorbeeld actief samen in living labs en leer- en innovatienetwerken”, vertelt Marije verder. “Onderwijs is nodig om afgestudeerden met een goed ontwikkeld onderzoekend vermogen de wereld in te sturen. Op die manier leveren we zelfstandig denkende professionals af die vervolgens ook in de beroepspraktijk een betekenisvolle bijdrage leveren aan innovatieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken.”

Brede, groene hogeschool
Voor een bijdrage aan de duurzame leefomgeving heeft Hogeschool Inholland nog een bijzondere troef in handen. “We zijn de enige hbo-instelling in Nederland die naast het groene domein van Agri, Food & Life Sciences andere domeinen onder één dak heeft. Dit betekent dat we duurzame innovaties kunnen onderzoeken en helpen ontwikkelen vanuit een combinatie van expertises. Zijn ze behalve duurzaam bijvoorbeeld ook technisch en economisch haalbaar en sociaal-maatschappelijk acceptabel? Want bij een focus op de duurzame leefomgeving moeten we waken voor een dreigende tweedeling in de samenleving. Denk aan zonnepanelen: die zijn voor veel mensen niet weggelegd. Vandaar het belang van onze tweede strategische thema: de veerkrachtige samenleving. Beide komen prachtig samen in bijvoorbeeld ons lectoraat Ecosociaal werk, waar we onderzoek doen naar een duurzame samenleving die ecologisch en sociaal rechtvaardig is.”

Onderzoeksteams uitbreiden
Hogeschool Inholland wil de interdisciplinaire kracht verder benutten. “Mooi is dat het kabinet meer geld beschikbaar heeft gesteld voor onderzoek in het hoger onderwijs”, zegt Marije. “We willen daarmee de onderzoeksteams van onze lectoraten uitbreiden en hen meer laten samenwerken. Onze strategische thema’s, zoals de duurzame leefomgeving, zijn daarbij sturend om de lectoraten uit te dagen daar gezamenlijk impact op te maken en te ontdekken waar nog kennishiaten zitten.”

Resultaten met trots laten zien
Domeinoverstijgende onderzoeksprojecten zijn er nu al, benadrukt Marije. “Voor de duurzame transitie weten de groene, technische en bedrijfseconomische domeinen elkaar bijvoorbeeld al te vinden. Dat zie je in projecten als Smart Farming Peren, waarbij robots telers ondersteunen bij het snoeien van perenbomen, of Bean me up: onderzoek naar het beteugelen van de vervuilende soja-import door de inzet van de Noord-Hollandse veldboon. Dat boontje lijkt een uitstekende basis voor yoghurt, ijs en muffins. Allemaal hebben ze het signatuur van Hogeschool Inholland. Goed zou zijn als we dit soort projecten nog meer met trots laten zien. Onze hogeschool is nog wel eens te bescheiden in de prachtige resultaten die we met ons onderzoek boeken.”

Onderzoek-inclusief denken
Roepen dat je goed bent in onderzoek en de combinatie met onderwijs op waarde schatten dragen ook bij aan de broodnodige mentaliteitsverandering binnen de hogeschool zelf. “We moeten meer onderzoek-inclusief gaan denken”, stelt Marije. “Onderzoekswerk hoeft niet onderaan de to do-lijst te staan. Voor een docent-onderzoeker is het schrijven van een publicatie net zo urgent als de voorbereiding van een college. Onderzoek-inclusief denken betekent ook dat onderzoek niet altijd ten dienste staat van het onderwijs. Het is goed dat lectoren zich richten op open vraagstukken die wellicht op termijn heel bruikbaar zijn om ons onderwijs verder mee te professionaliseren.”

De omslag naar een duurzame, gezonde en eerlijke samenleving. Daar heeft Patrick Huntjens, lector Sociale Innovaties in het Groene Domein bij Hogeschool Inholland en Hoogleraar Universiteit Maastricht een duidelijke visie op. Op 14 maart 2023 spreekt hij tijdens het Gala van een Krachtig Klimaat in Utrecht, georganiseerd door New Scientist. Samen met andere prominente wetenschappers snijdt hij tijdens dit Gala de klimaatproblematiek van dit moment aan en word je bijgepraat over dit onderwerp. 

Huntjens: “De ecologische crisis, de klimaatcrisis, de ongelijkheidscrisis; ze staan niet op zichzelf. Veel van onze huidige crisissen hangen met elkaar samen. Het zijn symptomen van een dieperliggende systeemcrisis. We leven in een marktsamenleving die gebaseerd is op eigenbelang en materialisme. Als samenleving worden we als het ware gekidnapt door dit systeem dat gericht is op economische groei. Ik pleit voor een samenleving die humaner en eerlijker is, die regeneratief in plaats van destructief is voor mens, dier en natuur. Om duurzaamheidstransities te laten slagen is daarom een nieuw natuurlijk sociaal contract nodig en een nieuwe economie.”

In zijn recent opgenomen podcast vertelt Huntjes meer over zijn visie en onderzoek bij Hogeschool Inholland.

 Wil jij ook naar het Gala van het krachtig Klimaat?  
Wij verloten enkele kaarten onder Inholland-collega’s en -studenten! Laat ons weten waarom juist jij bij het uitverkochte Gala van een Krachtig Klimaat aanwezig wil zijn en wie weet kun je ernaartoe! Mail jouw reden naar onderzoek.communicatie@inholland.nl en wie weet ben jij erbij op 14 maart in Utrecht.