In aanloop naar Internationale Vrouwendag op zondag 8 maart aanstaande heeft associate lector Gerry Kouwenhoven een opiniestuk gepubliceerd in de Volkskrant. In het artikel vraagt zij aandacht voor de vaak onzichtbare rol van vrouwen in de agrarische sector. Nederland loopt internationaal voorop in agrifood-innovatie. Tegelijkertijd blijft een groot deel van het leiderschap in de sector onderbelicht. 

Hoewel vrouwen in veel agrarische gezinsbedrijven een sleutelrol spelen in de dagelijkse bedrijfsvoering en bij strategische keuzes, wordt nog geen 6 procent van de Nederlandse agrarische bedrijven officieel geleid door een vrouw, tegenover gemiddeld 32 procent in de Europese Unie.

In de praktijk zijn vrouwen vaak wel medeverantwoordelijk voor bedrijfsontwikkeling, innovatie en opvolging. Toch blijven die rollen regelmatig buiten beeld. Vrouwen dragen de agrarische sector. Alleen niet formeel.

Maak vrouwelijk leiderschap zichtbaar
Gerry: “Wie deze rol onvoldoende erkent, schaadt de toekomstbestendigheid van de sector. Laten we vrouwen in de agrarische sector daarom ook formeel erkennen als leiders: in de dagelijkse én strategische aansturing van het bedrijf.”

Volgens Gerry is het verder niet alleen een kwestie van erkenning, maar ook van toekomstbestendig ondernemerschap. Juist nu veel agrarische bedrijven voor belangrijke keuzes staan over voortzetting, overname of beëindiging, zijn kennis, netwerk en verbindend vermogen cruciaal. Het zichtbaar maken van vrouwelijk leiderschap is daarom essentieel voor de toekomst van de sector.

Rolmodellen
Rolmodellen zijn hierbij cruciaal en die zijn er wel degelijk. Zo laat Willemien Koning‑Hoeve laat zien hoe je de dagelijkse praktijk op het erf verbindt met de bestuurskamers én het internationale podium, van coöperaties en LTO tot aan de VN. Ilone Ammerlaan bewijst in de glastuinbouw hoe je een fusie van drie bedrijven, professionele teams en datagedreven teelt samenbrengt tot strategisch leiderschap in een van de modernste sectoren van Nederland.

 De opinie sluit aan bij de verhalen uit Gerry haar essaybundel Zij die het land dragen waarin vrouwen uit de agrarische sector, ondernemers, opvolgers, bestuurders en adviseurs, vertellen over hun rol in ondernemerschap, innovatie en de toekomst van het familiebedrijf. Vorig jaar overhandigde Gerry het eerste exemplaar aan de toenmalig minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur.

 Lees het volledige opiniestuk in de Volkskrant.

Jarenlang leken vrede en veiligheid vanzelfsprekend voor Nederland. Maar de wereld is veranderd. We zien de gevolgen van klimaatverandering. Cyberdreigingen zijn aan de orde van de dag en geopolitieke spanningen leiden tot nieuwe risico’s. Als hogeschool die midden in de samenleving staat moeten we hier iets mee. Met ons onderwijs en praktijkgericht onderzoek kunnen we een cruciale rol spelen om mensen, organisaties en de maatschappij weerbaarder te maken. “Het sluit aan op onze missie”, zegt Marije Deutekom. “Want veiligheid en weerbaarheid zijn voorwaarden om te werken aan een duurzame en veerkrachtige samenleving.”

“De spanningen in de wereld nemen toe”, constateert Marije Deutekom, lid van het college van bestuur. “Daarvoor kan ik als persoon en als bestuurder mijn ogen niet sluiten. De maatschappij verandert en als hogeschool moeten we onze studenten daarop voorbereiden. Wat kunnen zij doen om zichzelf, organisaties en de maatschappij veilig en weerbaar te maken? De vraag naar kennis, innovatie en (toekomstige) professionals, die in staat zijn om bij te dragen aan weerbaarheid en veiligheid van mensen, organisaties en de samenleving, groeit sterk.”

Veilig en weerbaar als voorwaarden
Marije benadrukt dat de thema’s veiligheid en weerbaarheid een logische verdieping zijn van de focus vanuit onze missie, waarin we werken aan het ontwikkelen en bieden van praktijkgerichte kennis aan mensen die het verschil willen maken voor een duurzame en veerkrachtige samenleving. “De verdieping van onze focus daarop sluit goed aan op onze missie. Want veiligheid en weerbaarheid zijn voorwaarden om te werken aan een duurzame en veerkrachtige samenleving. Alleen in een veilige, stabiele context kunnen mens, natuur en economie in balans samenleven en zich ook verder ontwikkelen. Daarbij blijven vraagstukken rond bijvoorbeeld klimaatverandering relevant, alleen komen er nu andere urgente vraagstukken bij. Denk aan hoe we omgaan met watertekorten in de zomer in combinatie met de vraag hoe we minder afhankelijk zijn van bepaalde gewassen uit het buitenland om onze autonomie te borgen in de voedselproductie.”

Thema’s gaan samen
Hogeschooldirecteur Richard Oerlemans beaamt de woorden van Marije. “Onze profilering op een duurzame en veerkrachtige samenleving is nauwelijks denkbaar zonder expliciete aandacht voor weerbaarheid en veiligheid”, zegt hij. “Deze thema’s gaan ook heel goed samen. Investeren in een duurzame, verantwoorde economie maakt ons tegelijk weerbaarder. En werk je aan veerkracht in de wijk, dan zorg je ook voor weerbaarheid en veiligheid.”

Rol voor Inholland
In opdracht van het college van bestuur voerde Richard een brede interne en externe verkenning uit naar hoe Inholland samen met andere partijen kan bijdragen aan veiligheid en weerbaarheid. Hiervoor heeft hij met veertig collega’s gesproken vanuit alle domeinen, diensten en de Academy. En daarbuiten met de Vereniging Hogescholen, andere hogescholen en diverse veiligheidsorganisaties. Daar vloeide de Inholland positionering op Weerbaarheid en Veiligheid uit voort. 

“Door onze vestigingen in Noord- en Zuid-Holland zitten we midden in een dichtbevolkte regio waarin ook veel zee- en luchthavens zitten en waar de behoefte aan weerbaarheid groot is. Wat moet er gebeuren om het hier veilig te houden en wat doe je als er een calamiteit is? Denk aan uitval van ons elektriciteitsnetwerk, verstoring van logistieke ketens of belangrijke infrastructuur. Geopolitieke spanningen vergroten bovendien de kans op sabotage. Onderschat ook niet de effecten van desinformatie en algoritmen bij polarisatie in de samenleving in het algemeen en verkiezingen in het bijzonder.”

Ontwikkelingen in onderwijs
“Met onderzoek en onderwijs willen we praktijkgerichte kennis ontwikkelen voor complexe veiligheidsvraagstukken en crisisbeheersing”, vult Marije aan. “We willen professionals opleiden die kunnen inspelen op de veranderende behoeften en vraagstukken in de maatschappij. Sommige opleidingen ook in de vorm van LLO-trajecten (leven lang ontwikkelen, red.), kunnen heel goed de veranderende behoefte in de beroepspraktijk concreet maken, zoals Verpleegkunde of Logistiek en Integrale Veiligheidskunde.” Een opleiding kan hier op verschillende wijzen invulling aan geven, van projectopdracht tot stage of minor. Marije: “Voor het lustrumfeest voor Sportkunde wordt bijvoorbeeld een dag met de marine en de politie opgezet. Onder begeleiding van deze partners kunnen onze studenten meer ervaring opdoen met zaken die met weerbaarheid te maken hebben. Zo kunnen ze onder meer stressreacties herkennen en reguleren, en om functioneel te blijven handelen in tijden van grote spanning. Daarmee vervullen zij nog beter hun toekomstige rol als vitaliteitscoach.”

Onderzoeksprojecten als voorbeeld
Ook op het gebied van praktijkgericht onderzoek zijn er al lopende samenwerkingen en een groeiend aantal kansen om met partners samen te werken aan weerbaarheid en veiligheid. “Zonder het expliciet zo te benoemen, werken we al lang aan het thema veiligheid en weerbaarheid”, zegt Richard. Binnen de lectoraten ziet hij goede voorbeelden. “Denk aan digitale weerbaarheid en mediawijsheid van het lectoraat Media, Technologie & Society onder leiding van lector Ben Wagner. Maar ook aan het lectoraat Finance & Accountancy, met de projecten in de circulaire land- en tuinbouw van associate lector Gerry Kouwenhoven. Of aan het lectoraat Ecosociaal werk onder leiding van lector Richard de Brabander met werk dat zich richt op duurzaamheid en gemeenschapszin mét elementen van weerbaarheid.”

Nieuwe partners
De vraag is ook met welke partijen Inholland hiervoor in zee gaat. “We zoeken binnen Inholland altijd naar partners die aanvullende expertise hebben en daarmee een bijdrage kunnen leveren aan de praktijkgerichte kennis die we ontwikkelen binnen ons onderwijs- en onderzoeksportfolio”, zegt Richard. Voor weerbaarheid en veiligheid zullen we blijven werken met bestaande partners ieder met een eigen expertise. Denk daarbij aan politie, veiligheidsregio’s, bedrijven, wijken en havens. Maar ook defensie. Marije: “Wel onder de voorwaarden dat we als civiele kennis- en onderwijsinstelling de focus leggen op maatschappelijke weerbaarheid, dat toepassingen of oplossingsrichtingen dus een maatschappelijke waarde hebben, dat ethiek, integriteit en kennisveiligheid geborgd zijn zoals in al onze samenwerkingsverbanden en collega’s en studenten samenwerken op basis van vrijwilligheid.”

Concrete voorbeelden zoeken
Bij steeds meer mensen groeit het besef dat we als persoon, organisatie en als maatschappij moeten investeren in onze weerbaarheid, juist om waarden als inclusiviteit en duurzaamheid te verdedigen. “We willen de bewustwording bij collega’s en studenten vergroten”, zegt Marije. “Daarnaast zoeken we concrete voorbeelden in ons onderwijs en onderzoek waarin we op een goede manier met weerbaarheid aan de slag gaan. Hoe kunnen we die voorbeelden versterken, verbreiden en versnellen? Dat brengen we de komende periode in kaart.”

Tijdens een feestelijk en betekenisvol moment in het World Horti Centre in Naaldwijk heeft associate-lector Gerry Kouwenhoven van Hogeschool Inholland twee onderzoekspublicaties overhandigd aan minister Femke Wiersma van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Dit gebeurde bij de officiële lancering van het programma ‘Voor de volgende generatie’ en het online platform Bedrijfsovernamewijzer.nl. De publicaties van Gerry gaan over de sociaal-emotionele, juridische en economische uitdagingen rond bedrijfsovername in de agrarische sector. 

Het platform biedt voor het eerst één centrale plek waar jonge agrariërs, zij-instromers én bedrijfsoverdragers, maar ook niet-overnemende familieleden, adviseurs en docenten,  terechtkunnen voor advies, begeleiding en inspiratie. Van praktische informatie tot familiegesprekken: de drempel om het stokje over te nemen wordt verlaagd. Gerry’s nieuwste publicatie, met praktijkverhalen van ondernemers, is speciaal voor deze gelegenheid aangeboden aan de minister. 

Generatiewissel onder druk  
In 2025 staat naar verwachting slechts 10 procent van alle landbouwbedrijven in Nederland onder leiding van iemand jonger dan 40 jaar. Tegelijkertijd heeft een meerderheid van de oudere ondernemers (55+) geen opvolger klaarstaan. De drempels voor jonge ondernemers zijn hoog, variërend van financiering tot familiegesprekken. De Bedrijfsovernamewijzer helpt die drempels te verlagen. 

Minister Wiersma noemde het programma “essentieel voor het behoud van waardevolle kennis en ondernemerschap binnen de sector.” Ze benadrukte dat bedrijfsovername veel meer is dan een zakelijke transactie: “Het gaat ook over families, toekomstkeuzes en liefde voor het vak.” 

Onderzoek als basis voor praktijkgerichte oplossingen 
Hogeschool Inholland draagt actief bij aan deze ontwikkeling. Associate-lector Gerry Kouwenhoven doet binnen het lectoraat Investeren in circulaire land- en tuinbouw onderzoek naar toekomstbestendige verdienmodellen, duurzame bedrijfsvoering en de rol van ondernemerschap in de noodzakelijke transitie van het voedselsysteem. 

Uit haar onderzoek blijkt dat bedrijfsovername in de praktijk vaak vastloopt op de sociaal-emotionele aspecten. Zelfs wanneer de cijfers kloppen, blijven gesprekken binnen families soms jarenlang muurvast zitten. Vertrouwen, tijd en begeleiding zijn daarin cruciaal. Onafhankelijke begeleiders spelen een sleutelrol. Ze helpen verwachtingen en zorgen bespreekbaar te maken en kunnen overnames vlottrekken die anders zouden vastlopen. Volgens Gerry verdient hun rol een structurele plek in beleid, naast het juridische en financiële advies. 

Daarnaast pleit ze voor meer ruimte voor zij-instromers: mensen zonder agrarische achtergrond die bewust kiezen voor een boerenbedrijf. Deze groep krijgt vaak te maken met scepsis van banken en overdragers, terwijl zij juist vernieuwingskracht meebrengen. Ook jonge opvolgers die wel willen overnemen maar een andere koers kiezen dan hun ouders — denk aan korte ketens, nieuwe teelten of circulaire verdienmodellen — verdienen ondersteuning. Juist die keuzes sluiten aan bij maatschappelijke opgaven, maar vragen om ruimte en vertrouwen. 

Van onderzoek naar impact  
Voor Inholland is de bijdrage aan het programma meer dan een eenmalig moment: het laat zien hoe praktijkgericht onderzoek en onderwijs samen optrekken om maatschappelijke impact te maken. “De uitdagingen in de land- en tuinbouw raken aan de kern van wat wij belangrijk vinden als hogeschool,” vertelt Gerry. “Het gaat om de balans tussen economie, ecologie en sociaal welzijn. En het vraagt om een nieuwe mindset waarin ondernemers, studenten en kennisinstellingen samen optrekken.” 

Gerry benadrukt dat studenten hierin een sleutelrol kunnen spelen. “Zij zien zelf ook hoe urgent de veranderingen zijn. Wat mij hoopvol stemt, is hun intrinsieke motivatie om bij te dragen aan een betere wereld. Door hen te betrekken bij praktijkgericht onderzoek, geven we die betrokkenheid richting én impact.” 

Mooi voorbeeld van een jonge agrariër is Jarno Rip. Hij is 22 jaar oud en komt uit Pijnacker. “Ik ben vierdejaarsstudent Tuinbouw en Agribusiness student aan Inholland Delft. Ik werk momenteel in het sierteeltbedrijf van mijn vader. In de toekomst wil ik ons familiebedrijf overnemen en voortzetten.”
 

Als Tuinbouw & Agribusiness-student aan Hogeschool Inholland krijg je niet alleen theorie, maar leer je die ook meteen toepassen. Het project Green Juniors geeft vierdejaarsstudenten de kans om actuele vraagstukken voor echte opdrachtgevers aan te pakken. “De koppeling tussen theorie en praktijk is fantastisch”, zegt student Casper Arkesteijn. “Je ontdekt de uitdagingen die in de tuinbouw spelen, terwijl je tegelijkertijd waardevolle ervaring opdoet voor je toekomst.”  

Binnen de Green Junior-projecten werken studenten direct samen met experts. Het resultaat? Ze ontwikkelen praktijkvaardigheden, dragen bij aan duurzame oplossingen én breiden hun netwerk uit. En voor de bedrijven levert het frisse ideeën en bruikbare onderzoeksresultaten op.  

Duurzame bedrijfsovername 
In opdracht van Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw, onderzochten studenten hoe opvolging in tuinbouwbedrijven tegenwoordig plaatsvindt en hoe bedrijfsadviseurs de kans op succes kunnen vergroten. Dit project is onderdeel van het living lab Duurzame bedrijfsovername. “Vroeger gingen familiebedrijven meestal van generatie op generatie over, maar steeds vaker nemen nu externe investeerders de overname op zich”, legt student Véronique Berbée uit. “Wat betekent dit voor de toekomst van het bedrijf en de sector? Want het lijkt misschien simpel, maar een bedrijfsovername brengt veel uitdagingen met zich mee, zowel voor degene die het overdraagt als voor degene die het overneemt.”  

De studenten keken daarbij niet allen naar de financiële maar ook naar de sociaal-emotionele en juridische kant van het proces. Ze interviewden bedrijfsadviseurs en organiseerden een expertmeeting waarin praktijkvoorbeelden werden besproken. Wat bleek? “Goede begeleiding is essentieel! Veel overnames mislukken door onuitgesproken verwachtingen, zoals een vader die het bedrijf niet los kan laten of kinderen die een andere koers willen varen. Daarom is het belangrijk om álle betrokkenen aan tafel te krijgen.”  

Verder maakt ook de groeiende invloed van externe investeerders transparantie noodzakelijk. “Pas op dat de ‘groene vingers’ niet uit het bedrijf verdwijnen”, waarschuwt Véronique. Maar bedrijfsovername schept ook kansen voor verduurzaming en innovatie: “Het is hét moment om je bedrijf toekomstbestendig te maken.” De studenten zetten de uitkomsten van hun onderzoek om in een uitgebreide rapportage. 

Circulaire meststoffen 
Voor een ander project, en als onderdeel van het lectoraat Levende Teelsystemen en fieldlab Circulaire Meststoffen, gingen studenten aan de slag met nieuwe bemestingsstrategieën voor de paprikateelt. Hiervoor werd in samenwerking met Van der Knaap uit Poeldijk, een bedrijf dat voedingsoplossingen maakt uit organische reststromen, gekeken naar duurzame alternatieven voor ijzerchelaat, een stof die essentieel is voor de opname van ijzer door planten.  

Student Casper legt uit hoe ze te werk gingen: “We hebben gedurende 12 weken verschillende ijzeroplossingen getest op 336 paprikaplanten in een proefkas bij Vertify in Naaldwijk. Elke week hebben we de effecten daarvan op de groei, kleur en vruchtzetting van de planten gemeten. Samen met mbo-studenten van Lentiz verzamelden we monsters en analyseerden we de gegevens. Het doel was om uit te zoeken of circulaire meststoffen met alternatieven voor ijzerchelaat hetzelfde resultaat kunnen leveren als traditionele meststoffen. Welke bemestingsmethode werkt het beste? En hoe kunnen we dit het meest effectief inzetten in de teelt?”  
 

Het project leverde waardevolle onderzoeksdata en een veelbelovend adviesrapport op. “Circulaire ijzermeststoffen lijken niet onder te doen voor de traditionele”, aldus Casper. “In deze tijd waarin het gebruik van circulaire middelen en duurzame alternatieven in de tuinbouw steeds belangrijker wordt, is dit een flinke stap vooruit.”  

Absolute aanrader 
Casper is enthousiast over de resultaten die ze hebben behaald: “Bij Van der Knaap waren ze heel tevreden over onze proef. Het is echt tof om te zien dat ons werk ertoe doet.” Hij raadt de opleiding Tuinbouw & Agribusiness dan ook aan iedereen aan: “De praktijkervaring die je hier opdoet is van onschatbare waarde, en de vraag naar afgestudeerden is enorm! Of je nu kiest voor de teelt- of businesskant, de mogelijkheden zijn eindeloos.” 

Ook Véronique is positief over haar studie: "Bij Inholland werk je met echte bedrijven en je bezoekt vaak hun locaties, bijvoorbeeld tijdens excursies. Als Tuinbouw-student word ik gewoon ontzettend blij van een kas of bloemenbedrijf. Die dynamische sfeer vind ik geweldig! Juist de veelzijdigheid van de opleiding maakt het bijzonder.”  

Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw, is de honderdste gebruiker van Research Drive van Inholland. “Toen ik hoorde dat ik de honderdste gebruiker was, dacht ik meteen: 'Al zoveel?' Dat laat wel zien hoe snel het gaat!”

Research Drive, ontwikkeld door SURF, is een cloudgebaseerde dataopslagdienst speciaal voor onderzoekers. “Het helpt ons niet alleen om data veilig op te slaan, maar ook om die makkelijk te delen met collega’s van andere hogescholen. Voor Living Lab Duurzame Bedrijfsovername is dat essentieel, want dit is een omvangrijk project waarin verschillende partijen gegevens verzamelen.”

Research Drive: efficiënt samenwerken en veilig data delen
Gerry benadrukt hoe Research Drive bijdraagt aan efficiënte samenwerking en gegevensbeveiliging. “Zeker bij gevoelige data is het een uitkomst.” In Research Drive kunnen onderzoekers eenvoudig samenwerken met andere onderzoekers en partners, en de ruwe data veilig opslaan, waardoor de kwaliteit van het onderzoek verbetert.

Ruimte voor verbetering
Hoewel Gerry zeer tevreden is over het gebruik van Research Drive, ziet ze ook ruimte voor verbetering: “Het zou fijn zijn als de interface iets gebruiksvriendelijker werd gemaakt, vooral voor nieuwe gebruikers. Het is een krachtig hulpmiddel, maar kan soms wat overweldigend zijn.” Ze geeft aan dat een intuïtievere structuur en ondersteuning bij het eerste gebruik het proces verder zouden kunnen optimaliseren.

Onderzoekproject Bedrijfsovername in Balans
Gerry is projectleider van het onderzoek Bedrijfsovername in Balans, de derde fase van Living Lab Duurzame Bedrijfsovername. Dit vierjarige project richt zich op duurzame bedrijfsovernames in de agrarische sector en verbindt financiële, juridische, sociale, emotionele en omgevingsfactoren. “Het onderzoek sluit aan op twee eerdere bedrijfsovernameprojecten”, zegt Gerry. “Deze keer is de vraagstelling breder en het project complexer, onder andere door de samenwerking met zeven hogescholen en een groot consortium van bedrijven en organisaties. Dat maakt het uitdagend, maar ook ontzettend waardevol.”

De samenwerking tussen de verschillende disciplines is essentieel voor het succes: “We werken vanuit drie onderwijsdomeinen van Inholland: Agri, Food & Life Sciences, Business, Finance & Law en Creative Business. Dat biedt een heel nieuwe invalshoek. Met methoden zoals Social Impact Design en het gebruik van cultural probes leren we ook als onderzoekers deze creatieve onderzoekstechnieken.”

Innovatieve aanpak
Wat het onderzoek Bedrijfsovername in Balans bijzonder maakt, is de vernieuwende aanpak. “Met de inbreng en expertise van lector Wina Smeenk kunnen we Social Impact Design toepassen. Voor veel onderzoekers is dit een nieuwe aanpak, waar we vooral voor hebben gekozen om de verbinding te maken. Zoals Einstein al zei: blijf je hetzelfde doen, dan krijg je dezelfde resultaten. Dus we hebben nu een frisse benadering gekozen.” Gerry is enthousiast over de resultaten tot nu toe en ziet veel potentieel: “We leren voortdurend en ik ben er zeker van dat we met deze aanpak echte impact gaan maken.”

Tijdens het vierjarige traject communiceren de onderzoekers tussentijdse resultaten. “Het zou zonde zijn om pas na vier jaar iets te laten zien, terwijl er nu al zoveel gebeurt,” legt Gerry uit. Recente inzichten zijn al gepresenteerd tijdens een groot congres in Spanje, en producten en bevindingen worden direct in de praktijk getest.

‘Gebruik ook Research Drive’
Gerry moedigt andere onderzoekers aan om Research Drive te gebruiken. Niet alleen omdat het moet, maar vooral om zorgvuldig om te gaan met data: “De ondersteuning vanuit Inholland is geweldig, zowel technisch als qua samenwerking. Het is echt een tool die meer bekendheid zou moeten krijgen binnen de hogeschool.”

Ondernemers spelen een belangrijke rol in een veerkrachtige en duurzame samenleving, maar de tijd van enkel winst en groei is voorbij. Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw bij Hogeschool Inholland, roept ondernemers op om sociale en ecologische waarden net zo serieus te nemen als het verdienen van een goede boterham. Maar hoe doe je dat als geld wel je eerste grote uitdaging is? “Er wordt nog niet betaald voor producten die wel voldoen aan de nieuwe economie. Dan is het heel ingewikkeld om die innovatie voor elkaar te krijgen.” 

 “Wat mij betreft sta je daar als ondernemer niet alleen voor”, zegt Wina Smeenk, lector Societal Impact Design. “Ondernemers denken vaak dat ze het zelf moeten oplossen. Denk in termen van samenwerking: met wie moet ik samenwerken om dit te realiseren? Wat is mijn kracht en wat is de kracht van de ander?"

Benieuwd naar de visie van Gerry en Wina over het ondernemen voor de toekomst? Luister naar de nieuwe aflevering van onze podcastserie Onderzoekers over de Toekomst.

“Bij natuurrampen maar ook tijdens corona stopt het leven op de Caribische eilanden. Dan merk je hoe afhankelijk we zijn van voedsel uit het buitenland.” Eerstejaars Pabo-student Zoë Hansen weet waarover ze praat. Ze komt van de Caraïben en is een van de studenten die deelneemt aan het project ‘Food Resilient Futures’ om de mensen op Bonaire, Sint Eustatius en Saba te helpen meer zelfvoorzienend te zijn en op een duurzame manier hun eigen voedsel te verbouwen. Studenten, onderzoekers en werkveldpartners slaan hiervoor de handen ineen. 

Bonaire, Sint Eustatius en Saba zijn bijzondere gemeenten van Nederland. “Deze zogeheten BES-eilanden zijn voor hun voedselvoorziening afhankelijk van import uit de VS, Venezuela en Nederland”, zegt Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw. “Met het nieuwe SIA-programma Praktijkkennis voor Voedsel en Groen, dat we onder meer uitvoeren met de andere groene hogescholen en werkveldpartners, willen we de eilandbewoners helpen zelfvoorzienend te zijn. Het gaat om het opzetten van nieuwe verdienmodellen en meervoudige waardecreatie , waarbij ze op een duurzame manier hun eigen voedsel verbouwen wat hen als gemeenschap veerkrachtiger maakt. We richten ons met name op jongeren. Die moeten de landbouwketen zien als een aantrekkelijke sector om in te werken.”

Sleutelrol voor studenten 
“Studenten met een Caribische achtergrond spelen een sleutelrol in het project”, zegt docent-onderzoeker Jenny Abbenbroek. “Zij weten als geen ander wat er speelt in Caribisch Nederland en kunnen na hun opleiding mogelijk het verschil maken en de eilanden en hun bewoners in hun kracht zetten. Hun motivatie voor het project is ook groot. ‘Ik wil een bijdrage leveren aan mijn eiland’, hoor ik ze zeggen en sommigen keren ook echt terug na hun opleiding.” 

Als studentfacilitator naar de Caraïben
De studenten hebben de afgelopen maanden een training gevolgd om studentfacilitators te worden. “In mei en juni gaan ze vervolgens naar de Caraïben om workshops te geven voor verschillende doelgroepen, zoals jongeren en ondernemers”, vertelt Jenny. “Samen verkennen ze de problematiek, inventariseren welke initiatieven er zijn geweest en wat succesfactoren waren en welke factoren juist een barrière vormen voor succes. Doel is om twee nieuwe experimenten te ontwerpen die we in het tweede jaar van het project kunnen uitvoeren, waarbij de focus ligt op de toekomstige generatie. Hoe kunnen jongeren bijdragen aan de voedselveerkracht van de Caraïben?” 

Holistische benadering 
“We zetten heel breed in, want het probleem van zelfvoorziening is niet alleen een productieprobleem”, voegt docent Business Studies Erik Hendriks toe. “Het vraagstuk bevindt zich over de hele keten en verschillende expertises: ook sociale, financiële en gezondheidsfactoren spelen een rol. Vandaar dat studenten van verschillende opleidingen betrokken zijn. Zoals de Pabo, Sociaal Juridische Dienstverlening, Food Commerce & Technology en Finance & Control. Onze holistische benadering is de kracht van een brede hogeschool als Inholland en past ook bij ons onderwijs en het praktijkgerichte onderzoek dat we doen: vanuit een multidisciplinaire samenwerking een complex probleem aanpakken waarbij we studenten leren om vanuit een brede context vraagstukken aan te vliegen.” 

Iets terugdoen 
Eerstejaars Pabo-student Zoë Hansen is een van de enthousiaste Caribische studenten die deelneemt aan het project. “Het is een mooie kans om iets terug te doen voor de eilanden en als het lukt ga ik na mijn opleiding daar ook aan de slag in de pedagogiek of het onderwijs.” Zoë’s droom is dat Caribisch Nederland in 2050 zelfvoorzienend zal zijn. “Nu nog is het zo dat bij natuurrampen maar ook tijdens corona het leven op de Caribische eilanden stopt. Dan merk je hoe afhankelijk we zijn van voedsel uit het buitenland. De eilanden zijn dan misschien gemeenten van Nederland, maar zo voelen we ons echt niet behandeld.” 

Zaadje planten 
Studenten als Zoë begrijpen het sentiment op de eilanden. Vandaar dat ze de aangewezen personen zijn om als student facilitators de workshops te leiden. Ze volgden trainingen in voedselveerkracht, ondernemerschap en in hoe je workshops geeft. Zoë staat te popelen om in mei voor twee weken af te reizen naar Caribisch Nederland. “Het gaat erom de lokale mensen bewust te maken van het probleem en een zaadje te planten”, zegt ze. “Hopelijk komt dit tot bloei. Letterlijk, want er valt veel te beplanten: zoals sla, tomaten en komkommers. Huishoudens kunnen dit zelf verbouwen, maar ook bedrijven kunnen dit op een grotere, professionele schaal doen.” 

Slavernijverleden 
Ook Heleen Quartel, consultant voor werkveldpartner Stichting Mangazina di Rei, kent de situatie op de eilanden. “Ik heb bij elkaar zestien jaar gewoond en gewerkt op Bonaire om me met onze stichting opleidings- en ontwikkelingsprojecten te richten op cultuur- en natuurbehoud, ook op het gebied van food resilience. Door het slavernijverleden wordt er neergekeken op hard werken op het land. Met een project als ‘Kunuku Lifestyle Challenge’ wilden we iets doen aan dat slechte imago. Kinderen van acht tot veertien jaar brachten we de grondbeginselen van het telen mee, maar ook ondernemerschap, koken en het gezonde van bewegen op het land. Uitdaging is om na zo’n project de activiteiten voort te zetten. Vaak ontbreekt daarvoor het geld.” 

Wat motiveert? 
Dankzij haar kennis en netwerk kan Heleen bruggen slaan tussen de partners en studenten in Nederland en de organisaties en mensen op de eilanden. “Mooi van het nieuwe project is dat we eerst stilstaan bij de bottlenecks: waarom ging het met eerdere projecten rond food resilience mis? Dat is tot op heden niet uitgebreid belicht. Belangrijk is in elk geval dat je niet alleen op het technische vraagstuk van land- en tuinbouw op de Caraïben focust maar vooral op de sociale problematiek. Wat motiveert mensen op de eilanden? Want het moet vooral van hen komen. Door hun Caribische achtergrond voelen de student facilitators dat goed aan. Zij moeten in de workshops vooral nagaan waar de energie zit en waar mensen voor willen gaan. Hopelijk mondt dit uit in experimenten die goed aarden in de Caraïben.” 

In de bossen van Suriname draait het al jaren om twee dingen: hout en goud. Hout om te kappen, goud om te delven. De exploitatie gebeurt echter op zo’n destructieve manier, dat het leidt tot ontbossing. Dit vormt een bedreiging voor de lokale gemeenschappen, want zij zijn afhankelijk van het bos. Kunnen we voor hen geen duurzamere verdienmodellen op poten zetten? Dat is de centrale vraag voor het Living Lab Duurzaam Bosgebruik waar Inholland met onderzoekers, kennis- en werkveldpartners en studenten, zowel in Nederland als Suriname, bij betrokken is.

Het overgrote deel van Suriname bestaat uit bossen. De gemeenschappen die er leven maken dankbaar gebruik van wat de natuur biedt. Maar dit ecosysteem en het bestaan van de gemeenschappen staan onder druk. “Via concessies van de Surinaamse regering trekken met name buitenlandse bedrijven het binnenland in op zoek naar hout en goud”, zegt docent Business Studies Erik Hendriks. “De exploitatie is deels illegaal: te veel bomen worden gekapt. En de gemeenschappen profiteren niet of nauwelijks van de opbrengsten.”

Living Lab Duurzaam Bosgebruik
Het Living Lab Duurzaam Bosgebruik wil een duurzaam alternatieven bieden voor de huidige, destructieve exploitatie van het Surinaamse bos waarmee de gemeenschappen wél aan hun bestaanszekerheid kunnen werken. In samenwerking met Hogeschool Van Hall Larenstein zijn hiervoor verschillende kennis- en werkveldpartners uit Nederland en Suriname aangehaakt, waaronder Inholland. “Wij richten ons met onze studenten vooral op het ontwikkelen van nieuwe verdienmodellen voor diensten, houtskool en niet-houtgerelateerde producten, zoals voedingsmiddelen.”

Nieuwe verdienmodellen onderzoeken
Collega en onderzoeker Erik La Lau noemt enkele oplossingsrichtingen voor die nieuwe verdienmodellen. “Bij diensten kunnen we denken aan regeneratief toerisme, dus vormen van toerisme waar de gemeenschappen zelf ook beter van worden. Daarnaast leveren de bossen allerlei natuurlijke producten, zoals noten, waarvan je olie kunt maken. Hoe zet je daarvoor een productieketen op waarbij de gemeenschappen een eerlijke prijs ontvangen?”

Doorbraak naar duurzaam bosbeheer
Studenten van de opleiding Business Studies en de Finance- en de Agri & Food-opleidingen buigen zich onder andere in verschillende design thinking-workshops over de mogelijke verdienmodellen. De ideeën die hieruit naar voren komen, worden in het najaar voorgelegd aan de Surinaamse en Nederlandse partners als die samenkomen in Paramaribo. Een van de partners is Probos, een organisatie die zich inzet voor meer en beter bos in Nederland, Europa en de rest van de wereld. Sietze van Dijk, adviseur bij Probos, kent Suriname en de problematiek van de binnenlandse gemeenschappen goed. “Ze spelen geen rol in de commerciële houtoogst. De vraag is hoe we dat kunnen doorbreken en zelf duurzaam bosbeheer kunnen ontwikkelen of andere producten en diensten kunnen professionaliseren. Wij kunnen daarbij helpen.”

Nederlandse en Surinaamse studenten
Probos werkt voor het eerst samen met Hogeschool Inholland. “Als studenten voorstellen doen voor verdienmodellen om nader te onderzoeken, denken wij mee. Zijn de ideeën realistisch, kunnen bepaalde projectpartners hen verder helpen? Enerzijds merk ik een bepaalde schroom bij hen om van het netwerk van professionals gebruik te maken. Tegelijkertijd is het zeer plezierig om hun vernieuwende ideeën en open vragen te horen. Maar het allerbelangrijkste vind ik het tandemmen van Nederlandse en Surinaamse studenten. Dat ze leren van elkaar en als generatie van morgen handen en voeten geven aan hoe we duurzaam omgaan met de bossen. Daarvoor moeten ze uiteindelijk hun eigen kompas volgen.”

Educatie gericht op natuurbeleving
De stichting Jan Starke Opleidings- en Ontspanningscentrum is een van de partners in Suriname. “In opdracht van de Surinaamse overheid verzorgen wij trainingen voor de bos-en natuursector, waarbij wij de sector helpen te verduurzamen”, zegt waarnemend directeur Bryan Pinas. “Maar we ontwikkelen en geven ook natuureducatie voor scholieren.” Ons centrum is gevestigd buiten Paramaribo in de savanne en het savannebos. “Onze educatie is gericht op natuurbeleving. We willen de kinderen liefde voor de natuur meegeven, zodat hun band met de natuur persoonlijker wordt.”

Proeven met krappa en açcai
De stichting biedt ook ruimte voor proefaanplantingen. “Binnen het Living Lab kunnen we experimenteren met gewassen die de gemeenschappen op een duurzame manier kunnen telen”, zegt Bryan. “Denk aan krappabonen waarmee je lichaamverzorgende olie kunt maken, die je beschermt tegen insecten in het bos. Maar ook bessen van de açaipalm waarvan je podosiri kunt maken, een drankje dat echt een superfood is. Beide producten zijn in Suriname al bekend. Zaak is dat de gemeenschappen hun eigen productieketen kunnen opzetten.”

Community van Surinaamse studenten
Sheovan Deira is van de generatie van morgen. Als Surinaamse student Business Studies bij Inholland kan zij bovendien als geen ander de brug slaan tussen beide landen. Het ondernemende zit in haar bloed. “Ik heb een schoonmaakbedrijf gehad in Paramaribo en wil nu meer over het ondernemen leren om later een consultancybureau te beginnen.” Als coördinator van het Studentsucces Centrum in Diemen is ze bovendien mede-initiatiefnemer van SUholland, een community van Surinaamse studenten.

Schakel om te netwerken
En o ja, in haar volle agenda wil Sheovan ruimte vinden om mee te doen aan de Living Lab Duurzaam Bosgebruik. “Het is iets positiefs voor Suriname. Graag draag ik bij aan het bos en de gemeenschappen daar. Ik was ooit medewerker van de vice-president van Suriname en in die rol ben ik eens de binnenlanden in geweest en heb ik gezien hoe het leven daar is. Mensen krijgen geen gelegenheid om te werken in de bosbouw en de kosten voor levensonderhoud zijn hoog. Wat mijn bijdrage aan het project kan zijn? Dat weet ik nog niet precies, maar ik ken veel mensen in Suriname en kan een schakel zijn om te netwerken. Ja, een beetje als een consultant van het bureau dat ik ooit wil opzetten.”

Economische, ecologische en sociale waarden
Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw vindt het project een voorbeeld van hetgeen waar ook zij haar streeft: verdienmodellen in de land- en tuinbouw waarin economische, ecologische en sociale waarden in evenwicht zijn met elkaar. “Hoe kun je de kracht van het bos en van de gemeenschappen inzetten waarbij je met duurzaam beheer het ecosysteem intact houdt? Lukt het om buitenlandse aannemers met hun destructieve werkwijze buiten spel te zetten en bij te dragen aan de natuur en het welzijn en de welvaart van de bewoners? Met de kennis die we in het Living Lab opdoen kunnen we een voorbeeld zijn voor andere landen in het Amazonegebied en de beroepsopleidingen in Suriname en Nederland verrijken. De kracht van het bos kan zorgen voor een duurzame samenleving, zowel in Suriname als in de rest van de wereld, en voor een veerkrachtige leefomgeving voor de gemeenschappen. En dat alles met een nieuw verdienmodel.”

Lange tijd draaide het in de land- en tuinbouw vooral om één ding: geld verdienen. Maar volgens Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw, kunnen we zo’n eenzijdig economisch systeem niet langer volhouden. Zij pleit voor nieuwe verdienmodellen waarin ook sprake is van ecologische en sociale waardecreatie. Hoopgevend is dat die verdienmodellen vruchtbare bodem vinden in binnen- en buitenland. Zoals in Marokko, Caribisch Nederland, Indonesië en Suriname.

“We tasten de aarde aan, het is echt vijf voor twaalf”, zegt een oprecht bezorgde Gerry. “Kijk naar de teruglopende biodiversiteit en de stikstofcrisis. We lopen tegen de grenzen aan van onze planeet en dat komt omdat veel van ons blind varen op groei en winst. Het is een lineair systeem dat we moeten zien om te buigen naar een circulair. Een systeem waarin economie in balans is met ecologie en sociale waarden, zoals goede arbeidsomstandigheden, goed en gezond en duurzaam geproduceerd voedsel.”

Samen het systeem veranderen
Voor Gerry is het niet de vraag óf maar hóe de transitie naar een duurzaam, sociaal en circulair systeem in gang kan worden gezet. “Het is een paradigmashift waarin één ding vaststaat: niemand binnen of buiten de sector kan dit op eigen houtje voor elkaar krijgen. Zo’n drastische systeemverandering vraagt om een gezamenlijke inspanning. De vraag is aan welke knoppen we het beste kunnen draaien. Daarvoor moeten we eerst het systeem in kaart brengen en een zogeheten valueweb ontwikkelen. Het is een visualisatie van het business-ecosysteem: welke actoren zijn betrokken, hoe lopen geld-, informatie-, kennis, productstromen?”

Zoeken naar koppelkansen en hefbomen
Heb je een schets van het valueweb van de sector, dan kun je volgens Gerry op zoek gaan naar koppelkansen en hefbomen om fundamentele veranderingen in gang te zetten. “Een koppelkans is als je met één oplossing meerdere problemen tegelijk aanpakt. Een hefboom is als je met een relatief kleine ingreep een groot effect bereikt. Bijvoorbeeld door met een schakel meer of minder in de keten tot een eerlijkere prijsverdeling te komen. Zo zijn we betrokken bij een project in Suriname om gemeenschappen in het bos in staat te stellen om zelf te profiteren van duurzame bosbouw in plaats van dat ze afhankelijk zijn van aannemers van buiten.”

Urgentie voelen
Om koppelkansen en hefbomen daadwerkelijk uit te voeren zijn nog wel mentale stappen nodig, benadrukt Gerry. “Partijen moeten de urgentie voor verandering voelen, luisteren naar elkaar, bereid zijn en het lef hebben om iets te doen. En daarmee bedoel ik durven experimenteren. Want we hebben misschien de stip op de horizon scherp: de duurzame, circulaire, sociale sector waar ondernemers een goede boterham verdienen. Maar de weg daar naartoe is nog onduidelijk en onzeker. Wat is er voor nodig dat ondernemers een nieuwe koers gaan varen? Hoe doen we dit met elkaar? Wat maakt dit proces zo complex? Het vraagt om veerkracht en samenwerken: door veerkracht kunnen we gezond en efficiënt reageren op de disbalans in het systeem, en door samenwerken zijn we in staat weer in balans te komen.”

Gesprekken met agrarische ondernemers
Gerry heeft er alle vertrouwen in dat het de sector lukt om de transitie te maken. “Hoewel het mij altijd te langzaam gaat. Ik heb veel boeren en tuinders gesproken en niet iedereen voelt de urgentie. Sommigen zitten hun tijd wel uit, anderen verstijven omdat politiek en maatschappij van alles over hen roept in plaats van met hen spreekt. En er zijn koplopers die met prachtige initiatieven komen. Daar kunnen we veel van leren: waar lopen ze vast, wat zijn de succesfactoren?”

Samen met koplopers
De koplopers vertonen wat Gerry ‘transformatief ondernemerschap’ noemt. “Met dit werkveld zouden we de verbinding moeten aangaan. Tegen welke obstakels lopen pioniers aan, hoe kunnen we daar vanuit praktijkgericht onderzoek een antwoord op bieden en hoe nemen we de professionals van morgen in ons onderwijs mee in deze superinteressante transitie?”

Marokkaanse tuinbouw
Je boterham verdienen op een zelfvoorzienende manier in harmonie met de natuur. Het is wat onze leefomgeving duurzaam maakt en onze samenleving en de sector veerkrachtig. Niet alleen in Nederland, maar bijvoorbeeld ook in Marokko. In het Noord-Afrikaanse land zijn Nederlandse en Marokkaanse bedrijven, onderwijs- en kennisinstellingen onder coördinatie van de Nederlandse ambassade bezig regionaal de tuinbouw duurzaam te verbeteren.

Impact Cluster voor verduurzaming
“Onder het programma van Impact Clusters richt het samenwerkingsverband zich op een alternatief voor wegwerpplastics van de kassen”, zegt LNV-raad Jaap Satter, werkzaam op de Nederlandse ambassade in Rabat. “Ook wordt gezocht naar milieuvriendelijke opties voor pesticiden en naar methoden om optimaal met het steeds schaarser wordende water om te gaan.” Ecologische en sociaal-economische waarden gaan in het project hand in hand. “Dorpsgemeenschappen kunnen een grote rol spelen. Het is in het belang van hun bestaanszekerheid dat hun land niet uitdroogt of verontreinigd raakt. Bovendien heeft het project als doel om jongeren en vrouwen meer te laten participeren in de tuinbouw.”

Internationaal samenwerken
Internationaal samenwerken is een manier om invulling te geven aan de maatschappelijke opgave om nieuwe verdienmodellen op te zetten. “Vooropgesteld dat de ambassade niet over de inhoud van het project gaat, zou het mooi zijn als een hbo-instelling betrokken is, voor een holistische, ketenbrede benadering van de vraagstukken. Daarnaast past de kennis van bijvoorbeeld Inholland over nieuwe verdienmodellen goed bij het combitrack approach-beleid van Nederland om economische, ecologische en sociale waarden in het buitenland te bevorderen.”

Als gelijkwaardige partners
Jaap heeft het nadrukkelijk over samenwerking op basis van absolute gelijkwaardigheid. “Nederland is géén leermeester. Integendeel: Marokko kan een goede leerschool zijn voor de droogte en milieuproblematiek waarmee we ook in Nederland steeds meer te maken hebben.” Hij ziet een groeiend zelfbewustzijn in de Marokkaanse samenleving. “Het land heeft de weg omhoog gevonden en ziet zichzelf als echt Afrikaans land en als poort voor het hele continent.”

Nieuw project in Indonesië
De tijd dat het Westen andere delen van de wereld gebruikt als wingewest is echter niet voorbij. Denk aan de vernietiging van regenwoud voor de delving van grondstoffen of het verbouwen van soja en palmolie. Ook daarvoor onderzoekt Inholland duurzame verdienmodellen. “Onze maatschappelijke opgave strekt zich tot over onze landsgrenzen, dus delen we graag onze kennis en ervaring internationaal”, zegt Gerry. “Samen met andere agrarische hogescholen en Indonesische universiteiten starten we een project op het Indonesische eiland Kalimantan gericht op tropische bosbouw en herstel van het bos waar de lokale bevolking van profiteert. Dit staat dus lijnrecht tegenover de palmolie-industrie die ten koste gaat van het regenwoud en de bestaanszekerheid van de bevolking. We onderzoeken daarbij of een vorm van regeneratief toerisme ook bij kan dragen aan zo’n meerwaardig verdienmodel.”

Op dinsdag 3 oktober was de kick-off van het onderzoek Bedrijfsovername in Balans, de derde fase van Living Lab Duurzame Bedrijfsovername. Bijna alle participanten waren aanwezig. Het is de start van een vier jaar lange samenwerking van lectoren en onderzoekers van zeven hogescholen, tien consortiumpartners uit alle delen van het land en verdeeld over de verschillende agrarische sectoren en verschillende rollen. Ook vanuit de klankbordgroep waren vertegenwoordigers aanwezig van onder andere SIA, het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, LTO Nederland, Flynth en Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK). 

Tijdens de bijeenkomst bruiste het van de energie. In het ochtenddeel bespraken we de onderzoeksactiviteiten van komende periode: van een plan van aanpak tot een werkplan. In het middagdeel toetsten we de werkplannen bij de praktijkvertegenwoordigers. Na de lunch proostten we samen op het mooie onderzoeksproject. 

In het onderzoek werken we aan de hand van vijf onderwerpen die stevig met elkaar verbonden zijn. We focussen ons op het hele bedrijfovernameproces in de agrarische sector waar verdienmodellen, het financiële traject, de sociaal emotionele aspecten, de competenties en vaardigheden van alle betrokkenen, handelingsperspectief en de omgeving belangrijke succes- of faalfactoren zijn. Om vooral niet te doen zoals we altijd al deden (zoals Einstein stelde), is de aanpak van het onderzoeksproject écht anders. We gebruiken societal impact design als verbindende methode. 

Vanuit Inholland participeren we vanuit de drie domeinen Agri, Food & Life Sciences, Business, Finance & Law en Creative Business. Het onderzoek wordt gefinancierd door ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Regieorgaan SIA.

Lees hier meer over het onderzoek.

De landbouwsector van Caribisch Nederland verduurzamen en de ontbossing van Suriname tegengaan. Het zijn de hoofddoelen van twee living labs die deze maand van start zijn gegaan. Studenten en (docent)onderzoekers van Hogeschool Inholland combineren onderwijs en onderzoek en werken multidisciplinair aan oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. Ze werken hierin samen met (lokale) overheden, bedrijven, kennisinstellingen en jongeren. 

Food Resilient Futures 
Bij Hogeschool Van Hall Larenstein in Velp was deze week de kick-off van het project ‘Food Resilient Futures’ gericht op de duurzame ontwikkeling van de landbouw in Bonaire. De eilanden Bonaire, Saba en St Eustatius, die tot de bijzondere gemeenten van Nederland behoren, hebben een groot potentieel om lokaal voedsel te produceren. Toch wordt de overgrote meerderheid geïmporteerd uit Venezuela, de VS en Nederland. De landbouw wordt ook niet gezien als een aantrekkelijke sector voor jongeren, die liever vertrekken van de eilanden. 

Juist daarom krijgen jongeren een belangrijke rol in het genoemde project, dat bijdraagt aan ‘water smart’ en natuurinclusieve voedselsystemen via een participatief proces. Caribische jongeren die in Nederland studeren worden opgeleid tot facilitator en gaan op Bonaire, St Eustatius en Saba workshops verzorgen. Zo kunnen jongeren samen scenario’s ontwikkelen voor de toekomst van gezonde en lokale voedselvoorziening. Dit zal plaats vinden in een living lab, een samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen en jongeren. 

Goed voor Suriname én het Amazone-gebied
Eerder deze maand ging ook een living lab van start om nieuwe kennis te genereren en toe te passen bij het duurzaam gebruik van de bossen in Suriname. Zoals bekend vormt ontbossing wereldwijd een bedreiging voor klimaat en biodiversiteit. In tropische landen zoals Suriname is ontbossing bovendien een bedreiging voor lokale gemeenschappen die in het bos leven en afhankelijk zijn van de goederen en diensten die het bos hun levert.

Het living lab onderzoekt hoe het bosbestuur verbeterd kan worden en ontwikkelt nieuwe manieren om de duurzaamheid van activiteiten in het bos te monitoren. Het lab helpt bovendien lokale bewoners met concrete verdienmodellen voor het gebruik van goederen en diensten uit het bos. Het project en resultaten kunnen als voorbeeld dienen voor aangrenzende landen die deel uitmaken van het Amazone-gebied.

Een missie met ondernemen hoog in het vaandel
Vanuit het onderwijs is Erik Hendriks een van de betrokken docenten. Vanuit zijn opleiding Business Studies krijgt hij de rol om betrokken studenten en jongeren tot ondernemen aan te zetten. “Het gaat hier om een nieuwe werkwijze om lokale stakeholders samen te brengen met onderwijs en onderzoek. Uniek ook, zoals op de Caribische eilanden, is om de jeugd in te zetten. Een mooie manier om de betrokkenen op verschillende manieren te leren verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen voedsel.”

In genoemde projecten werken meerdere hogescholen samen, onder leiding van het lectoraat Communication Participation and Social Ecological Learning (CoPSEL) van Hogeschool Van Hall Larenstein. Vanuit Hogeschool Inholland is de kenniskring van het lectoraat Finance & Accountancy (lector Hans Bossert) en het lectoraat Investeren in circulaire land- en tuinbouw (Gerry Kouwenhoven) betrokken én studenten en docenten van de opleidingen van de domeinen Agri, Food & Life Sciences en Business, Finance & Law. Voorbeelden van andere projecten zijn ‘Van crisismanagement naar risicomanagement in de agrarische sector’ en het living lab Duurzame Bedrijfsovername.

De onderzoeksprojecten zijn medegefinancierd door Regieorgaan SIA, onderdeel van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), en het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Het voorjaar is amper begonnen, en een groot deel van Europa is al uitgedroogd, kopt NRC deze week. Waterschaarste zal de komende jaren door klimaatverandering vrijwel zeker erger worden. Maar ook extreme hitte en vernatting zijn effecten van klimaatverandering die een steeds grotere rol gaan spelen, zeker in de agrarische sector. “Agrarische ondernemers reageren veelal ad hoc, vanuit crisisdenken, op gevolgen van klimaatverandering. Dat is een oplossing voor de korte termijn. Veel slimmer is het om vanuit risicomanagement te reageren. Met een langetermijnvisie en -strategie zouden de effecten van de klimaatverandering zelfs kánsen kunnen zijn voor het bedrijf, de omgeving en de keten.”

Aan het woord is Gerry Kouwenhoven, domeinoverstijgend associate lector van de vakgebieden Agri, Food & Life Sciences (AFL) en Business, Finance & Law (BFL) én projectleider van het nieuwe onderzoeksproject Van crisismanagement naar risicomanagement in de agrarische sector.  

Klimaatverandering leidt tot een toename van weersextremen: hogere temperaturen, toename van buien en langere droge perioden. Voor agrarische ondernemers betekent dit meer risico's met name door verdroging, hitte, vernatting en verzilting. Gerry: “We zien bij agrarisch ondernemers veel veerkracht, ze gaan goed met huidige veranderingen om. Maar extreme weersomstandigheden gaan in de toekomst vaker voorkomen. Hoe krijg je daar als ondernemer goed zicht op? En hoe ga je daar voor de lange termijn op handelen? Daar gaan we gebiedsgericht onderzoek naar doen.” 

Expertises bundelen op ‘wicked problem’ 
Gerry doet dit uiteraard niet alleen: “We brengen veel expertises bij elkaar om zo het complexe probleem van klimaatverandering zo goed mogelijk te kunnen aanvliegen.” In het project werkt het ‘groene’ domein AFL en het ‘grijze’ domein BFL samen met de lectoraten van HAS green academy, Van Hall Larenstein en Aeres Hogeschool, en met de experts van NHL Stenden op het gebied van serious gaming, met adviesbureau Delphy, Waterschap Aa en Maas en Proefbedrijf Randwijk BV. Bovendien is er samenwerking met agrarisch ondernemers, mbo’s, publieke organisaties en praktijkorganisaties. 

Vroeger voorjaar gesignaleerd 
Het consortium gaat onder meer risico’s van klimaatverandering bij fruitteelt in de Betuwe onder de loep nemen. Guido van Veldhoven, teler in appels en peren, heeft daar zijn onderneming. Hij signaleert dat de bloei verschuift naar eerder in het seizoen. “De laatste jaren start het voorjaar vroeger. Maar is dat erg? Het levert mij geen productieverlies op, omdat ik mijn producten verspreid aanbiedt. Maar het betekent wel dat we eerder moeten beschermen tegen nachtvorst, eerder moeten spuiten tegen insecten en eerder het land op moeten met machines. Je moet er wel op reageren, zoals investeren in een goed drainagesysteem dat het water snel afvoert. Zo kun je bij heel natte grond – wat er vaak vroeg in het jaar is - toch met zware machines het land op.” 

Water bufferen en onderzoek naar niet-inheemse insecten 
Guido runt sinds 2003 het bedrijf met zijn ouders, dat hij in 2016 van hen overnam. Naast het drainagesysteem neemt hij op bedrijfsniveau meer maatregelen om de kwaliteit van zijn fruit hoog te kunnen houden. Ook op gebiedsniveau ziet hij mogelijkheden voor aanpassing aan het klimaat. “Hier in het rivierengebied is het beleid nu: water afvoeren, geen natte voeten krijgen. Maar om ons fruit bij extreme hitte tegen zonnebrandschade te beschermen, komen we soms water te kort om te sproeien. De beleidsmakers zouden dit waterrijke gebied beter kunnen benutten en het water bufferen voor drogere tijden.” 

Ook de komst van niet-inheemse insecten is een gevolg van klimaatverandering. Guido: “Je ziet steeds meer insecten uit Zuid-Europa oprukken naar Nederland door het warmere weer, zoals een bepaald type wants en de suzuki-vlieg (bij zacht fruit). Wat komt er nog meer? Wanneer komen ze? En hoe moet je ze bestrijden? Onderzoek en advies – liefst vanuit mijn eigen netwerk – over die veranderingen zou voor mij waardevol zijn.” 

Kruisbestuiving tussen domeinen en opleidingen 
Dit praktijkgerichte onderzoek levert nieuwe relevante kennis op. Zowel voor onderzoeksdoeleinden als input voor het (groene) onderwijs. “Binnen de opleidingen Finance & Accountancy doen we al veel met risicomanagement", vertelt Gerry. "Daarmee breng je op een gestructureerde manier risico's in kaart om ze beter te kunnen beheersen. Dat kan het ook binnen de opleidingen Tuinbouw & Agribusiness, Dier in de Duurzame Samenleving en Landscape & Environment Management  van waarde zijn. We willen binnen dit project daarom leermaterialen ontwikkelen gericht op de agrarische sector zodat ook studenten binnen AFL toekomstbestendig leren over risicomanagement.”

Studenten doen onderzoek 
Studenten krijgen ook een rol binnen dit onderzoeksproject. Gerry: “We willen studenten transdisciplinair, dus over verschillende opleidingen heen, laten samenwerken. Dit project vraagt om een soort labsetting waarin onderzoekers en studenten met elkaar én met het bedrijfsleven kunnen samenwerken.” 

Emma van der Pijl, derdejaarsstudent Dier en Veehouderij (nu Dier in de Duurzame Samenleving), mocht al een verkennend onderzoek uitvoeren. “Binnen het gebied De Hoeksche Waard heb ik gekeken hoe melkveehouders reageren op klimaatverandering en wat de risico’s en kansen zijn. Het is interessant om gesprekken met de boeren te voeren en mijn bevindingen in een onderzoeksadvies te verwerken. Het proces van mijn onderzoek – wat er wel en niet goed ging – levert inzichten op die in het grotere project kunnen worden meegenomen.” 

Meer weten? 
Gerry deelde haar visie ook in de media in het opiniestuk ‘Structurele droogte dwingt boeren van crisis- naar risicomanagement’ op Boerderij.nl en Waterforum.nl. Het onderzoeksproject Van crisismanagement naar risicomanagement in de agrarische sector heeft een looptijd van twee jaar. Wil je meer weten of meewerken? Neem dan contact op met Gerry.  

“Een belangrijk moment in de verduurzaming van bedrijven in de land- en tuinbouw is het moment waarop de nieuwe generatie op de plek komt van de oude generatie: de bedrijfsovername.” Aldus Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw bij Inholland. Ze onderzoekt, samen met studenten, land -en tuinbouwbedrijven en andere hogescholen de rol van bedrijfsadviseurs bij zo’n overname.

Paul Daniels, Algemeen secretaris Vereniging Agrarische Bedrijfsadviseurs: “De agrarische sector beweegt al decennialang mee met datgene wat van hen verwacht wordt. Alleen gaan die veranderingen op dit moment ongelofelijk snel. De wil bij boeren en tuinders om te verduurzamen is er, maar ze willen ook zeker zijn van hun voortbestaan.” Veranderingen in de bedrijfsstrategie zorgt voor onzekerheid daarover. Bedrijfsadviseurs kunnen helpen deze onrust weg te nemen en de nieuwe generatie boeren en tuinders goed in positie te brengen. Daarmee kan de sector zich verder duurzaam ontwikkelen.

Lees ook het interview met Gerry over haar onderzoek naar de rol van adviseurs bij overnames.

Van de reductie van stikstof tot energiebesparing in de kassen: elk bedrijf in de land- en tuinbouw staat voor de opgave de omslag te maken naar een duurzame bedrijfsvoering. Een omslag die vaak gepaard gaat met een ander proces: de bedrijfsovername. Want juist als de nieuwe generatie het roer overpakt, komt transitie in scope. Voorwaarde is wel dat zo’n bedrijfsovername succesvol verloopt. Binnen een breed consortium van bedrijven, hogescholen en andere werkveldpartners onderzoekt Hogeschool Inholland in een living lab hoe bedrijfsadviseurs de kans op succes kunnen vergroten. 

“De bedrijfsovername is hét moment voor innovatie”, stelt Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw. “De nieuwe eigenaar bepaalt dan samen met de vorige generatie de strategie. Daarbij zie je dat de huidige generatie graag verduurzaamt, al is het maar om het bedrijf toekomstbestendiger te maken.”

Ruim 80% familiebedrijven
Een bedrijfsovername in de land- en tuinbouw is heel vaak een overgang van ouders op kinderen. “Ruim 80% van de bedrijven zijn familiebedrijven. Dat kan een bedrijfsovername extra complex maken. Want niet alleen economische, financiële en juridische elementen spelen dan een rol, maar ook sociaal-emotionele en familiaire zaken. Er kan van alles spelen binnen een familie. Een vader die het bedrijf niet kan loslaten. Kinderen die een heel andere koers willen varen maar druk voelen van de vorige generatie om te behouden wat er is.” 

Rol van de bedrijfsadviseur 
“In de eerste fase van het project Living lab duurzame bedrijfsovername zagen we hoe belangrijk een bedrijfsadviseur is om de harde maar zeker ook de zachte elementen rond een bedrijfsovername te bespreken”, vertelt Gerry verder. “Dankzij de onafhankelijke positie kan de adviseur goed het gesprek tussen overdrager, overnemer en overige familieleden faciliteren. Waar nodig zorgt die voor coaching en mediation om pijnpunten naar boven te halen en op te lossen, allemaal in het belang van het bedrijf. Ontstaat er daardoor vertrouwen in de bedrijfsovername, dan zullen ook banken en andere financiers bereidwilliger zijn om te investeren in duurzame innovaties.” 

Start tweede fase living lab
In februari 2023 is de tweede fase van het living lab gestart, gericht op de rol van de adviseur en de kritische succesfactoren van een adviesgesprek. Hogeschool Inholland werkt hiervoor samen met partners zoals Windesheim, Hogeschool Utrecht, verschillende adviseurs en adviesbureaus en mbo-scholen Yuverta en Lentiz. Zij zullen onder meer deskresearch en veldonderzoek doen, best practices ophalen en adviseurs zullen hun ervaringen delen.  

Betrokkenheid studenten 
“Binnen onze hogeschool trekken de agri- en bedrijfseconomische domeinen nauw met elkaar op”, zegt Hugo Booms, docent-onderzoeker bij Finance & Accountancy. “Studenten dragen in het living lab bij aan het onderzoek. Zij zijn namelijk de adviseurs en accountants van morgen die met toekomstige bedrijfsovernames te maken krijgen. Belangrijk is dat zij de verhalen achter de cijfers leren kennen en de vaardigheden ontwikkelen om de moeilijke adviesgesprekken aan te gaan over sociaal-emotionele zaken die een succesvolle overname kunnen belemmeren.”  

Noa Zalm is tweedejaarsstudent van de opleiding Dier in de duurzame samenleving. In september kreeg hij de kans om mee te werken aan het onderzoek van de eerste fase van het project Living lab duurzame bedrijfsovername. “Samen met drie andere studenten van mijn opleiding vormden we een projectgroep. We deden deskresearch naar de rol van adviseurs en voerden onder hen en agrarische ondernemers enquêtes en interviews uit. Hoe spelen ze bij een bedrijfsovername in op duurzame vraagstukken, bijvoorbeeld rond stikstof? Wat hebben ondernemers nodig van de adviseur en wat is nodig voor een goed advies? Vertrouwen blijkt heel belangrijk te zijn: ondernemers moeten het gevoel hebben dat het advies positieve impact heeft op hun bedrijf.” Noa wist eerder niet wat het advieswerk inhield. “Maar de vrijheid ervan vind ik wel aantrekkelijk.” 

Maud Frijhoff werkte als tweedejaarsstudent van de opleiding Dier in de duurzame samenleving mee in de projectgroep. “Leuk was dat ik voor de interviews onder meer op locatie was bij de veehouder waar ik eerder stage had gelopen. En ik kon een dagje mee met een adviseur. Wat die goed moet kunnen, is meebewegen met agrarische ondernemers. Dat zijn over het algemeen praktisch ingestelde mensen die een sterke persoonlijke band hebben met hun bedrijf en direct uit de hoek kunnen komen. Als adviseur moet je daarom eerlijk communiceren en tegelijk standvastig zijn. Maar ook deskundig: want uit de enquête bleek dat de regelgeving zo complex is, dat ondernemers niet zonder een deskundige adviseur kunnen.” Net als Noa heeft Maud een beter beeld van het werk van een adviseur. “Dat je een ondernemer helpt om het bedrijf te verbeteren, spreekt mij wel aan.” 

Ervaringen vanuit de praktijk
Maarten Prins is een van de adviseurs die actief deelneemt aan het living lab. “Ik kom uit de glastuinbouw. Ik heb jarenlang gewerkt bij financiële dienstverleners en heb mkb-bedrijven geadviseerd. Inmiddels doe ik dat als zelfstandig ondernemer waarbij ik meer de zachte elementen rond bedrijfsovernames ter tafel breng. Emoties spelen bij bedrijfsovernames namelijk een belangrijke rol. Maar ook persoonlijke vragen als: wie ben jij, welke rol wil je in het bedrijf spelen? Wat is goed voor jou en voor het bedrijf? Ik ben geen onderdeel van de familie en kan dus objectiever kijken naar het bedrijf en de persoon.” Maarten kijkt ernaar uit om binnen het living lab ervaringen te delen met andere adviseurs, zodat iedereen kan leren hoe ze hun adviserende rol het beste kunnen invullen. “Interessant is ook dat studenten betrokken zijn. Het is voor hen heel goed om te ervaren wat de praktijk inhoudt; als toekomstig ondernemer om later keuzes te maken die passen bij hen als persoon of als toekomstig bedrijfsadviseur om erachter te komen wat die rol inhoudt.” 

Bedrijfsovernames binnen de agrarische sector zijn complexe processen. Vooralsnog wordt veel aandacht besteed aan het financiële,  juridische en fiscale aspect, maar het sociaal-emotionele vlak blijft nog te vaak onderbelicht, terwijl dat juist een cruciale rol speelt: het succes van een overname in de familie hangt hier grotendeels vanaf (Kwakkel, 2016). Om meer inzicht te krijgen in de sociaal-emotionele factoren die een rol bij bedrijfsovernames spelen, schreven cultureel antropoloog Marjolein van Woerkom en associate lector Gerry Kouwenhoven het essay ‘Waar gaat het fout? Een antropologisch onderzoek naar de ‘zachte’ kant van bedrijfsovernameprocessen’. Dit essay vormt onderdeel van het onderzoeksproject Living Lab duurzame bedrijfsovername. 

Gelijk verder lezen? Klik hier voor het essay.

Op basis van literatuur over bedrijfsovernames in de agrarische sector en veldonderzoek onder boeren en adviseurs, geeft het essay antwoord op vragen als: Welke emotionele en sociale factoren spelen een rol in het overname proces? Wat zijn mogelijk valkuilen en hoe kun je deze tackelen? Welke aandachtspunten zijn belangrijk voor de overdrager en welke voor de overnemer? En hoe kunnen zij elkaar hierin ondersteunen? Maar ook: Wat doet de overname van het familiebedrijf met de niet-overnemende familieleden en wat is hun rol in het proces?  

Elk agrarisch bedrijf is anders én elke familie is anders. Er bestaat dan ook geen kant-en-klare oplossing voor bedrijfsovernames. Wel zijn er inzichten en handvatten die de kans op succes verhogen. Klik hier om daar meer over te lezen in het essay van Marjolein van Woerkom en Gerry Kouwenhoven.

In november vorig jaar vond bij het Research and Innovation Centre Agri, Food & Life Sciences (AFL) een visitatie plaats. Deze visitatie werd gecoördineerd door Gerry Kouwenhoven. “We presenteerden met het hele team van onderzoekers, lectoren en onderwijs trots onze plannen. Van het visitatiepanel kregen we het oordeel dat we vanuit praktijkonderzoek echt tot systeeminnovatie komen met maatschappelijke impact. Het is een aanmoediging om ons verder te verbinden met andere domeinen. Want in die crossovers vindt innovatie met impact plaats.” 

De onderzoeksgroep van AFL richt zich op maatschappelijke vraagstukken binnen de drie onderzoekslijnen Leven in de Metropool, Gezondheid in de Metropool en Voedsel in de Metropool. “We werken aan vraagstukken waarop we als onderzoeksgroep impact kunnen maken”, zegt Gerry. “Ze hebben te maken met innovatieve onderwerpen rondom de thema’s circulair & duurzaamheid, voedsel & voeding, gezondheid & kwaliteit van leven, digitalisering & technologisering, ondernemerschap & burgerschap en natuurinclusiviteit & biodiversiteit.” 

Innovaties met maatschappelijke impact 
“Samen met het onderwijs, het werkveld en de overheid richten we ons op kansen en uitdagingen in de metropoolregio’s Amsterdam en Rotterdam-Den Haag”, vertelt Gerry verder. “De ambitie is om niet alleen aan geïsoleerde innovaties en geïsoleerde vraagstukken te werken maar om bij te dragen aan veranderingen in totale systemen. Voor innovaties met maatschappelijke impact benaderen we vraagstukken altijd op technisch, sociaal-economisch en institutioneel en organisatorisch vlak.” 
 

Crossovers tussen domeinen 
Om te innoveren met maatschappelijke impact zijn crossovers volgens de onderzoeksgroep cruciaal, ook binnen onze hogeschool. “Bij de innovaties op het gebied van digitalisering & technologisering bijvoorbeeld, is de samenwerking met het Domein Techniek, Ontwerpen & Informatica logisch. Bij ondernemerschap & burgerschap pakken we vraagstukken graag op met Business, Finance & Law. Met Gezondheid, Sport & Welzijn kunnen we samen optrekken rond voedsel & voeding en gezondheid & kwaliteit van leven. Innovaties die we zien in de praktijk, inspireren ons om de samenwerking met andere kennisdisciplines verder vorm te geven.” 

Investeren in circulaire land- en tuinbouw 
In haar dagelijkse werk belichaamt Gerry al de domeinoverstijgende samenwerking van Inholland. Als associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw is ze verbonden aan de BFL-onderzoekslijn Finance & Accountancy. Ze helpt ondernemers in hun transitie naar een circulaire business. “Een mooi voorbeeld is de call van Regieorgaan SIA, waarvoor wij samen met andere agrarische hogescholen onderzoek gaan doen naar risicomanagement bij klimaatverandering. Welk handelingsperspectief hebben ondernemers nodig om zich voor te bereiden op de toekomst? AFL en BFL trekken hierin samen op. Dat is de bijzondere kracht van Inholland. We zijn de enige hogeschool die het agrarische en business-domein met elkaar kan verbinden.” 

Drones en smart farming 
Crossovers maakt AFL ook al elders. “Denk aan het project Drones in de kas, waarin studenten Luchtvaarttechnologie en Aeronautical Engineering siertelers helpen om hun gewassen op plantniveau te monitoren. Het leverde uiteindelijk een start-up op. Een recenter voorbeeld is Smart Farming Peren waarin studenten van verschillende TOI-opleidingen helpen bij de robotisering en automatisering, niet alleen bij de perenteelt. Er zijn ook vergelijkbare projecten gericht op tulpenbollen en broccoli.” 

Visitatiecommissie enthousiast 
Gerry en haar collega’s van AFL zijn trots dat de visitatiecommissie enthousiast reageerde op de interdisciplinaire aanpak van AFL. “Zij zagen dat we vanuit praktijkonderzoek echt tot systeeminnovatie komen met maatschappelijke impact. Ze zeiden verder dat we het werkveld goed kennen. Kortom, het onderzoek van AFL doet ertoe.” Het hele visitatieproces was volgens Gerry best veel werk. “Maar het was een feestje om onze plannen voor de commissie te presenteren. Hun oordeel is een aanmoediging om ons verder te verbinden met andere domeinen. Want in die crossovers vindt innovatie met impact plaats. In mei gaan we dit proces herhalen met een interne zelfreflectie en strategiedag. We pakken het visitatierapport erbij en willen daarmee onze missie, visie en doelen nog verder aanscherpen.” 

De Nederlandse land- en tuinbouw is toonaangevend in de wereld. Toch moet de sector rigoureus veranderen om toekomstbestendig te zijn. De bedrijven staan onder meer voor de opgave circulair te ondernemen. Hoe doen ze dat? Met haar onderzoekslijn Investeren in circulaire land- en tuinbouw wil associate lector Gerry Kouwenhoven huidige en toekomstige professionals helpen door het doen van transdisciplinair onderzoek.

Op 1 januari is Gerry begonnen als associate lector, verbonden aan de onderzoekslijn Finance & Accountancy. Ze combineert deze functie met haar onderzoekswerk bij het Research and Innovation Centre Agri, Food & Life Sciences. Die combinatie van bedrijfskunde en land- en tuinbouw loopt als een rode draad door Gerry’s carrière. “Ik heb een warm hart voor deze sector. Ons voedselsysteem doet er echt toe. Vooral omdat het een bijdrage levert aan onze kwaliteit van leven: goed voedsel zorgt ervoor dat wij gezond ouder kunnen worden en leven in een mooie omgeving.”

Onhoudbaar systeem
De sector staat echter onder druk. “Het huidige systeem is niet meer houdbaar”, stelt Gerry. “Er is sprake van schaarse grondstoffen, bodemuitputting, klimaatverandering. De manier waarop we nu produceren houden we niet lang meer vol. Bovendien zie je een oneerlijke machtsverdeling in de productieketen waardoor degene die het meeste waarde toevoegt, niet evenredig wordt betaald.” 

Circulaire leren ondernemen
De oplossing is dat de land- en tuinbouw circulair gaat opereren, zoals de gehele Nederlandse economie dat in 2050 moet doen. Maar dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan, weet Gerry: “Bij circulaire businessmodellen gaat het erom dat je je niet meer alleen op je eigen onderneming richt, maar leert samenwerken om bijvoorbeeld grondstoffen meerdere keren te gebruiken of reststromen van andere bedrijven te benutten. Dat is ingewikkeld, omdat veel ondernemers juist ondernemer zijn geworden om zelfstandig te zijn.”

Van winst- naar waardegedreven
Ook het idee van lineaire productieketens is in een circulaire economie achterhaald. “We willen het systeem onderzoeken door gebruik te maken van zogeheten value webs. Dit is een model waarmee we het ecosysteem in kaart gaan brengen en zichtbaar willen krijgen hoe partijen op verschillende manieren met elkaar samenwerken, waarde toevoegen en de verschillende stromen lopen. Een paradigmashift is hard nodig: in plaats van winstmaximalisatie draaien circulaire businessmodellen om waarde toe te voegen, economische maar ook natuur- en maatschappelijke waarde.”

Beginnen bij bewustwording
De weg naar een circulaire land- en tuinbouw begint volgens Gerry bij bewustwording en handelingsperspectief. “Denk na welke reststroom je circulair kunt maken. Je hoeft de bladeren en stengels van tomaten niet weg te gooien, je kunt er nieuwe materialen van maken. De volgende stap is dat je bij het ontwikkelen van een product de circulaire mogelijkheden mee ontwerpt.”

Studenten in living labs
De bewustwording zal er zeker bij de komende generatie professionals zijn, de studenten van nu. “We moeten hen goed opleiden vanuit de circulaire gedachte. Bijvoorbeeld door hen te betrekken bij ons praktijkgericht onderzoek naar het verdienvermogen van nieuwe businessmodellen. In living labs gaan ze werken aan concrete vraagstukken uit het werkveld. Het zal gaan om transdisciplinaire projecten waarin studenten van het domein Business, Finance & Law samenwerken met studenten van het domein Agri, Food & Life Sciences, samen met de vijf O’s: onderzoek, onderwijs, overheden, organisaties en ondernemers.” 

Transdisciplinair samenwerken
De transdisciplinaire living labs worden echt een uitdaging, voorspelt Gerry. “Omdat we allemaal een andere taal spreken, een andere kloksnelheid hebben, vanuit andere waarden werken. Maar zo gaat het ook in de echte wereld, waar verschillende professionals ook met elkaar samenwerken.”

Focus op de metropoolregio
“De circulaire land- en tuinbouw is een breed onderzoeksgebied”, beseft Gerry. “We zullen daarom keuzes moeten maken en echt focussen op de metropoolregio en de verbinding tussen stad en ommeland, daar waar Inholland als agrarische hogeschool in de Randstad sterk in is. Mijn ambitie is om studenten en ondernemers te inspireren mee te werken aan de circulaire economie. Want de opgave is te groot om in je eentje op te pakken. Als ik daarmee als associate lector een klein stukje heb kunnen bijdragen aan het behoud en de verbetering van de aarde, ben ik heel tevreden.”