Als bijzonder lector koos Jelle Tichelaar een bijzondere plek voor zijn officiële installatie op donderdag 3 oktober. Of beter gespeld: Pllek, met hoofdletter en dubbel l. Want waar anders dan in het grootste groene restaurant van Amsterdam kon hij beter een lans breken voor de doelen waar hij met zijn lectoraat naar streeft: interprofessionele samenwerking, medicatieveiligheid én duurzaamheid. “In het voorschrijven van geneesmiddelen moeten we de impact op het milieu meenemen.”

Het lectoraat Interprofessionele Samenwerking & Medicatieveiligheid van Jelle beslaat een breed spectrum van actuele thema’s. Dat blijkt meteen al in de paneldiscussie waarmee het evenement begint in het uit een loods en zeecontainers opgebouwde restaurant op het oude NDSM-terrein in Amsterdam-Noord. Hiervoor haalt docent-arts Henk Jan Punt (Amsterdam UMC) als dagvoorzitter vier experts op het podium: Ton de Boer (voorzitter van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen), Charlotte Bekker (als onderzoeker betrokken bij Green Deal 3.0 duurzame zorg van de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra), Anke Lambooij (apotheker bij het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik) en Jan Jaap Reinders (arbeids- en organisatiepsycholoog en expert interprofessioneel onderwijs bij Hanze en het Universitair Medisch Centrum Groningen).

Stellingen van promovendi
De lectorale rede krijgt even een electoraal tintje als de experts en de zaal mogen reageren op prikkelende stellingen van de promovendi die Jelle begeleidt. Zo doet Joost Piët onderzoek naar hoe zorgprofessionals de milieu-impact kunnen meenemen als zij geneesmiddelen voorschrijven. Maar met zijn stelling dat het niet erg is om een geneesmiddel te krijgen dat minder goed werkt maar wel beter is voor het milieu, is een groot deel van het publiek het oneens. Ook de experts zetten vraagtekens. “Er is bijvoorbeeld nog maar weinig data over de milieu-impact”, zegt Ton. “Maar onderzoek van het RIVM nemen we zeker mee.”  

Medicijnen hergebruiken
Promovendus Erik Donker richt zich op het tegengaan van vermijdbare verspilling van geneesmiddelen. Zou het een probleem zijn om heruitgegeven medicijnen te gebruiken? Slechts één persoon in de zaal zegt hier ronduit problemen mee te hebben, en ook hier brengen de experts de nuance in. “Het is niet gevaarlijk mits je de kwaliteit goed kunt borgen”, zegt Charlotte. “Het verzegelen van medicijnen en het loggen van de temperatuur kunnen uitkomst bieden.” De zorg voor patiënten wordt steeds complexer.

Interprofessioneel samenwerken
Rowan Sultan doet promotieonderoek naar interprofessioneel samenwerken als oplossing voor de steeds complexere patiëntenzorg. “Maar dat betekent niet dat al het onderwijs interprofessioneel vormgegeven moet zijn”, reageert Jan Jaap op haar stelling, zoals de meeste mensen in de zaal. “Schenk ook aandacht aan kennis, kunde van en binding met je eigen vak. En zorg daarna voor goed getimede flexibele vormen van interprofessioneel onderwijs.”

Bijwerkingen melden
Michael Reumerman is inmiddels gepromoveerd op onderzoek naar medicatieveiligheid. Of alle geneesmiddelen van de markt moeten worden gehaald bij een kans op een ernstige bijwerking? Het publiek en de experts zien het antwoord daarop niet zo zwart-wit. Anke: “Belangrijk is wel de gedeelde verantwoordelijkheid van patiënten, voorschrijvers, apothekers en verpleegkundigen om bijwerkingen te melden. Dat vraagt dus om interprofessioneel samenwerken.”

Interdisciplinaire studentenpoli’s
Na de pauze benadrukt ook Gonneke Willemsen, directeur domein Gezondheid, Sport en Welzijn van Hogeschool Inholland, het belang van samenwerking tussen verschillende disciplines. Hoe het lectoraat dit thema oppakt, zet Jelle uit in zijn rede. Interprofessioneel samenwerken is een van de drie onderzoekslijnen, waarop studenten van onder andere Amsterdam UMC en Inholland zich kunnen voorbereiden in studentenpoli’s, zegt hij. “Nu voor het eerst ook met studenten Verpleegkunde.”

Therapeutisch redeneren
Met de tweede onderzoekslijn wil Jelle iets doen aan vermijdbare medicatiegerelateerde aandoeningen. “Er worden vooral fouten gemaakt in het voorschrijven en monitoren. Vandaar dat we meer onderzoek doen naar therapeutisch redeneren door verschillende beroepsgroepen”, zegt Jelle.

Duurzaam voorschrijven
“Voorschrijven is een complexe vaardigheid en we maken het nog complexer door er ook duurzaamheid aan toe te voegen”, zegt Jelle. Maar het belang ervan is volgens hem evident als je kijkt naar het milieu-impact van geneesmiddelen. Het gaat niet alleen om de significante uitstoot van broeikasgassen, maar ook om de schrikbarende vervuiling van de leefomgeving van mens en dier. “In het voorschrijven van geneesmiddelen moeten we de impact op het milieu meenemen. Met het lectoraat sluit ik aan op de strategie van Inholland om met praktijkgericht onderzoek bij te dragen aan de beweging naar een duurzame en veerkrachtige samenleving.

Inholland en Amsterdam UMC
Karen Kruijthof, lid van de Raad van Bestuur van Amsterdam UMC, onderschrijft het belang van interprofessioneel samenwerken. “Samen leren is een van de belangrijkste vormen van samen veranderen en van leiderschap. Jelle is daar een goed voorbeeld van.” Marije Deutekom, lid van het College van Bestuur van Inholland, is het daarmee eens en ziet de studentenpoli’s als een prototype voor interprofessioneel onderwijs. “We leiden samen op en organiseren het onderwijs vanuit vraagstukken uit de praktijk”, zegt Marije, waarna Jelle officieel wordt geïnstalleerd als lector en na het verstommen van het applaus er pl(l)ek ontstaat voor duurzaam genieten van een borrel, eten en muziek.

Heb je de lectorale rede gemist of wil je er meer over lezen? De video en de publicatie van Jelles rede volgen later.

Joost Piët, arts-onderzoeker bij Amsterdam UMC en Hogeschool Inholland en Jelle Tichelaar, bijzonder lector Interprofessionele Samenwerking & Medicatieveiligheid bij Inholland, hebben in het toonaangevende medisch tijdschrift The Lancet Planetary Health aanbevelingen gedaan om de impact van de medicijnen op het milieu te verminderen, nadat zij deze aanbevelingen hebben gedeeld met de Europese Commissie middels een officiële brief. De onderzoekers benadrukken in het artikel het belang van milieuvriendelijk voorschrijven om wereldwijd bij te dragen aan een betere gezondheid.

Medicijnen zijn cruciaal voor de gezondheid, maar productie, transport en afvalverwerking ervan hebben flinke impact op het milieu. Denk aan het verbruik van grondstoffen, water, energie en de uitstoot van broeikasgassen. Ook kunnen medicijnresten in het milieu terechtkomen en schade toebrengen aan ecosystemen.

Met het Erasmus+ project ‘Planetary Health Education in Prescribing’ (PlanED Prescribing) willen projectleider Jelle Tichelaar en Joost Piët artsen en andere ‘voorschrijvers’ bewust maken van milieuvriendelijker voorschrijven. Omdat er momenteel weinig gegevens zijn over de ecologische voetafdruk van medicijnen, is het vaak lastig om duurzame keuzes te maken. Het project wil de informatie verbeteren en aanbevelingen doen voor Europese regelgeving.

 Belangrijke aanbevelingen:

• Gestandaardiseerde criteria: Er moeten duidelijke en gestandaardiseerde criteria komen om de milieu-impact van medicijnen te meten en rapporteren, zodat voorschrijvers hiermee bewuste keuzes kunnen maken.
• Beschikbaarheid van gegevens: Farmaceutische bedrijven zouden verplicht moeten worden om informatie over de milieu-impact van hun producten openbaar te maken.

 Deze aanbevelingen zijn belangrijk om voorschrijvers te helpen bijdragen aan een duurzamere toekomst, zonder dat dit ten koste gaat van de kwaliteit van zorg.

 Lees het volledige artikel voor meer informatie en inzichten! 

Als student geneeskunde had hij moeite met de theoretische benadering van zijn studie. Die ervaring gebruikt hij nu om de praktijk juist wel te integreren in zijn onderwijs en onderzoek. Bijvoorbeeld in de door hem opgezette studentenpoli’s. Op donderdag 3 oktober spreekt Jelle Tichelaar, bijzonder lector Interprofessionele Samenwerking & Medicatieveiligheid, zijn lectorale rede uit tijdens een festival dat in het teken staat van duurzaamheid. Want duurzaamheid en medicatieveiligheid vormen de focus van zijn praktijkgericht onderzoekswerk bij Inholland.

“Vier jaar lang begrippen en feiten stampen zonder te weten waarom ik die theorie moest leren”, zo vat Jelle zijn frustratie samen toen hij ruim twintig jaar geleden Geneeskunde studeerde. “De link met patiënten of patiëntenzorg werd in die tijd niet gelegd. Pas daarna, tijdens de coschappen, kon de theorie eindelijk toegepast worden. In 2013, als docent farmacotherapie, besloot ik het onderwijs anders aan te pakken. Samen met twee studenten zetten wij als sectie Farmacotherapie een studentenpoli op om medicatiereviews te doen voor echte patiënten.”

Unieke studentenpoli’s
Helemaal nieuw waren studentenpoli’s niet. “Je had ze al in de Verenigde Staten voor arme, onverzekerde patiënten. Maar onze studentenpoli’s zijn voor mensen met een zorgverzekering, omdat het probleem van onverzekerde patiënten in Nederland veel minder groot is dan in de VS. Onder verantwoordelijkheid van de betrokken afdeling van het Amsterdam UMC en onder supervisie van docenten als ik, moeten studenten dus minimaal dezelfde kwaliteit leveren als volwaardige specialistische praktijken. En uit onderzoek onder patiënten blijkt dat de poli’s zeer goed worden gewaardeerd. Studenten nemen de tijd om zich op medicatieveiligheid te concentreren.”

Interprofessioneel samenwerken
Onder de studentenpoli’s zijn er ook die interprofessioneel samenwerken. Zo is er een poli waarin studenten geneeskunde, farmacie en studenten van de Inholland-masters Advanced Nursing Practice en Physician Assistant hun expertises delen en samen leren. “Ik was altijd sceptisch over interprofessioneel onderwijs, omdat het geen meerwaarde heeft als het gebaseerd is op eenvoudige, theoretische casussen. Het wordt daardoor ook geen leuk en goed onderwijs.”

Maar bij de studentenpoli’s is dat anders, benadrukt Jelle. “Daar is geregeld sprake van patiënten met een multiproblematiek waarbij verschillende perspectieven en expertises nodig zijn. Zo zijn verpleegkundig specialisten en PA’s bij het voorschrijven van geneesmiddelen gewend te redeneren vanuit het welzijn van de patiënt, terwijl geneeskundigen meer gericht zijn op bijvoorbeeld de effectiviteit van medicatie.”

Duurzame medicatieveiligheid
Daarmee kan interprofessioneel samenwerken leiden tot een grotere medicatieveiligheid: wat is de effectiviteit van een bepaald geneesmiddel, wat zijn de kosten, welke bijwerkingen heeft het en wat doet dit alles met de gezondheid en kwaliteit van leven van een patiënt? Maar daar blijft het wat Jelle betreft niet bij. “Het gaat in mijn lectoraat om duurzame medicatieveiligheid. Dit betekent onder meer groen voorschrijven: hoe kun je bij de keuze uit geneesmiddelen rekening houden met het effect op het milieu?”

Studentenpoli’s als duurzame oplossing
“Duurzaamheid heeft ook te maken met de vraag hoe we zorgprofessionals opleiden die klaar zijn voor de uitdagingen van vandaag en morgen, zoals de vergrijzing en personeelstekorten”, zegt Jelle. “Studentenpoli’s bieden nu al een oplossing: het is praktijkgericht onderwijs waarmee we én professionals beter opleiden én minder docenten hoeven in te zetten én minder zorgprofessionals, omdat de poli’s zelf een deel van de zorg uit handen nemen.”

Onderzoeksprojecten
Jelle geeft nu al invulling aan duurzame medicatieveiligheid. Zo leidt hij samen met arts-docent en -onderzoeker Joost Piët van Amsterdam UMC het driejarig Europese project Planetary Health Education in Prescribing (PlanED Prescribing). Daarnaast wil hij aan de hand van medicatiereviews van studentenpoli’s onderzoeken wat interprofessioneel leren in de farmacotherapie extra oplevert ten opzichte van monoprofessioneel leren. En omdat Jelle met meerdere beroepsgroepen werkt, wil hij nagaan of en hoe therapeutisch redeneren verschilt per beroepsgroep. Ook richt hij zich op professionalisering van hbo-docenten farmacotherapie in heel Nederland.

Feestelijke lectorale rede
Wat Jelles plannen precies zijn? Op donderdag 3 oktober doet hij zijn verhaal in Pllek. “Behalve dat ik hier graag kom, past het duurzame karakter van dit Amsterdamse restaurant bij de inhoud van mijn lectoraat. Er is ruimte om uit te pakken met een festival. Want naast mijn rede wordt er een debat gevoerd met het publiek en met een panel kopstukken uit de wereld van medicatieveiligheid. Na afloop is er een borrel en een feestje. Want mijn inauguratie als bijzonder lector is een feest waard. Hoewel ik als gastdocent al 15 jaar verbonden ben bij Inholland, ben ik nu meer dan ooit onderdeel van de organisatie. Ik merk een enorm enthousiasme bij Inholland over de onderzoeksprojecten die ik doe. Ik voel me als bijzonder lector ook echt bijzonder.”

Meld je aan voor het festival rond de inauguratie van Jelle
Het evenement vindt plaats op donderdag 3 oktober vanaf 13.30 uur in Pllek, het ‘grootste groene restaurant van Amsterdam’. Meld je aan.

Voor zijn werk om het voorschrijven van medicatie veiliger te maken heeft Jelle Tichelaar, bijzonder lector Interprofessionele Samenwerking & Medicatieveiligheid en universitair hoofddocent en klinisch farmacoloog aan Amsterdam UMC, van ZonMw een ereprijs ontvangen: een ZonMw Parel. Jelle is één van de ontwikkelaars van de verplichte landelijke eindtoets farmacotherapie. Jelle deed het onderzoek samen met Prof. dr. Kees Kramers van (Radboudumc) en met arts-onderzoeker en farmacotherapie docent bij Hogeschool Inholland Erik Donker. Erik voerde in het kader van zijn promotie het onderzoek uit rondom het ZonMw-project.

“We signaleerden dat artsen regelmatig voorschrijffouten maakten. Dat soort fouten die kunnen leiden tot schade bij patiënten”, zegt Jelle. Samen met een groep collega’s ontwikkelde hij een toets om dit soort fouten zoveel mogelijk te voorkomen.

“Omdat elke arts medicijnen voorschrijft, moet je daarop expliciet worden getoetst. Van een arts mag de patiënt bepaalde onmisbare kennis en vaardigheden verwachten. “Dus als je de toets niet haalt, dan ook geen bul”, legt Jelle uit.

Voorwaarde doorstuderen
De landelijke farmacotherapie-eindtoets van Jelle en zijn collega’s bestaat sinds 2021 en is inmiddels in bijna alle medische faculteiten een voorwaarde om door te mogen studeren. Dankzij de toets leren artsen in hun basisopleiding nu beter hoe je geneesmiddelen doelmatig voorschrijft en het effect ervan monitort.

De toets is binnen Hogeschool Inholland en Hogeschool Utrecht getest voor gebruik bij hbo-opleidingen voor andere zorgprofessionals, zoals verpleegkundig specialisten en physician assistents. Het idee is om de toets met docenten farmacotherapie uit het hele land geschikt te maken voor de specifieke beroepspraktijken. Jelle en de andere ontwikkelaars ontvingen op 11 april 2024 een ZonMw Parel voor hun werk.

Het volledige bericht lees je op de site van ZonMw.

Voordat je een bepaald medicijn neemt, wil je natuurlijk alles weten over de werking en bijwerking ervan op je lichaam. Maar heb je ook nagedacht over de bijwerkingen op het milieu en het klimaat? Steeds meer artsen, medisch specialisten en andere voorschrijvers staan daar inmiddels wel bij stil. Ze missen alleen nog de praktische informatie om milieu-impact als criterium mee te wegen. Via een groot Europees onderzoeksproject willen Hogeschool Inholland en Amsterdam UMC met samenwerkingspartners die informatie boven water halen en in de curricula opnemen van het hbo- en universitaire onderwijs.

Click here to read this article in English. 

De zorg heeft een grote impact op het klimaat. De sector is in Nederland verantwoordelijk voor ongeveer 7 procent van de totale CO₂-uitstoot. Grofweg 40 procent daarvan is gerelateerd aan geneesmiddelen en andere chemische middelen. Niet alleen de productie en het transport, maar ook het gebruik van medicatie heeft directe milieueffecten. Zo vervliegen bij sommige inhalatoren broeikasgassen die veel sterker zijn dan CO₂. Bekend is ook dat hormonen in de pil na gebruik terechtkomen in het oppervlaktewater, waar ze massale geslachtsverandering bij vissen veroorzaken. En dit zijn nog maar enkele voorbeelden.

Milieubewuster voorschrijven
Volgens bijzonder lector Jelle Tichelaar van Interprofessionele Samenwerking & Medicatieveiligheid bij Hogeschool Inholland, is de tijd rijp om bij het voorschrijven van geneesmiddelen rekening te houden met de gevolgen voor milieu en klimaat. “Van sommige geneesmiddelen kennen we de kwalijke effecten. Je ziet het wereldwijd. Hoe bijvoorbeeld in India de resten van een bekende pijnstiller in kadavers van koeien tot massale sterfte onder gieren heeft geleid. We moeten daarom de effecten gaan onderzoeken. Maar laten we niet werkloos afwachten tot de onderzoeksresultaten binnen zijn. We moeten nu al milieubewuster omgaan met medicatie. Ook door te voorkomen dat je medicatie moet voorschrijven. Dit betekent meer inzetten op preventie, zoals het stimuleren van een gezondere leefstijl.”

Praktische handvatten
Jelle staat niet alleen. Hij merkt dat onder de huidige en aankomende professionals de bewustwording toeneemt. “Laten we nu iets met die bewustwording doen en zorgprofessionals de praktische handvatten geven waar ze echt mee uit de voeten kunnen. Bijvoorbeeld door per geneesmiddel niet alleen de effectiviteit, bijwerkingen, toepasbaarheid en kosten te registreren, maar ook de milieu-impact. Zo kun je samen met de patiënt bij gelijkwaardige geneesmiddelen een duurzame keuze maken.”

Groot Europees onderzoek
Jelle geeft leiding aan het nieuwe Europese Erasmus+project Planetary Health Education in Prescribing. Tientallen (associate) partners in Nederland en Europa werken de komende drie jaar samen om de milieu- en klimaatbelastende factoren van geneesmiddelen in kaart te brengen, te wegen en zo veel mogelijk informatie hierover per geneesmiddel beschikbaar te stellen om op te nemen in medische opleidingen.

Data ontbreken
Kiezen voor het meest milieuvriendelijke middel is nog niet zo eenvoudig. Want van verreweg de meeste middelen is de impact onbekend. “We staan nog maar aan het begin van de life cycle analyses om de totale milieubelasting van geneesmiddelen te bepalen”, zegt Susanne Waaijers, onderzoeker bij het RIVM. “We merken een groeiende kennisbehoefte bij zorgprofessionals en we willen hen ook graag voorzien van informatie, maar ook wij tasten grotendeels in het duister. Data over met name de productie van geneesmiddelen zijn er nog niet of nauwelijks. Denk daarbij niet alleen aan de stoffen die worden gebruikt, maar bijvoorbeeld ook het energieverbruik van fabrieken en het transport.”

Transparantie eisen
Volgens Waaijers tonen sommige farmaceuten een voorzichtige bereidheid om openheid van zaken te geven, maar willen dit vanwege hun concurrentiepositie pas doen als die openheid collectief geregeld wordt. Zij ziet hier een kans voor de inkoopafdelingen van zorginstellingen. “Vraag duurzaamheidsinformatie bij producenten en kies voor de partij die het meest transparant is. Wellicht brengt dit een brede beweging tot stand die producenten onder druk zet om life cycle analyses van hun producten te maken. Voor geneesmiddelen hebben we nationaal, via het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, en Europees, via het Europees Geneesmiddelenagentschap, goede systemen om gegevens te registreren. Dit biedt wellicht ook mogelijkheden voor dergelijke informatie.”

Inkoop en toepassing
Het aller duurzaamste is natuurlijk om helemaal geen of veel minder geneesmiddelen te gebruiken. “De grootste stappen die we nu kunnen zetten, is kritisch kijken naar inkoop en toepassing van medicatie”, zegt Hilde Jalving van de Europese Vereniging van Medische Oncologie (ESMO). “Schrijf alleen medicatie voor als daar echt een duidelijke indicatie voor is. Is het bijvoorbeeld wel verstandig om voor medicatie te kiezen die kankerpatiënten een levenswinst van slechts enkele weken geeft als zij daarbij ook veel last van bijwerkingen krijgen? Voorkom verspilling door medicatie telkens voor hooguit een maand mee te geven. Kijk ook hoelang patiënten nog door moeten gaan met medicatie. Onderzoek de mogelijkheden voor hergebruik. Als je kankerpatiënten goede bewaarinstructies meegeeft, blijken ze heel zorgvuldig met hun medicijnen om te gaan. En ook de wijze van toediening is belangrijk. Uit milieuoogpunt zijn tabletten te verkiezen boven infusen, want bij infusen komt extra afval kijken en reizen van patiënten naar de polikliniek.”

Duurzaamheid in farmacotherapie
Hilde is doordrongen van het belang om de impact op het milieu en klimaat te beperken. “Ook omdat een slecht milieu en klimaatopwarming risico’s vormen voor onze gezondheid.” Om huidige en toekomstige professionals deze boodschap en een concreet handelingsperspectief mee te geven, is het belangrijk dat het onderwijs dit onderwerp omarmt. Jelle geeft daar zelf invulling aan. Want naast lector is hij universitair hoofddocent en coördinator van onderwijs en onderzoek op de afdeling Interne Geneeskunde van Amsterdam UMC en docent van de masteropleidingen Advanced Nursing Practice en Physician Assistant bij Inholland. “Klinisch redeneren en met name farmacotherapie zijn lastige onderdelen voor studenten: hoe neem je in korte tijd de juiste beslissing om geneesmiddelen voor te schrijven die passen bij het ziektebeeld en de situatie van een individuele patiënt? Op basis van casuïstiek en door veel oefenen leren we hen onder tijdsdruk keuzes te maken, waarbij ze met veel factoren rekening moeten houden. Duurzaamheid is een factor die erbij komt.”

Toekomstige professionals
Jelles directe collega bij Amsterdam UMC is arts-docent en -onderzoeker Joost Piët, die bovendien de dagelijkse coördinatie doet van het Erasmus+onderzoeksproject. “Met de kennis die we vergaren over de milieu-impact van geneesmiddelen willen we onderwijsmaterialen maken en cursussen voor docenten zodat we daarmee een zo groot mogelijke groep van toekomstige professionals kunnen bereiken.” Over interesse in het onderwerp heeft Joost niet te klagen. “Nog vóór de start van het project werden we benaderd door andere universiteiten. Het leeft en dat is hoopgevend. We moeten er dan ook voor zorgen dat de kennis zich blijft ontwikkelen ook als dit project over drie jaar eindigt.”

Klimaatbewuste studenten
Waar een onderwerp als duurzaamheid van geneesmiddelen sterk leeft, is bij de CO₂-assistent: een landelijke groep geneeskundestudenten die planetary health en duurzame zorg wil integreren in het geneeskundecurriculum. “Ons streven is een groene draad door de opleiding te laten lopen. Farmacotherapie is daarbinnen een belangrijk en terugkerend thema”, zegt de inmiddels afgestudeerde arts Eva van der Heide. “Wij kunnen onder meer bijdragen door de vragen waar studenten nu mee zitten naar voren te brengen: hoe schrijf je gepast voor, hoe voorkom je verspilling? Het doel is om samen met de farmacotherapiesectie onderzoek te doen naar beschikbare literatuur over milieu-impact van medicijnen. Zo krijgen bachelorstudenten onderwijs in wat er al bekend is en kunnen ze kritisch nadenken over deze stof. Onderwijs is het beste middel voor verandering.”

Verantwoordelijkheid nemen
Tomás van Emden is de voorzitter van de CO₂-assistent aan de Vrije Universiteit Amsterdam: “Het zou mooi zijn dat informatie over de duurzaamheidsimpact van een medicijn net zoals effectiviteit en kosten terechtkomt in het Farmacotherapeutisch Kompas, een naslagwerk voor medisch professionals die voorschrijven. Ons handelen heeft effect op de planeet en daarmee op de gezondheid van iedereen.” Eva: “De impact van geneesmiddelen is weliswaar (nog) niet helemaal duidelijk, maar we kunnen niet blijven wachten. Het gaat ook om bewustzijn, kritisch nadenken en je verantwoordelijkheid nemen.”

Masterstudenten Hogeschool Inholland
Ook masterstudenten bij Hogeschool Inholland van de opleidingen tot verpleegkundig specialist en physician assistant leren op een juiste manier medicatie voorschrijven. “Ik werk in een huisartsenpraktijk”, zegt Merlynn Huisman, tweedejaarsstudent aan de Inholland-master Advanced Nursing Practice. “Daar ben ik bewust met duurzaamheid bezig bij het voorschrijven. Zo kies ik liever voor poederinhalatoren in plaats van dosisaerosolen voor COPD- en astmapatiënten. Ook geef ik gedoseerd medicijnen mee: bij de eerste uitgifte slechts een hoeveelheid voor één in plaats van drie maanden.” Collega-student Larissa van Schaik werkt in het OLVG in Amsterdam met patiënten met een auto-immuunziekte. “Voor hen schrijf ik continu medicijnen voor. Het is belangrijk om de hoeveelheden en de verschillende soorten medicatie in de gaten te houden. Kun je polyfarmacie (waarbij iemand langere tijd vijf of meer verschillende medicijnen tegelijk gebruikt, red.) verminderen? Het zou goed zijn om daar al bij het begin van je opleiding aandacht voor te krijgen, zodat er een gewoonte ontstaat om terughoudend te zijn met voorschrijven en stil te staan bij de milieueffecten van geneesmiddelen.”

Veerkracht en leiderschap
Wij blijven alleen gezond als de wereld om ons heen gezond blijft. Daarom doet de milieu-impact van geneesmiddelen ertoe. Jelle: “Ook al is onderzoek hiernaar niet ons specialisme, we nemen met het lectoraat onze verantwoordelijkheid en tonen leiderschap en veerkracht om in actie te komen en iets te verbeteren in het leven van mensen en hun leefomgeving.” Joost: “Veerkrachtig is ook dat we een beweging vormen om artsen, specialisten en andere voorschrijvers te verleiden duurzame keuzes te maken. Daarmee hopen we ook dat de farmaceutische industrie haar productie en ontwikkeling verder zal aanpassen aan de toenemende vraag naar duurzamere medicijnen.”

Hogeschool Inholland en Amsterdam UMC starten samen met acht andere Europese partners een groot onderzoeksproject gericht op de milieu-impact van geneesmiddelen. Doel is om gegevens over die impact in kaart te brengen en (aankomende) professionals die geneesmiddelen voorschrijven, daarvan bewust te maken via het onderwijs. 

Click here to read this article in English.

Het driejarig project Planetary Health Education in Prescribing (PlanED Prescribing) kreeg onlangs vanuit het Europese programma Erasmus+ de subsidietoekenning van 400.000 euro. Het is de eerste grote samenwerking tussen Hogeschool Inholland en Amsterdam UMC. Daarnaast zijn andere universiteiten in Nederland, Kroatië, Italië, Roemenië en Portugal als partner betrokken, evenals het RIVM. Ook is een tiental associate partners aangehaakt, zoals de Wereldgezondheidsorganisatie, beroepsverenigingen, de werkgroep Green Deal Duurzame Zorg 3.0 ‘Medicatie’ van de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU) en de CO2-assistent: een landelijke groep geneeskundestudenten die planetary health en duurzame zorg wil integreren in het geneeskundecurriculum. 

Duurzame keuzes maken in geneesmiddelen
Projectleider is bijzonder lector Jelle Tichelaar van Interprofessionele Samenwerking & Medicatieveiligheid bij Hogeschool Inholland. “De impact van geneesmiddelen op het milieu en klimaat is groot”, zegt hij. “Maar wat het precies is per medicijn, weten we in veel gevallen niet. Toch willen steeds meer artsen, specialisten en andere voorschrijvers dit weten vanwege een groeiend bewustzijn van die milieu-impact. Zij willen een praktische richtlijn hebben hoe ze daar in het voorschrijven rekening mee kunnen houden. Uiteindelijk is ieders doel om de meest duurzame keuze maken tussen twee verder gelijkwaardige geneesmiddelen.”

Zorgsector zorgt voor zeven procent van de CO2-uitstoot
Het doel van het project is om de milieu- en klimaatbelastende factoren van geneesmiddelen in kaart te brengen, te wegen en zo veel mogelijk informatie hierover per geneesmiddel beschikbaar te stellen. “We weten dat de zorgsector verantwoordelijk is voor ongeveer 7 procent van de CO2-uitstoot in Nederland”, zegt Susanne Waaijers, onderzoeker bij het RIVM. “En ook dat geneesmiddelen en andere chemische middelen voor de grootste klimaatdruk zorgen; meer dan energiegebruik in gebouwen en transport.” Geneesmiddelen kunnen daarnaast een verontreinigende werking hebben. “In het kader van de Green Deal Duurzame Zorg en de Ketenaanpak Medicijnresten uit water adviseren we de betrokken ministeries over de milieu-impact. Vanwege andere opdrachten duiken we als RIVM de komende jaren verder in dit vraagstuk over milieu-impact. We verwachten dan ook meer inzicht te geven en dit als partner in het PlanED Prescribing-onderzoek te delen.”

Nieuw onderwijsmateriaal over milieu-impact
De bedoeling van het onderzoeksproject is om informatie over milieu-impact te verwerken in nieuw onderwijsmateriaal voor geneeskundestudenten en voor masterstudenten van bijvoorbeeld Advanced Nursing Practice en Physician Assistant van de Hogeschool Inholland. “Een gezonde planeet hebben we nodig om zelf gezond te blijven”, zegt Vera van Waardenburg, manager van het cluster Nursing bij Hogeschool Inholland. “Onze partners in het werkveld vragen dat we professionals opleiden die dit vraagstuk oppakken. Het sluit ook aan bij het nieuwe profiel van de hbo-opgeleide verpleegkundige die bezig is met preventie en verpleegkundig leiderschap. Dit betekent onder meer dat je samen met de zorgvrager beslist welke geneesmiddelen je voorschrijft zodat die goed kan functioneren en daarbij ook kijkt welke impact dat heeft op de wereld. De zorg is geen eiland; dat willen we onze studenten meegeven."

Concrete handvatten voor milieubewust handelen
Hogeschool Inholland en Amsterdam UMC trekken voor het onderzoeksproject nauw met elkaar op. Master- en geneeskundestudenten werken bijvoorbeeld nu al samen in interprofessionele studentenpoli’s en onderzoekers van Amsterdam UMC zijn ook onderdeel van het bijzonder lectoraat. Een van hen is arts-docent en -onderzoeker Joost Piët van Amsterdam UMC, die de dagelijkse coördinatie doet van het driejarige onderzoeksproject en van plan is te promoveren, mede op basis van de onderzoeksresultaten. “De belangstelling vanuit het onderwijs is groot, ook buiten onze organisatie. Het onderwerp leeft en dat is hoopgevend. Het zou mooi zijn om professionals concrete handvatten te geven zodat ze daadwerkelijk milieubewust kunnen voorschrijven. Hopelijk kunnen we daarmee als sector ook invloed uitoefenen op hoe farmaceuten hun medicijnen produceren.”

Er zijn heel wat mensen in Nederland die afhankelijk zijn van medicatie. Ongeveer 11 miljoen mensen gebruiken regelmatig medicijnen. En dat gebruik moet natuurlijk veilig zijn. Daarvoor is afstemming tussen de verschillende betrokken professionals van wezenlijk belang. Jelle Tichelaar legt zich als nieuwe bijzonder lector toe op die interprofessionele samenwerking, al bij de opleiding van deze professionals. “Studenten van de Vrije Universiteit Amsterdam en Hogeschool Inholland werken nu al succesvol samen in studentenpoli’s voor echte patiënten.”

Tichelaar is 1 november 2022 aangetreden als bijzonder lector. Maar als docent van de masteropleidingen Advanced Nursing Practice en Physician Assistant is hij al vele jaren verbonden aan Hogeschool Inholland. Hij combineert dit met zijn werk als hoofddocent en coördinator van onderwijs en onderzoek op de afdeling Interne Geneeskunde van Amsterdam UMC. Naast de toekomstig verpleegkundige specialisten en Physician Assistants (PA’s) van Inholland heeft hij geneeskundestudenten van de VU onder zijn hoede.

Marije Deutekom, lid van het CvB van Inholland, is enthousiast over de inzet van Jelle als bijzonder lector: "Het lectoraat van Jelle is een prachtig voorbeeld van kennisdeling tussen studenten van verschillende opleidingen, heeft een duidelijke verbinding met het werkveld en is gericht op het werken aan actuele maatschappelijke vraagstukken. Kortom: we zijn verheugd dat hij onze huidige 40 lectoraten komt versterken.”

Van multidisciplinair naar interdisciplinair
“Dankzij verruiming van de wettelijke bevoegdheid 15 jaar geleden worden mijn studenten aan de VU én bij Hogeschool Inholland allemaal professionals die medicatie mogen voorschrijven”, zegt Jelle. “Daardoor zijn meerdere mensen per patiënt betrokken bij het medicatiebeleid. Dat vraagt om interprofessionele samenwerking. Niet alleen tussen voorschrijver onderling, maar ook met apothekers en verpleegkundigen.” In de praktijk is daar lang niet altijd sprake van, weet Jelle. “Professionals werken wel samen, maar meer multidisciplinair: ze kijken een voor een naar een case en komen niet in gezamenlijk overleg met een geïntegreerd beleid.”

Interprofessionele studentenpoli’s
Vanwege zijn gecombineerde functie bij de VU en Inholland komt de interprofessionele samenwerking bij Jelle wél samen. “We werken sinds 2015 met interprofessionele studentenpoli’s. Daarin komen studenten Geneeskunde, Advanced Nursing Practice, Physician Assistant en studenten Farmacie bijeen om interdisciplinair medicatiereviews te doen voor echte patiënten. Die patiënten zijn daar heel tevreden over, want we willen daarmee ook kwalitatief goede zorg bieden.” In de praktijk is het vaak lastig om interprofessioneel onderwijs te organiseren, onder meer door niet-matchende locaties en roosters. “Maar vanwege de nauwe betrokkenheid bij de verschillende opleidingen is ons dit wel gelukt.”

Christa Boer, vicedecaan onderwijs Faculteit Geneeskunde VU en Amsterdam UMC, vult aan: “Door die betrokkenheid groeit de tevredenheid van patiënten; die kwalitatief betere zorg krijgen doordat er meer tijd, aandacht en uitwisseling van kennis is. En het bevordert de ontwikkeling van studenten. Zij worden zo beter voorbereid op hun rol in de zorg.”

Studenten Verpleegkunde
Jelle ziet hoeveel het interdisciplinair onderwijs voor zijn studenten betekent. “Ze maken nu alvast kennis met het interprofessioneel werken, iets wat je echt moet leren. Ze merken ook dat iedereen kennis inbrengt waar je wat aan hebt. Geneeskundigen weten bijvoorbeeld veel over richtlijnen van medicatie, farmaceuten over de interactie tussen geneesmiddelen, verpleegkundige specialisten en PA’s weten dit dan weer vanuit een holistische kijk toe te passen op de praktijk. Mijn droom is om ook studenten Verpleegkunde te laten samenwerken in de interprofessionele teams, omdat zij later als verpleegkundigen nauw in contact staan met de patiënten. Zij weten of bepaald medicatiegebruik past in hun dagritme en ze moeten ook weten wat de bijwerkingen van medicijnen zijn.”

Nieuwe kansen met lectoraat
Het bijzonder lectoraat Interprofessionele Samenwerking & Medicatieveiligheid is een intensivering van de samenwerking tussen Amsterdam UMC en Inholland. “Het voelt als een waardering voor wat we de afgelopen jaren samen hebben gedaan”, zegt Jelle. “Het opent nieuwe kansen om het interprofessioneel samenwerken verder te helpen. Hoe verloopt dat in de praktijk? Hoe gaat het voorschrijven van medicatie? Daar wil ik onderzoek naar doen. En ik ben benieuwd hoe medisch professionals tot therapeutische beslissingen komen. Kunnen we dit blootleggen? Ook daar kunnen studenten veel van leren.”

Bekijk ook de pagina van het onderzoeksproject Planetary Health Education in Prescribing .