Hogeschool Inholland, Aeres Hogeschool en Van Hall Larenstein starten als groene hogescholen met 23 telers, toeleveranciers en brancheorganisaties een vierjarig onderzoeksproject om de tuinbouw minder afhankelijk te maken van chemische middelen. Het project ‘Weerbaar Telen in de Groene Vingers’ moet telers ondersteunen bij de overstap naar duurzame teeltmethoden. Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur en Regieorgaan SIA steunen het project met ruim 700.000 euro subsidie.

Weerbaar telen betekent dat de plant en het teeltsysteem sterker worden gemaakt, zodat minder chemische gewasbescherming nodig is. Dit onderzoek richt zich zowel op de biologische kant, zoals bodemkwaliteit, biodiversiteit, natuurlijke bestrijders en nieuwe rassen, als op sociale en economische drempels: wat houdt telers tegen, welke risico’s vrezen ze en welke steun hebben ze nodig om door te pakken?

Een belangrijke stap richting duurzaam telen
“Veel telers willen stappen zetten richting weerbaar telen, maar stuiten in de praktijk op vragen en onzekerheden. Het doel van Weerbaar Telen in de Groene Vingers is dat meer telers succesvol stappen zetten door alles wat we ontdekt hebben over de afweer van planten, praktisch toe te passen. Daardoor kan de tuinbouw voldoen aan wat markt, maatschappij en overheid van hen vraagt” zegt Frank van der Helm, associate lector Levende Teeltsystemen aan Hogeschool Inholland. “Het project moet bijdragen aan gezonde planten, bodem en leefomgeving, en een duurzaam verdienmodel voor de boer en tuinder.”

De onderzoekers vertalen de opgedane kennis in praktische hulpmiddelen, waaronder factsheets, trainingen en onderwijsmodules. De ervaringen, vragen en kennis van telers en erfbetreders vormen de basis. Koplopers delen hun inzichten, starters krijgen handvatten aangereikt, en studenten werken mee in het veld. Zo ontstaat een lerend netwerk waarin iedereen bijdraagt aan een toekomstbestendige landbouw die voldoet aan de beleidseisen die op de tuinders afkomen.   

Toekomstvisie Gewasbescherming 2030
In de Toekomstvisie Gewasbescherming 2030 spraken overheid en sector af dat de Nederlandse land- en tuinbouw in 2030 werkt met weerbare teeltsystemen, sterk verbonden met natuur en nagenoeg zonder emissies of residuen. Weerbaar Telen in de Groene Vingers draagt hieraan bij door praktijkonderzoek en kennisontwikkeling te koppelen aan de uitdagingen die telers in de praktijk ondervinden.

“Steeds meer chemische bestrijdingsmiddelen verdwijnen van de lijst, dus moeten we ziekten en plagen op een andere manier aanpakken," zegt Dirk Zwinkels, manager bij de Westlandse Van der Knaap Groep. "De afgelopen jaren deden we al ervaring op met substraten met een rijk microbioom waarin schimmels en bacteriën hun werk kunnen doen. In dit project verdiepen we onze kennis hierover verder, samen met onderzoekers en de frisse blik van studenten.”

Voor het innovatieprogramma ‘Robots naar de boerenpraktijk’ bezocht een delegatie van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) onlangs een aantal experts op dit vlak bij Hogeschool Inholland Alkmaar. Tijdens dit bezoek wisselden ze visies uit over de benodigde aandacht voor onderwijs en educatie binnen het programma.

“Robotisering van de landbouw is een ingrijpende transitie”, zegt associate lector Smart Farming Jeroen Wildenbeest vanuit het lectoraat Robotica. “Daarin is het belangrijk dat innovatie én educatie hand in hand gaan. Een mega-investering in technologie vraagt immers ook een mega-investering in onderwijs om deze technologie te ontwikkelen en optimaal te gebruiken. Daar hebben we tijdens het bezoek aandacht voor gevraagd.”

Blik op de toekomst: van Innovatielab tot Fieldlab TechValley
Namens het ministerie van LVVN kregen Doreen Verbakel en Feline Wafelaar een kijkje in de keuken van het Innovatielab en het Fieldlab Techvalley daarbinnen, en leerden ze het lectoraat Robotica verder kennen. Binnen Het Fieldlab TechValley wordt al een klein decennium succesvol met studenten, samenwerkingspartners uit de praktijk en onderzoekers gewerkt aan beroepsauthentieke vraagstukken die spelen binnen de maakindustrie. Ook doet men hier ervaring op met de nieuwste vormen van technologie. "Een prachtig voorbeeld van een duurzame samenwerking die als blauwdruk gezien kan worden voor een agrifood fieldlab", aldus Jeroen. Naast Jeroen Wildenbeest waren namens Hogeschool Inholland ook Richard Oerlemans, domeindirecteur Techniek, Ontwerpen en Informatica, associate lector Levende Plantenteeltsystemen Frank van der Helm en docent-onderzoeker Frens Pries vanuit het lectoraat Duurzame bestuiving van gewassen aanwezig.

Robotisering: kansen en uitdagingen
Ondanks dat de experts positief zijn over de plannen van de overheid om de land- en tuinbouw verder te robotiseren, benadrukken ze dat alleen focussen op arbeidsbesparing niet voldoende is. Eerder spraken ze daar al over in verschillende media. “Zonder de juiste investeringen in technologie én kennis, blijft robotisering een wensdroom,” stelden Jeroen en lector Robotica Cock Heemskerk in diverse vakbladen als Binnenlands Bestuur en Nieuwe Oogst. "Het gaat om een compleet ecosysteem, waarin innovatie, educatie en financiering samenkomen.” Nu Inholland ook is aangesloten op het innovatieprogramma, helpen ze het ministerie van LVVN om de juiste keuzes te maken in het te vormen beleid.

Onderwijs speelt sleutelrol in robotisering
Tijdens het bezoek ging het over hoe de integratie van technologie en specifiek robotica versneld kan worden in de land- en tuinbouw. Dit als (deel)oplossing voor het almaar schaarser en duurder worden van arbeid. Ook zijn knelpunten én oplossingsrichtingen besproken. Daarbij ging het onder andere over de ‘volwassenheid’ van technologie, het investeringsklimaat en hoe het kennisgat gedicht kan worden om zoveel mogelijk bedrijven en organisaties aan te kunnen laten sluiten.

De rol van het onderwijs is hierbij essentieel, gaven de onderzoekers van Inholland aan. Als je grote investeringen doet in technologie, betekent dit ook dat er ontwikkelaars, engineers, data-analisten en andere experts nodig zijn om deze technologie te ontwikkelen en onder andere onderhouds- en servicemonteurs om die technologie te gaan gebruiken.

Frank van der Helm: “De land- en tuinbouw is een bijzondere sector, want de omstandigheden waarin technologie moet opereren zijn zwaar; nat, droog, heet, koud, stoffig en veel kans op beschadigingen. Daarnaast is het product levend, kwetsbaar en zeer variabel in vorm en grootte. Hierdoor is een nauwe samenwerking van techneuten, plantenteeltdeskundigen en agrarische bedrijven in het ontwikkelen van technologie en robots essentieel. Deze specialisten komen vanuit verschillende werkculturen met eigen werkprocesbeheersing en taal. Het leren samenwerken tussen deze disciplines is dus een eerste vereiste. Daarom hebben we in onderwijs en onderzoek al veel aandacht voor, maar met de toenemende aanwezigheid van steeds geavanceerdere technologie moet die aandacht toenemen."

Een grote investering in educatie en onderwijs is dus een vereiste. "Puur een college geven, daar kom je niet ver mee. Met beroepsauthentieke opdrachten over automatisering gaat de ontwikkeling echt leven bij studenten en raken ze intrinsiek gemotiveerd om te gaan experimenteren en ontwikkelen", aldus Frens Pries.

“Automatisering betekent dat het werk verandert”, legt Jeroen uit. “Het werk op het land en in de kas verplaatst zich naar het grotere ecosysteem waar bijvoorbeeld vele ontwikkelaars en monteurs bij nodig zijn. Het World Economic Forum gaat uit van een om-, her- en bijscholingsbehoefte van 44 procent binnen vijf jaar wat betreft de basisvaardigheden.”

Om in deze scholingsbehoefte te voorzien is het volgens Jeroen nodig om de portfolio-ontwikkeling in het hoger onderwijs te versnellen. En het niet te laten afhangen van de huidige behoefte in de sector zelf. “Er is een belangrijke rol weggelegd voor het ministerie om deze arbeidsmarktbehoefte te expliciteren, zodat daarop gehandeld kan worden.”

Kennis borgen en breder toepassen vanuit nieuwe experimenteerlocaties
Ook ‘best practices’ kwamen aan de orde. Bij vele agrarische bedrijven, zowel op het erf als in de kas, worden er al vele successen behaald met het inzetten van smart farming of robotica. Maar hoe borg je deze kennis, hoe kan je deze ‘generaliseren’ en vervolgens breed integreren in de sector? “In de Nederlandse glas- en vollegrondstuinbouw is er sprake van relatief veel kleine teelten. Dan is het extra belangrijk om kennis te borgen, technieken te generaliseren en met elkaar te delen om deze zo breed mogelijk in te kunnen zetten voor uiteenlopende gewassen, teeltsystemen en klimaten. Daar profiteren alle kleine telers die gezamenlijk een relatief grote groep vormen. Op die manier maak je het ook weer interessanter voor investeerders om op in te stappen. Dit vraagt om een nieuw type locatie om te experimenteren en/of een kenniscentrum, met de focus op kennisborging, generaliseren én opleiden,” aldus Frank.

Als Tuinbouw & Agribusiness-student aan Hogeschool Inholland krijg je niet alleen theorie, maar leer je die ook meteen toepassen. Het project Green Juniors geeft vierdejaarsstudenten de kans om actuele vraagstukken voor echte opdrachtgevers aan te pakken. “De koppeling tussen theorie en praktijk is fantastisch”, zegt student Casper Arkesteijn. “Je ontdekt de uitdagingen die in de tuinbouw spelen, terwijl je tegelijkertijd waardevolle ervaring opdoet voor je toekomst.”  

Binnen de Green Junior-projecten werken studenten direct samen met experts. Het resultaat? Ze ontwikkelen praktijkvaardigheden, dragen bij aan duurzame oplossingen én breiden hun netwerk uit. En voor de bedrijven levert het frisse ideeën en bruikbare onderzoeksresultaten op.  

Duurzame bedrijfsovername 
In opdracht van Gerry Kouwenhoven, associate lector Investeren in circulaire land- en tuinbouw, onderzochten studenten hoe opvolging in tuinbouwbedrijven tegenwoordig plaatsvindt en hoe bedrijfsadviseurs de kans op succes kunnen vergroten. Dit project is onderdeel van het living lab Duurzame bedrijfsovername. “Vroeger gingen familiebedrijven meestal van generatie op generatie over, maar steeds vaker nemen nu externe investeerders de overname op zich”, legt student Véronique Berbée uit. “Wat betekent dit voor de toekomst van het bedrijf en de sector? Want het lijkt misschien simpel, maar een bedrijfsovername brengt veel uitdagingen met zich mee, zowel voor degene die het overdraagt als voor degene die het overneemt.”  

De studenten keken daarbij niet allen naar de financiële maar ook naar de sociaal-emotionele en juridische kant van het proces. Ze interviewden bedrijfsadviseurs en organiseerden een expertmeeting waarin praktijkvoorbeelden werden besproken. Wat bleek? “Goede begeleiding is essentieel! Veel overnames mislukken door onuitgesproken verwachtingen, zoals een vader die het bedrijf niet los kan laten of kinderen die een andere koers willen varen. Daarom is het belangrijk om álle betrokkenen aan tafel te krijgen.”  

Verder maakt ook de groeiende invloed van externe investeerders transparantie noodzakelijk. “Pas op dat de ‘groene vingers’ niet uit het bedrijf verdwijnen”, waarschuwt Véronique. Maar bedrijfsovername schept ook kansen voor verduurzaming en innovatie: “Het is hét moment om je bedrijf toekomstbestendig te maken.” De studenten zetten de uitkomsten van hun onderzoek om in een uitgebreide rapportage. 

Circulaire meststoffen 
Voor een ander project, en als onderdeel van het lectoraat Levende Teelsystemen en fieldlab Circulaire Meststoffen, gingen studenten aan de slag met nieuwe bemestingsstrategieën voor de paprikateelt. Hiervoor werd in samenwerking met Van der Knaap uit Poeldijk, een bedrijf dat voedingsoplossingen maakt uit organische reststromen, gekeken naar duurzame alternatieven voor ijzerchelaat, een stof die essentieel is voor de opname van ijzer door planten.  

Student Casper legt uit hoe ze te werk gingen: “We hebben gedurende 12 weken verschillende ijzeroplossingen getest op 336 paprikaplanten in een proefkas bij Vertify in Naaldwijk. Elke week hebben we de effecten daarvan op de groei, kleur en vruchtzetting van de planten gemeten. Samen met mbo-studenten van Lentiz verzamelden we monsters en analyseerden we de gegevens. Het doel was om uit te zoeken of circulaire meststoffen met alternatieven voor ijzerchelaat hetzelfde resultaat kunnen leveren als traditionele meststoffen. Welke bemestingsmethode werkt het beste? En hoe kunnen we dit het meest effectief inzetten in de teelt?”  
 

Het project leverde waardevolle onderzoeksdata en een veelbelovend adviesrapport op. “Circulaire ijzermeststoffen lijken niet onder te doen voor de traditionele”, aldus Casper. “In deze tijd waarin het gebruik van circulaire middelen en duurzame alternatieven in de tuinbouw steeds belangrijker wordt, is dit een flinke stap vooruit.”  

Absolute aanrader 
Casper is enthousiast over de resultaten die ze hebben behaald: “Bij Van der Knaap waren ze heel tevreden over onze proef. Het is echt tof om te zien dat ons werk ertoe doet.” Hij raadt de opleiding Tuinbouw & Agribusiness dan ook aan iedereen aan: “De praktijkervaring die je hier opdoet is van onschatbare waarde, en de vraag naar afgestudeerden is enorm! Of je nu kiest voor de teelt- of businesskant, de mogelijkheden zijn eindeloos.” 

Ook Véronique is positief over haar studie: "Bij Inholland werk je met echte bedrijven en je bezoekt vaak hun locaties, bijvoorbeeld tijdens excursies. Als Tuinbouw-student word ik gewoon ontzettend blij van een kas of bloemenbedrijf. Die dynamische sfeer vind ik geweldig! Juist de veelzijdigheid van de opleiding maakt het bijzonder.”  

In het groene domein liggen tal van maatschappelijke vraagstukken rond veerkracht en duurzaamheid. Hoe produceren we bijvoorbeeld gezonder voedsel met minder milieu-impact? In het Centre of Expertise (CoE) Groen bundelt Inholland de kennis, kracht en kunde met de drie andere groene hogescholen in Nederland. Dit gezamenlijke praktijkgerichte onderzoek zetten we voort, want het Regieorgaan SIA ondersteunt het CoE ook voor de komende vier jaar met SPRONG-subsidie.   

Sinds 2019 werken onderzoekers door middel van praktijkgericht onderzoek aan innovatieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken op het gebied van agro, food en leefomgeving. Als onderzoekscoalitie kunnen Hogeschool Inholland, Aeres Hogeschool, Hogeschool Van Hall Larenstein en HAS green academy door het bundelen van kennis en expertise inspelen op de uitdagingen van morgen en bijdragen aan een leefbare, gezonde, groene wereld. Programmamanager Olivier Bello: “Deze toekenning is een erkenning van het harde werk, de betrokkenheid en de visie van ons team, partners en stakeholders. Samen blijven we werken aan duurzame oplossingen, toekomstbestendige ontwikkelingen en een bloeiende groene sector.”

“Door deze samenwerking kunnen we slim omgaan met onze capaciteiten, ieder vanuit de eigen expertise”, zegt onderzoeker Jan-Willem Donkers. “We vullen elkaar mooi aan.” Frank van der Helm, associate lector Levende Plantenteeltsystemen: “We richten ons graag op brede vraagstukken. Deze onderzoeksprojecten zijn vaak te groot voor één hogeschool, want ze vergen veel verschillende expertises, voorbereiding en coördinatie. Gezamenlijk zijn we daartoe wel in staat.” 

Brede samenwerking 
De samenwerking is breder dan alleen de vier groene hogescholen. “Afhankelijk van de onderzoeksprojecten zijn andere partners uit het onderwijs en het werkveld betrokken”, zegt Jan-Willem. “Strategisch werken we samen met brancheorganisaties zoals LTO Nederland, maar ook met andere samenwerkingsverbanden en regionale ontwikkelingsmaatschappijen.” Uiteraard is ook het kennisveld aangehaakt, zoals andere, niet-groene hogescholen, mbo-instellingen en Wageningen University & Research. Donkers: “En aan het project nemen individuele bedrijven, professionals, docenten en studenten deel om uitkomsten van het praktijkgericht onderzoek te adopteren in het werkveld en het onderwijs.” 

45 projecten 
De samenwerking tussen onderzoek, onderwijs en beroepspraktijk staat centraal in de maar liefst 45 afgeronde en lopende projecten van het CoE Groen. “Het onderzoeksproject Het Nieuwe Telen, gas erop! is een geslaagd voorbeeld”, zegt Frank. Het Nieuwe Telen richt zich op onderzoek naar technieken en methoden om het energiegebruik in de glastuinbouw te verminderen. “Met ons project brengen we die kennis over naar het onderwijs en naar de praktijk. Dat resulteerde in een serious game waarmee je leert hoe je energiezuinig kunt telen.”  

Circulaire meststoffen 
Een ander mooi voorbeeld vindt Frank het fieldlab Circulaire Meststoffen. Hierin werken vier groene hogescholen, in samenwerking met de beroepspraktijk, onderzoekers en hbo- en mbo-studenten, aan het toepassen van circulaire meststoffen in de land en tuinbouw. “Kunnen we kunstmest vervangen door organische reststromen en hoe kunnen we tuinders stimuleren dit te doen? Dat is niet eenvoudig, maar door meststoffen uit een bioreactor en afvalstromen in te zetten hebben we laten zien wat er al mogelijk is. Zo kunnen we met praktijkonderzoek en kennisverspreiding bijdragen aan het gebruik van mest voor plantenvoeding in de moderne tuinbouw, wat een mogelijke oplossing biedt voor het mestprobleem.” 

Meer kennis en expertise 
De toegevoegde waarde van het CoE Groen heeft zich in de afgelopen jaren wel bewezen. “Gezamenlijk hebben we een grotere body of knowledge”, zegt Frank. “Als individuele hogeschool heb je maar weinig docenten of onderzoekers met kennis van bijvoorbeeld klimaatregeling. Door samenwerking kun je beter met vakgenoten sparren en kennis uitwisselen. Dat is heel waardevol.” Jan-Willem is het daarmee eens. “Als CoE bieden we meer kennis en expertise en vind je collega’s van de andere hogescholen veel gemakkelijker om samen projecten op te pakken.” 

Nieuwe SPRONG-subsidie 
Jan-Willem en Frank zijn dan ook heel blij dat met de nieuw toegekende SPRONG-subsidie het CoE Groen in elk geval nog vier jaar doorgaat. “Kijk, samenwerken is een avontuur van meerdere jaren”, zegt Jan-Willem. “Nu we elkaar hebben leren kennen en weten te vinden breekt de tijd aan om nog meer impact met elkaar te maken. Daarbij gaan we ons meer focussen op specifieke maatschappelijke vraagstukken zoals duurzame voedselproductie, het duurzaam inrichten van het landschap en de duurzame transitie van de landbouw. Allemaal vraagstukken waar transdisciplinaire samenwerking binnen het CoE Groen cruciaal is.” Frank is het daarmee eens: “Ook al zal elke hogeschool zich blijven richten op de eigen regio en de eigen expertises, we kunnen steeds beter de synergie in de samenwerking benutten.” 

In het fieldlab Circulaire Meststoffen werken vier groene hoge scholen samen met bedrijven, onderzoekers en mbo-studenten aan het toepassen van circulaire meststoffen in de land en tuinbouw. Studenten van Inholland en Lentiz onderzoeken bij Vertify in Naaldwijk of het mogelijk is om met biostimulanten van micro-organismen of organische zuren de opname van voedingselementen kunnen bevorderen. Ze doen dit in paprika met circulaire meststoffen van Van der Knaap groep. De paprika’s zijn tweede week van september geplant en worden dan 2 tot 3 maanden gekweekt. 

De studenten van Lentiz voeren met adviseurs vanuit Vertify en van der Knaap de teelt uit en de studenten van Inholland het onderzoek. Hiervoor doen de studenten visuele beoordelingen, maar ook kijken zij met Vivent plantsensoren of er al vroeg eventueel gebrek te signaleren is.   

Het onderzoek wordt financieel mogelijk gemaakt door SIA, zowel financieel als inhoudelijk ondersteund door SIGN en door bijdrage van de betrokken bedrijven. Het  is verbonden aan associate lectoraat Levende Teeltsystemen van Hogeschool Inholland.

Wie een bezoek brengt aan een tuinbouwkas, stapt als het ware in een nieuwe biotoop. Een plek waar de paprika’s, tomaten of rozen strikt gescheiden opgroeien van andere levensvormen, die mogelijk een bedreiging vormen. Frank van der Helm wil als nieuwe associate lector Levende Plantenteeltsystemen , onderdeel van Integrale Voedsel- en Productieketens, werken aan stabiele biodiverse ecosystemen voor de productie van voedsel en bloemen. “Ik wil het leven terugbrengen in de tuinbouw.” 

De tuinbouw zit in turbulent vaarwater. Door allerlei internationale ontwikkelingen is het steeds lastiger voor ondernemers om hun huidige economische model in stand te houden. Denk aan steeds strengere eisen rond gewasbeschermingsmiddelen, emissie van stikstof, fosfaat en CO2 en stijgende energieprijzen. Dit maakt Frank van der Helm , zelf zoon van een tuinbouwer, niet pessimistisch. Integendeel. “De uitdagingen in de tuinbouw bieden een uitgelezen kans om nieuwe kennis en technologie toe te passen. Het kan gaan om hightech toepassingen, zoals automatisering, robotisering en sensortechnieken, maar ook om nieuwe kennis over plantweerbaarheid, ecosystemen, moleculaire biologie en biochemische technologie.” 

Naar een systeem van weerbaar telen 
Als associate lector wil Frank van der Helm de verstoorde ecologische balans in de tuinbouw herstellen. “Een gewas staat een stuk sterker als je het laat groeien in een ecosysteem met een grote diversiteit aan levende organismen. Er zijn veel meer organismen die kunnen bijdragen aan de gezonde productie van het gewas dan ziekten en plagen.” Deze benadering wordt ook wel weerbaar of biologisch telen genoemd.

Biodiversiteit versterken en rendabel produceren 
“Biologische teelt of ‘organic’ is nu toch nog een niche in de tuinbouw, maar daar gebeuren wel heel interessante dingen”, vindt Van der Helm. “Door die kennis en kunde te combineren met nieuwe wetenschappelijke inzichten en nieuwe technologie, denk ik dat we levende teelsystemen kunnen ontwerpen als evenwichtige ecosystemen. Op die manier ontstaat een tuinbouwsector waarin telers de biodiversiteit versterken en rendabel produceren. Wat ik ook hoop is dat er zo weer plek is voor jonge ondernemers die kleinschalige bedrijven opstarten. Werken in de tuinbouw is toch meer dan een beroep, het is een levenswijze. Op deze manier wil ik tweeledig het leven terugbrengen in de tuinbouw.” 

Onderzoek, onderwijs en voorlichting 
Met onderzoek, onderwijs en voorlichting hoopt Frank van der Helm bij te dragen aan, wat hij noemt, de ecologisering van de tuinbouw. “Binnen het lectoraat lopen al verschillende onderzoeksprojecten. Bijvoorbeeld gericht op de biologische kwaliteit van de bodem en op het toepassen van circulaire meststoffen als alternatief voor kunstmest. Ik heb meegeschreven aan een projectvoorstel over natuur-inclusieve tuinbouw waarvan ik hoop dat het gehonoreerd wordt door NWO.” 

Jonge professionals opleiden 
Frank van der Helm was acht jaar docent-onderzoeker bij Hogeschool Inholland en zal blijven lesgeven. “Dat geeft me energie. Bovendien is onderwijs belangrijk om de tekorten aan hbo-professionals in de tuinbouw op te vullen. Jonge professionals zullen meewerken aan de transitie waarin de tuinbouw zich bevindt. Ik wil hun zoveel mogelijk kennis en vooral ook inzicht meegeven. Door mee te werken aan onze onderzoeksprojecten doen studenten al vroeg ervaring op met de complexiteit van onze tuinbouwproductiesystemen. Later, in de beroepspraktijk, kunnen ze daarnaar handelen.” Met voorlichting richt Frank van der Helm zich met name op de bedrijfsadviseurs, die een belangrijke rol hebben in de koers die ondernemers kiezen. “Als zij de basis kennen van weerbaar telen, kunnen ze daar ook goed over adviseren.” 

Combinatie van praktische en theoretische kennis 
Dat onderzoek, onderwijs en voorlichting zo vervlochten zijn, is het fijne van het werken in het hoger beroepsonderwijs, vindt Frank van der Helm . “We zitten heel dicht op de praktijk. Bij hbo-onderzoek en onderwijs werken we zo veel mogelijk samen met bedrijven en onderzoekers. En oud-studenten zie ik overal in de sector terugkomen; als ondernemer, als teeltspecialist of als adviseur. Ik dank veel aan mijn praktische achtergrond. De combinatie van praktische en theoretische kennis maakt dat je echt snapt wat er bij de productie in de tuinbouw gebeurt.”