Een op de acht thuiswonende ouderen is ondervoed. Van hen die gebruikmaken van thuiszorg is dat zelfs meer dan een derde. De afgelopen twee jaar hebben (docent-)onderzoekers en studenten van Hogeschool Inholland samen met een brede groep werkveldpartners gewerkt aan bewustwording van dit onderbelichte probleem. Het onderzoek leidde onder meer tot nieuwe foodconcepten. Immers: the proof is in the eating.

Ondervoeding heeft niet alleen te maken met te weinig eten. Een oudere kan ook een te eenzijdig dieet hebben. Het is dus mogelijk dat je overgewicht hebt en toch ondervoed bent. En dat kan kwalijke consequenties hebben. Want wie ondervoed is, herstelt minder of niet van een ziekte en verblijft gemiddeld gesproken langer in het ziekenhuis, waardoor de zorgkosten stijgen. “De impact van ondervoeding drukt zwaarder op de zorgeconomie dan obesitas”, weet Feike van der Leij, Inholland-lector Health & Food. Veerkracht van ouderen gaat daarmee voor een belangrijk deel door de maag. 

Samenwerking tussen zorg en food 
Met het pas afgeronde tweejarig onderzoeksproject PLINT Ondervoeding wilde Feike iets aan het gezondheidsprobleem doen. En hij niet alleen. Het project is een samenwerking van de lectoraten Health & Food en Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen van Inholland samen met onderzoekers van twee andere hogescholen en twee mbo’s. Daarnaast zijn zorginstellingen, foodbedrijven en netwerkorganisaties gericht op de ontwikkeling en het aanbieden van foodconcepten betrokken.

Kennis onder verpleegkundigen en verzorgenden
“Doel is om kennis onder verpleegkundigen en verzorgenden te vergroten”, zegt Robbert Gobbens, lector Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen. “Zij kunnen ondervoeding helpen voorkomen, waarbij de eerste stap is om zich bewust te worden van het probleem. Onder leiding van onze collega en promotieonderzoeker Jellie Zuidema zijn we de professionals gaan bevragen om na te gaan hoe we hun meer handelingsperspectief kunnen geven. Het mooie is dat alleen al het vragen stellen tot bewustwording leidt.”

Muffins en bokkenpootjes
Een ander deel van het project richtte zich op de voedingswereld. Hoe kunnen bedrijven met nieuwe concepten de ouderen voldoende, gezond en lekker laten eten? “Studenten van de opleiding Food Commerce & Technology bedachten onder meer prachtige nieuwe producten, zoals eiwitrijke muffins en bokkenpootjes gemaakt van veldboonmeel”, zegt Feike. Tot slot is het de bedoeling de resultaten van het project kenbaar te maken aan een breed publiek (zie onderstaand kader). Iedereen kan namelijk met ondervoeding te maken krijgen: bij zichzelf of als mantelzorger voor een naaste.

Leer- en InnovatieNetwerk
“Het is een heel bijzonder project geweest vanwege de complexiteit ervan en de brede, interprofessionele samenwerking”, zegt Robbert. “Voor de studenten was het een mooie vorm van buitenschools leren in een zogeheten Leer- en InnovatieNetwerk, waarbij ze samenwerkten met zorg- en foodprofessionals en studenten van andere hbo- en mbo-opleidingen. In de vorm van een bedrijfsopdracht gingen derdejaarsstudenten bijvoorbeeld aan de slag met de vraag welke methode goed werkt om ondervoeding te diagnosticeren.”

Nieuwe foodconcepten
Bijzonder waren ook de trajecten waarin studenten multidisciplinair samenwerkten met foodbedrijven om met nieuwe concepten iets te doen tegen ondervoeding. Ze werkten onder meer samen met Louis Meisen van foodconceptbureau We Design Food. “Belangrijk is dat je niet alleen kijkt naar de voedingswaarde van je product maar vooral ook hoe je het aanbiedt. Eten is een beleving: is het product avontuurlijk genoeg, zorg je voor variatie en niet altijd de combi aardappelen-groente-vlees? Creëer je een aantrekkelijke sfeer?” In een van de onderzoeksprojecten met studenten stond daarom ook eenzaamheid centraal. In een ander project werkten studenten van idee en onderzoek tot conceptvorming en toetsen aan een aantrekkelijke foodbox voor ouderen.

Graag een vervolg
Louis vond het een mooi, breed opgezet onderzoeksproject, maar – om in foodtermen te blijven – het is wat hem betreft slechts een appetizer. “Vanuit het samenwerkingsverband van PLINT zouden we bij de overheid moeten lobbyen om ondersteuning te krijgen voor een groot vervolgproject. Studenten van Inholland hebben kwalitatief goede, spannende, ambachtelijke en lekkere foodproducten ontwikkeld. Laat dit soort foodconcepten bij een groep van zeg tienduizend ouderen testen om de impact goed te meten. Zo kunnen we met harde cijfers aantonen wat investeren in goede foodconcepten oplevert.”

Rol van stadsmarkten 
Yu Yan Brockhoff is derdejaarsstudent Food Commerce & Technology. Tijdens een bijeenkomst van FICA (de Food Innovation Community Amsterdam, een samenwerkingsverband tussen onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven waarbinnen studenten met allerlei praktijkgerichte onderzoekvragen aan de slag gaan) kwam zij meer te weten over PLINT Ondervoeding. “Ik heb samen met student Janat Ali een bedrijfsopdracht opgepakt die zich richt op de rol van de stadsmarkten bij het voorkomen van ondervoeding van ouderen. Daar hebben we verschillende oudere mensen geïnterviewd om een beeld te krijgen van hun eetpatronen en de toegankelijkheid van stadsmarkten. Als vrijwilligers zijn we ook gaan werken in een verzorgingshuis waar we ook een goed beeld kregen van wat oudere mensen voor gerechten geserveerd krijgen. Het was een leerzaam project. Sowieso om zo’n onderzoeksproject aan te pakken: wat is het vraagstuk en hoe pakken we het onderzoek het beste aan? Maar ook om in contact te komen met ouderen, in hun wereld te duiken en het belang te zien van stadsmarkten. Die zijn er niet alleen voor goede voeding, maar ook om als eenzame oudere een babbeltje te kunnen maken.” 

Verpleegkundigen, verzorgenden en ouderenadviseurs weten elkaar beter te vinden en werken makkelijker samen. Hierdoor krijgen cliënten sneller de juiste zorg en ondersteuning. Dit is een van de belangrijkste eindresultaten van het onderzoeksproject ‘Het interprofessionele Leer- en InnovatieNetwerk (IP-LIN)’.

IP-LIN leverde recent de eindresultaten op in het genoemde onderzoek. Het IP-LIN is een leergemeenschap in Amstelveen, waarin studenten vanuit Hogeschool Inholland en ROC TOP, professionals vanuit thuiszorginstellingen van St. Bentano, Zonnehuisgroep Amstelland en Participe in Amstelveen, en docenten van zorg en welzijn samen leren en innoveren.

Doel van IP-LIN
Doel van het IP-LIN was meer verbinding en afstemming te creëren tussen verzorgenden en verpleegkundigen (in opleiding) en sociaal werkers (in opleiding) zoals de wmo-consulent, welzijnswerkers, mantelzorgers en vrijwilligers. En om op die manier mogelijk betere (integrale) zorg- en ondersteuning te bieden aan thuiswonende en kwetsbare ouderen in de regio Amstelveen. Daarnaast was het doel om zo meer ervaring op te doen in het interprofessioneel samenwerken en bekijken welke resultaten dit kan opleveren.

Elkaar leren kennen leidt tot betere samenwerking en zorg
De resultaten van het IP-LIN zijn positief. Hoewel er best nog wel wat te leren valt, kan door meer verbinding tussen zorg en welzijn meer integrale zorg en ondersteuning worden geboden. Kwetsbare thuiswonende ouderen in de regio Amstelveen profiteren hiervan. 

“Doordat de verpleegkundigen, verzorgenden en ouderenadviseurs elkaar beter hebben leren kennen, werken ze makkelijker samen, waardoor de client sneller de juiste zorg- en ondersteuning krijgt. Ook heeft het project de blik verbreed van studenten en professionals. Ze hebben meer inzicht gekregen in wat de andere beroepsgroep doet. Het onderzoek heeft daarmee impact voor de thuiswonende ouderen en op de samenwerking tussen zorg- en welzijnsprofessionals”, aldus Petra Boersma, onderzoeker bij het lectoraat Gezondheid & Welzijn van kwetsbare ouderen. Natuurlijk waren er ook belemmeringen, zoals het verloop onder het personeel. Verder was het lastig dat een gezamenlijk (digitaal) clientdossier ontbrak. Ondanks deze belemmeringen is toch besloten om door te gaan met LIN in Amstelveen. 

Meer weten over de onderzoeksresultaten?
Meer over het onderzoek, vind je in het eindrapport.

 Zo’n 150 docenten, studenten, onderzoekers, betrokkenen en anderen nieuwsgierigen kregen begin april tijdens dit evenement in de Haarlemse poptempel Patronaat een kijkje in de keuken van co-creatie in living labs en LIN’s (leer- en innovatienetwerken). Bij deze manier van samenwerken zet je zoveel mogelijk ‘bloedgroepen’ bij elkaar, zodat iedereen over de grenzen van zijn eigen vakgebied heen kan kijken om direct aan de slag te gaan met een vraagstuk. Deze mix zorgt voor innovatie en nieuwe toepassingen waar de samenleving direct baat bij heeft.

 Noor Christoph is programmamanager van het Centre of Expertise Preventie in Zorg & Welzijn van Hogeschool Inholland. Zij zet zich dagelijks in om interdisciplinaire samenwerking te realiseren en te stimuleren. Noor presenteerde - samen met wetenschapsjournalist Jim Jansen - deze swingende ochtend in Haarlem. 

Passie en energie
Inzicht en helderheid verschaffen is één, enthousiasmeren blijkt een ander effect van Blik op Preventie. Een bezoeker: “Ik word hier zo vrolijk van. Tijdens de presentaties stroomt mijn hoofd over van de ideeën. Het is zo waardevol om in breder verband te denken en te werken. Ik vind dit heel inspirerend.” Een ander vertelt: “Je ziet dat het succes begint met mensen die er zin in hebben. De passie en de energie spatten ervan af vanochtend. Alleen daarmee komen we verder!”

Inspirerende verhalen uit de praktijk zijn er voldoende deze ochtend. Zo vertelt muziekagoog Rob de Jong over zijn samenwerking met het Living Lab Blended Zorgverlening waar medewerkers van Sein, Heliomare en Hogeschool Inholland de mogelijkheden onderzoeken om patiënten meer te laten bewegen. Zo bestuderen ze het hulpmiddel Symphonic eMotions, een virtueel orkest waarmee iedereen op elk moment muziek kan maken door te bewegen. Rob Hartings onderzoekt in het  Living Lab Blended Hulpverlening hoe een combinatie van online ondersteuning en face-to-facebegeleiding de kracht en eigen regie van de cliënt nog meer kan versterken. En welke gevolgen dit heeft voor de zorgprofessional.

Bokser
Intrigerend is het verhaal van Sem Jongsma. De zaal hangt aan zijn lippen als hij vertelt over zijn jeugd vol ellende in een arme Rotterdamse wijk. Die ervaring heeft hem een belangrijk inzicht opgeleverd: écht naar elkaar luisteren is de sleutel voor het oplossen van veel problemen. Maar voordat hij uitlegt hoe dat werkt, wordt de zaal eerst verrast door een optreden van bokser Obi, een imposante verschijning die na een korte voorbereiding met opgeheven vuisten de zaal ingaat. Sem: “Nederland telt 574.000 mensen met een rugzakje of een maatschappelijk probleem. Zij voelen zich vaak net zoals jullie nu. Na dertig seconden voorbereiding staat er ineens een bokser voor je neus en moet je klaarstaan om dat probleem te tackelen… Wat die mensen met een rugzak hebben meegemaakt, is niet meer te voorkomen. Wat je wél kunt doen, is goed naar hen luisteren en dan pas beginnen met nadenken over hoe je hen kunt helpen.”

Naast alle praktijkvoorbeelden biedt het event ook muziek - fijne jazz vertolkt door de Nederlandse band Stil -, kunst verzorgt door performance kunstenares Marjolijn Zwakman en een heerlijk verhaal over onze vrije wil door hersenonderzoeker Victor Lamme. Het evenement wordt afgesloten door stand-up filosoof Martijn Aslander. Hij houdt een vurig pleidooi voor de ‘easycratie’. “Je hebt geen organisatie nodig om iets georganiseerd te krijgen. Als je dingen in beweging wilt krijgen, heb je veel meer aan sociaal kapitaal. De manier waarop we werken, is gebaseerd op het kantoor van de jaren zeventig. Documenten vormen het uitgangspunt en er is inmiddels zoveel informatie dat onze software het niet meer aankan. Als je bedrijfje blijft spelen, kom je er dus niet.” Mentaal fit blijven en digitaal fit worden, is wat Martijn betreft de oplossing.

Denk groot, begin klein
Marije Deutekom blikt vervolgens tevreden terug. “Ik ben trots op de energie die ik hier vandaag voel en op de voorbeelden van wat we samen kunnen realiseren. En ja, dat is niet altijd gemakkelijk. Maar als je groot denkt en klein begint, kom je verder. Laten we nog meer samenwerken en nog meer flexibiliteit en veerkracht bevorderen. Ik weet zeker dat er dan mooie dingen ontstaan.”

Hoe kun je onderwijsvernieuwingen en veranderingen het best benaderen? Dr. Remco Coppoolse (Hogeschool Utrecht) gaat hier tijdens zijn masterclasses over dynamisch innovatiemanagement verder op in. Wil jij meer weten over de dynamische context waarin veranderingen zich afspelen en waarom een gewenste verandering vaak meer gebaat is bij een stap-voor-stap-aanpak? Sluit dan op 22 april a.s. aan bij de masterclass van de Master Leren en Innoveren. 

De masterclasses zijn een belangrijk onderdeel van de master Leren en Innoveren en worden gegeven door sprekers van binnen en buiten Hogeschool Inholland. De master streeft ernaar een kennisinstituut te zijn waar we verantwoordelijkheid nemen voor elkaars organisatievraagstukken en bijdragen aan innovatieve oplossingen. Daarbij past het om de masterclass open te stellen voor andere belangstellenden. Veel onderwijscollega’s van binnen en buiten Hogeschool Inholland volgden de eerdere masterclasses en ook nu zijn deelnemers van buitenaf hartelijk welkom. 

Aanmelden 
De masterclass is vrijdag 22 april van 09.30 tot 12.00 uur. Je kunt de gehele sessie bijwonen of alleen bij het vraag en antwoord-deel aansluiten. Geef je snel op, want er is maar een beperkt aantal gratis plaatsen beschikbaar. Je kunt je hier aanmelden. Je ontvangt vooraf een link naar de masterclass. 

Heb je vragen, stuur dan een e-mail naar: master.lereneninnoveren@inholland.nl

Op 6 april wordt in het Patronaat in Haarlem New Scientist Live! Blik op Preventie georganiseerd door het Centre of Expertise Preventie in Zorg en Welzijn. Noor Christoph, programmamanager van het Centre of Expertise, en Jim Jansen, hoofdredacteur van New Scientist, lichten toe waarom preventie de sleutel is bij het doorbreken van een negatieve spiraal op het vlak van gezondheid en welzijn. Ook gaan ze in op hoe we methoden zoals innovatieve leerwerkplaatsen (Living Labs of LIN’s) hiervoor kunnen inzetten én wat we kunnen verwachten tijdens dit event. 

Meld je alvast voor dit event! 
Jim Jansen: “Lezingen over onderzoek en wetenschap zijn bij de meeste mensen wel bekend, maar dat blijkt iets te vaak te resulteren in mensen die dan voor een slechte powerpoint gaan staan. We hebben daarom het concept ‘New Scientist Live!’ bedacht waarbij we actuele onderzoeksresultaten op een onalledaagse manier willen presenteren. Bij voorkeur interactief, interdisciplinair en grensoverstijgend. We zijn 6 jaar geleden met dit concept begonnen op verschillende locaties met verschillende doelgroepen.” 

“New Scientist Live! kun je bijvoorbeeld vinden op Lowlands, maar dus ook 6 april in het Patronaat. Het is een manier van communiceren over onderzoek, waarbij je iedereen betrekt: student, docent, onderzoeker, werkveld en burger. Een concept waarbij we het natuurlijk over de inhoud van onderzoek hebben, maar waarbij ook voldoende ruimte is om te lachen. Wetenschap gemixt met verschillende communicatievormen waardoor onderzoek niet alleen interessant is, maar ook op zo’n manier gepresenteerd wordt dat het je zeker bij blijft.” 

Studenten leren samenwerken en innoveren 
Noor Christoph: “De essentie van onze hogeschool is dat we jonge mensen opleiden tot beroepsprofessionals. Die moeten zo wendbaar en agile mogelijk zijn, want de werkomstandigheden veranderen snel, de skills die ze nodig hebben, de druk op de zorg… Dus je wil studenten leerwerkplekken bieden waarin ze zich én kunnen focussen op de kerntaken die passen bij hun latere beroep, én hen ook de kans geven te leren zich goed aan te passen aan veranderende omstandigheden.” 

“Hoe mooi zou het zijn als dat hand-in-hand kan gaan met innovatie op de werkvloer?”, stelt Noor. “Dit evenement gaat erover hoe je leerwerkplaatsen kunt vormgeven, wat heb je aan leerwerkplaatsen en wat voor impact kan deze manier van samenwerken hebben? Er wordt ingegaan op de vraag hoe je als jonge professional kunt samenwerken vanuit onderwijs, onderzoek en werkveld om een maatschappelijk probleem gezamenlijk op te lossen door middel van co-creatie. Als daarbij ook vanuit burgers meegedacht wordt, dan wordt er vaak gesproken over ‘citizen science’. Dat biedt een hoop perspectieven vanwege al die verschillende inzichten die iedereen meebrengt en tegelijkertijd natuurlijk ook uitdagingen.” 

Samenwerken in LIN of Living Lab 
Noor: “Deze manier van samenwerken is op zich niet nieuw en wordt vaak ‘LIN’ (leer- en innovatienetwerk) of ‘Living Lab’ genoemd. Je stopt dan als het ware alle ‘bloedgroepen’ bij elkaar, waarbij iedereen over de grenzen van zijn eigen vakgebied heen kan kijken om direct aan de slag te gaan met maatschappelijke problemen. Zorginstellingen halen met deze samenwerkingsvorm direct de meest recente kennis in huis. Die unieke mix zorgt vaak voor innovatie en nieuwe toepassingen waar de samenleving direct baat bij heeft.” 

“Tegelijkertijd kun je je voorstellen dat áls je deze verschillende bloedgroepen bij elkaar stopt, dit tot veel communicatiemisverstanden kan leiden. Een Living Lab is eigenlijk goed te vergelijken met een start-up. Ieder onderdeel heeft zijn eigen jargon, eigen stokpaardjes en het kan best lastig zijn elkaar te vinden en te leren verstaan in zo’n leerwerkvorm. Tijdens dit evenement gaan we hands-on laten zien hoe zo’n Living Lab of LIN er dan uit kan zien, tegen welke hindernissen je aan kunt lopen en vooral hoe je deze kunt oplossen.” 

Geen one size fits all 
Noor vertelt verder: “Hoewel ieder Living Lab minimaal bestaat uit de driehoek onderwijs, onderzoek en werkveld, en deze insteek niet nieuw is, is ieder lab wél maatwerk. Afhankelijk van waar het lab gesitueerd is en welke thematiek bekeken wordt, is meestal een van de drie poten wat sterker ontwikkeld. Er is dus geen ‘one size fits all’. Alleen al over de naam bestaat veel discussie, omdat het woord ‘lab’ bij sommige mensen de indruk wekt dat ze zelf in een experiment beland zijn, daar gebruikt men het woord ‘Living Lab’ dan ook niet. Op andere plekken denkt men dat het een eenmalig project is, in plaats van een langlopende samenwerking. Daarom zie je ook dat er diverse termen in omloop zijn die in feite allemaal over dezelfde manier van samenwerking gaan.” 

“Er zijn wél gemeenschappelijk kenmerken die een lab tot een succes kunnen maken en die willen we identificeren en kunnen gebruiken, dus samengevat denk ik dat de beste omschrijving voor al deze vormen van samenwerking is: een innovatieve leer-werkplaats. Samen leren, werken en innoveren om de maatschappij een beetje beter te maken, dáár gaat het om.” 

Preventie een ‘hot’ thema in onderwijs, onderzoek en actualiteit 
“Preventie is traditioneel gezien een notoir ingewikkeld onderwerp, omdat je iets probeert te bewijzen dat niet gebeurt”, zegt Noor. “Op het moment dat mensen niet ziek worden en niet uitvallen, hoe meet je dat? Daarmee is het intrigerend onderwerp, maar in praktisch opzicht ook altijd een uitdaging om onderzoek naar te doen.” 

“Daarnaast staat op dit moment natuurlijk alles onder druk in de maatschappij. Met name op het gebied van zorg en welzijn, maar ook op veel andere vlakken. Lange wachtlijsten in de geestelijke gezondheidszorg, tekorten in de ziekenhuizen, de vergrijzing en uiteraard de effecten die de corona-pandemie nu met zich meebrengen zijn bekende issues.” 

Jim: “Om inderdaad niet die olifant in de kamer te negeren, als je naar corona kijkt de afgelopen 2 jaar, had preventie daar óók een grote rol in kunnen spelen. ‘Had je corona met preventie kunnen voorkomen’ vind ik wel een hele grote vraag, maar met preventie kun je wel zorgen voor een betere basis-gezondheid, voor een betere sociale structuur, zodat de impact van corona wellicht nu minder groot was geweest. Voor veel mensen was de verleiding om ongezonder te eten, minder te bewegen, of van de stress weer te gaan roken vaak te groot. De impact van de ziekte zelf was ook groter op mensen die ongezonder leefden dan op gezonde mensen. Maar het gaat niet om individueel de vinger te wijzen, maar hoe we er als collectief gezamenlijk voor kunnen zorgen dat we andere keuzes maken en dat onze samenleving anders wordt ingericht.” 

Noor: “Precies! Op het moment dat je meer aan voorzorg kunt doen en nadenkt hoe je problemen kunt voorkomen, kan je deze issues als maatschappij veel beter aan.” 

CoE Preventie stimuleert innovatie op het gebied van preventie 
“Wat helaas nog niet veel mensen weten,” geeft Noor aan, “is dat het Centre of Expertise Preventie in Zorg en Welzijn twee keer per jaar stimuleringsrondes biedt om goede ideeën op het gebied van preventie te financieren. Je kunt dus als student, docent, werkveldpartner of zelfs als burger met die voorzorg aan de slag gaan als je daar ideeën over hebt.” 

“Het Centre wil hiermee de diverse partijen verleiden om de samenwerking op te zoeken. Het punt is dat het op dit moment nog onvoldoende bekend is dat deze mogelijkheid er is. Tegelijkertijd is het uiteraard niet zo dat ieder idee op het gebied van preventie gefinancierd kan worden, er zit wel een procedure met enkele voorwaarden aan vast om te garanderen dat de middelen goed worden ingezet. Belangrijkste onderdeel is dat er sprake moet zijn van een interdisciplinaire samenwerking waarbij zowel onderwijs, onderzoek als werkveld een plek krijgen.” 

“Overigens is het ook zo dat het Centre er niet alleen is voor financiering. Ook als je een goed idee hebt, maar het lastig vindt daar de juiste partners bij te vinden; ook dan kun je terecht bij het Centre. Dit evenement en de evenementen die nog gaan volgen hebben ook als doel om iedereen op het gebied van preventie bij elkaar te brengen. In die zin hebben deze events ook een duidelijke matchmaking en netwerkfunctie.” 

“Tot slot gaat het bij het Centre niet alleen om het stimuleren van samenwerkingen, of het financieren van projecten maar uitdrukkelijk ook om de eigen expertise die in huis is actief in te zetten bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Binnen Inholland hebben we met onze lectoren, docenten en studenten eigenlijk een schatkist aan expertise aan te bieden op het gebied van gezondheid, welzijn en sport en hoe bruggen te bouwen tussen deze werelden.” 

Preventie verbindt ons allemaal en kan vicieuze cirkel doorbreken 
Jim vervolgt: “Preventie is heel erg een term van nu, een term die niet leeftijdsgebonden is of gekoppeld aan achtergrond of gender, een term die veel verschillende thema’s raakt en ons daarin verbindt in écht elke laag van de bevolking. Als je bijvoorbeeld kijkt naar Amsterdam, dan is eenzaamheid echt een probleem, in andere stadsdelen speelt obesitas bij kinderen weer een grotere rol. Je zou dat als twee verschillende problemen kunnen zien, maar als je er overkoepelend naar kijkt, dan zie je dat preventie een sleutelrol kan spelen in de oplossing voor veel actuele maatschappelijke problemen.” 

“Al die problemen hangen namelijk onderling ook weer samen” geeft Jim aan. “Om een voorbeeld te geven: als een jongere het thuis niet breed heeft waardoor er te weinig geld is voor een sportabonnement, loopt hij misschien nét even meer kans om te zwaar te worden. Als hij te zwaar is, loopt hij misschien nét meer kans om gepest te worden op school. Als hij gepest wordt, is de kans op mentale problemen nét iets groter en misschien op uitval op school. De kans dat hij daardoor nog ongezonder gaat eten of later gaat drinken zijn weer nét iets verhoogd. En als hij dan later geen werk vindt omdat hij zijn school niet heeft afgemaakt en er daardoor niet voldoende financiën zijn om zijn kinderen naar de sportclub te laten gaan is dat niet verrassend…en zo is de cirkel weer rond.” 

“En natuurlijk is dit slechts een voorbeeld, maar het geeft aan hoe al die op het eerste gezicht verschillende onderwerpen in elkaar grijpen en met elkaar samenhangen. Preventieve maatregelen bieden veel potentie om dit soort vicieuze cirkels te doorbreken en je ziet daardoor ook direct het nut van interdisciplinair samenwerken en dat het een complex geheel is.” 

“Wat heel prettig is nu aan dit specifieke event en aan de samenwerking is met Inholland dat we dit aanvliegen vanuit een oplossingsgerichte aanpak en echt proberen iedereen vanuit het netwerk en samenwerking te betrekken: studenten, docenten, onderzoekers, werkveld, gemeenten, de samenwerking en het netwerk zijn belangrijkste voorwaarde voor succes.” 

Focus op leefstijl en gezondheid, kansengelijkheid en technologie in de zorg 
Noor: ”Bij dit event en vanuit het Centre focussen we op preventie in zorg en welzijn in de brede context. Dat betekent eigenlijk preventie voor tal van verschillende doelgroepen, variërend van jongeren die dreigen uit te vallen in de maatschappij tot aan ouderen die thuis willen revalideren. Het gaat over bewegen en sport en hoe we iedereen de kans geven om een plek te vinden en mee te doen. En hoewel die focus in eerste instantie ligt op gezondheid en welzijn kun je je ook voorstellen dat bijvoorbeeld een ‘groene’ omgeving óok bijdraagt aan onze gezondheid. Preventie is dan ook een heel breed thema waar we allemaal mee te maken hebben en dit specifieke event kan dus interessant zijn voor een brede doelgroep.” 

“Hoewel het event voor een bredere doelgroep relevant kan zijn, focussen we bij het Centre zélf vooral op drie pijlers: leefstijl en gezondheid, kansengelijkheid en technologie in de zorg. Belangrijkste redenen om dit te doen is omdat we vanuit het Centre op deze drie thema’s de meeste kennis en expertise in huis hebben om een bijdrage te kunnen leveren en vanuit praktisch oogpunt ook om het onderwerp preventie wat meer concrete invulling te geven en onze kennis en kunde te clusteren. ” 

‘Must-experience’ in plaats van ‘must-see’ 
Jim: ”De concrete invulling vind je ook terug in het zeer diverse programma van het event, variërend van iemand die in een boksschool in Haarlem werkt, tot aan een lector gespecialiseerd in (gedrags)verandering. Van stand-up filosoof tot aan muziek. Met als rode draad die blik op preventie.” 

Noor vult aan: “Het is in feite geen ‘must-see’ evenement want dit is juist een event waar je heen moet om niet alleen te zíen, maar vooral te erváren hoe het is om in zo’n Living Lab te werken. De sprekers die zijn uitgenodigd gaan niet zozeer óver Living Labs praten, maar die gaan bezoekers van het event laten ervaren waar zij tegen aan lopen. Wat zijn succesfactoren, maar ook tegen welke problemen lopen zij aan. Het wordt geen ‘cognitieve-zend’ ochtend, maar meer een ‘kijkje-in-de-keuken’ bij diverse Livings Labs/LIN’s.” 

“In de key-note van Marjolein Albers gaat zij wat dieper in op de vraag wat een Living Lab nu precies is en hoe ziet die vorm er in praktijk uit. Als je zelf wil starten met een Living Lab, dan krijg je daar handvatten aangereikt. Victor Lamme, bekend neuropsycholoog, gaat vervolgens meer in op de vraag hoe je meer van je eigen stokpaardjes kunt afstappen en samen kunt werken. Hoe verleid je ook anderen om meer out-of-the-box te denken? Jacco van Uden en theatermaakster Marjolijn Zwakman benaderen het onderwerp meer vanuit changemanagement en theater. Hoe kunt je toch de connectie houden als je bijvoorbeeld merkt dat er weerstand is bijvoorbeeld? Hoe kun je met je team een stap verder zetten als je bent vastgelopen?” 

Jim: “En naast het inhoudelijke aspect is er natuurlijk ook gewoon het feit dat het nu kán en écht live is. Hoeveel Zoom en Teammeetings heeft iedereen er op zitten? Dit is ook weer een kans om elkaar, potentiële samenwerkingspartners in preventie weer ‘live’ te ontmoeten. Voor samenwerking is vertrouwen nodig en vertrouwen opbouwen gaat toch vaak beter als je elkaar even écht in de ogen hebt kunnen kijken.” 

Natuurlijke samenwerking, wetenschap dicht bij de mens 
“De samenwerking met New Scientist ligt voor het Centre eigenlijk heel erg voor de hand”, vertelt Noor. “Vanuit Hogeschool Inholland doen we praktijkgericht onderzoek en dat betekent met je voeten in de klei gaan staan. Niet alleen maar theorieën bedenken en deze toetsen, maar direct urgente maatschappelijke vraagstukken oppakken en deze vanuit een wetenschappelijke blik proberen te benaderen. Het betekent dus onderzoek heel dicht bij de mens in de samenleving. New Scientist brengt als populair wetenschappelijk platform wetenschappelijk nieuws dicht bij de mens. Zij zorgen met hun tijdschrift, maar ook met hun events zoals het jaarlijkse ‘Gala van de Wetenschap’ voor een laagdrempelige toegang voor iedereen tot onderzoek. In die zin is dit dan ook een hele natuurlijke samenwerking.” 

“De focus van het event ‘Blik op preventie’ ligt in eerste instantie bij professionals en werkveld en de onderzoeks- en onderwijsprofessionals. Het event daarna, Gala van Preventie op 8 juni, gaat nog weer een stapje verder en neemt ook de uiteindelijke doelgroep mee; de burger, de patiënt, de cliënt enz. Het blijft niet bij 1 evenement.” 

Dromen over de toekomst 
Jim: ”Ik rij vaak rond op de fiets in mijn woonplaats en wat me dan opvalt is dat zoveel mensen nog roken. En ik begrijp dat gewoon niet zo goed. Het kost mensen een hoop geld, het smaakt niet lekker, sigaretten stinken en het is zó schadelijk voor je gezondheid. En ik begrijp dat het lastig is om te stoppen. Maar ik denk dan: is er nou niet iets dat we gezamenlijk kunnen doen om dat roken de wereld uit te krijgen? Samen met studenten van Inholland, onderzoekers, ondernemers echt een rookvrije samenleving? Preventie is natuurlijk heel erg breed, maar dit is voor mij echt een onderwerp waarvan ik denk, als we nou eens met die mijlpaal beginnen, dan zijn we alweer een heel eind.” 

Noor: “Dat zou inderdaad een mooie start zijn. Ik droom zelfs nog een beetje groter. Mijn droom is dat we over 10 jaar een samenwerkingsvorm hebben gevonden met een kritieke massa aan mensen waarmee je écht verschil kunt maken op het gebied van gezondheid, sport en welzijn. Als je werkelijk naar elkaar leert luisteren en samen werkt aan het grotere belang in plaats van het individuele belang, dan komt er echt ruimte voor innovatie. En kun je zoveel projecten oppakken op gezondheid en welzijnsgebied dat we er allemaal van profiteren. Niet alleen een rookvrije samenleving, maar een gezonde samenleving waarin iedereen mee kan doen.”

Preventie in beweging 
Noor gaat verder: “De bedoeling is dit jaar te beginnen om de wereld te laten weten dat we vanuit het Centre of Expertise Preventie in Zorg en Welzijn er zijn en een oproep te doen, een appèl om met ons mee te doen. De volgende stap is om samen te kijken hoe we ons het beste kunnen organiseren, van hogescholen en universiteiten tot aan werkveldpartners, gemeenten om dit soort samenwerkingsprojecten te faciliteren.” 

Jim: “New Scientist Live! Blik op Preventie is natuurlijk geen losstaand event, het zou niet passen na ons hele pleidooi dat we eenmalig iets neerzetten. We zijn ook bezig met artikelen, podcasts, video’s om veel meer mensen kennis te laten maken het thema.” 
“Uiteindelijk allemaal met als doel om te laten zien wat er voor moois al gebeurt op het gebied van preventie,” vult Noor aan. “en welke kennis en expertise in huis is en om het preventienetwerk te vergroten en te versterken om samen partners in preventie te worden.” 

“Ik vind het heel belangrijk om de werelden van de praktijk, het onderzoek en het onderwijs aan elkaar te verbinden”, vertelt Robbert. “En omdat ik bekend was met dat concept van zorginnovatiecentra en daar ook echt in geloofde, dacht ik: dat grijp ik als middel aan om die verbinding te maken.” Toen hij in 2015 bij Inholland aantrad als associate lector Multimorbiditeit, verwerkte hij dit idee in zijn werkplan. “Toevallig kwam er in dezelfde periode een oproep binnen van ZonMw waarbij ons de mogelijkheid werd geboden om subsidie aan te vragen voor leernetwerken. Een uitgelezen kans!”

Zonnehuisgroep Amstelland
Iets later werd Robbert Gobbens benoemd tot lector Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen. “Ik ben als lector verbonden aan zowel Inholland als Zonnehuisgroep Amstelland. Kort nadat we een leer- en innovatienetwerk hadden opgezet in de wijkverpleging zijn we daarom ook intramuraal (‘binnen de muren’ van een zorginstelling – red) begonnen: in een verpleeghuis in de Amstelveense Westwijk. En nu hebben we een aantal LIN’s in de wijk, het verpleeghuis, revalidatiecentrum én in het Amsterdam UMC.”

Een leer- en innovatienetwerk is een intensieve samenwerking tussen onderwijs, onderzoek en de praktijk. Meerdere mbo- en hbo-studenten van verschillende jaarlagen lopen tegelijk stage bij een zorginstelling. Samen met hun docenten en zorgprofessionals werken ze aan kwaliteitsprojecten en praktijkgericht onderzoek die voortkomen uit vraagstukken die op de werkvloer leven. Met behulp van die projecten wordt voortdurend gewerkt aan verhoging van de kwaliteit van de ouderenzorg. Daar is ruimte voor doordat de studenten binnen het LIN boventallig zijn: het kost dus geen ‘handen aan het bed’ om de kwaliteit van de zorg te verbeteren.

Leergemeenschap
Voor de docent binnen het LIN is een belangrijke rol weggelegd. “Eén dag in de week is een docent-onderzoeker uit mijn lectoraat – met een duur woord lecturer practitioner – in de praktijk aanwezig. Die heeft vooral als opdracht om die groepen aan elkaar te verbinden en ervoor te zorgen dat er aan kwaliteitsverbetering wordt gedaan. Daarnaast geeft de docent daar ook les. Dan moet je denken aan intervisie of een bijeenkomst over klinisch redeneren die niet alleen bedoeld is voor de studenten, maar ook voor de zorgmedewerkers. Wat ik zo’n mooi bijeffect vind is dat die docent die wekelijkse ervaring in de praktijk weer meeneemt naar de hogeschool, wat het curriculum ten goede komt!”

Het LIN in de wijkverpleging is niet hetzelfde als het LIN in het verpleeghuis of in het ziekenhuis. “Maar het principe is wel dat de groep medewerkers en de groep studenten gezamenlijk een leergemeenschap vormen en met elkaar gaan innoveren”, legt Robbert uit. “De extramurale LIN’s zijn gekoppeld aan een wijkteam met wijkverpleegkundigen en verzorgenden, die ook een bepaalde locatie hebben waar ze bijeenkomen. De groep studenten die we daaraan toevoegen is wat kleiner dan in een verpleeghuis.”

Interprofessionele LIN’s
In het begin maakten alleen hbo-v studenten deel uit van de leer- en innovatienetwerken. “Al snel hebben wij dat verbreed met mbo-studenten Verpleegkunde. Een logische stap, aangezien er veel meer mbo’ers dan hbo’ers in de ouderenzorg werken. Een paar jaar geleden kwam er weer een oproep van ZonMw voorbij om een subsidieaanvraag in te dienen. Deze keer kregen wij het verzoek om in de LIN’s een brug te slaan naar het domein welzijn. Dat project hebben we nu ruim twee jaar.”

Naast Inholland, ROC TOP en de gemeente Amstelveen participeren er twee Amstelveense zorginstellingen in, Zonnehuisgroep Amstelland en Brentano, en een welzijnsorganisatie met ouderenadviseurs, Participe Amstelland. “Die brengen we bij elkaar in twee leer- en innovatienetwerken. In die interprofessionele LIN’s voeren mbo- en hbo-studenten Verpleegkunde, maar ook hbo-studenten Social Work én zorg- en welzijnsprofessionals gezamenlijk projecten uit, om de kwaliteit voor de zorg voor thuiswonende ouderen te verbeteren.” Enkele voorbeelden zijn een onderzoek naar overbelasting van mantelzorgers, hygiëne van digitale materialen en een onderzoek naar eenzaamheidsgevoelens.

Casuïstiekbesprekingen
“Wat zeker een meerwaarde heeft is dat wij nu ook casuïstiekbesprekingen organiseren waarbij de professionals maar ook de studenten van de verschillende opleidingen met elkaar een casus vanuit de praktijk bespreken. Ze zien dan heel duidelijk wat ieders bijdrage is, vanuit elke discipline, aan het oplossen van dat vraagstuk. We hebben zelfs een cliënt gehad met Parkinson, die over zijn eigen casus vertelde. Heel waardevol om het gesprek te voeren met degene om wie het gaat en dan in samenspraak met de cliënt tot goede oplossingen te komen.”

Wie leert nu eigenlijk van wie? “De traditionele gedachte is dat studenten leren van zorgmedewerkers, maar ik zie het als tweerichtingsverkeer: zorgmedewerkers leren ook veel van studenten. Studenten worden opgeleid met de nieuwste kennis en zij kunnen dat heel mooi weer overdragen aan de zittende medewerkers. In de interprofessionele LIN’s komt daar nog een schepje bovenop doordat studenten en professionals van verschillende disciplines óók weer veel van elkaar opsteken. Het leidt vaak tot nieuwe inzichten die de kwaliteitsprojecten een stuk verder helpen.”

Droom
“Met integrale zorg leveren we een bijdrage aan een goede kwaliteit van leven van cliënten. Uiteindelijk is mijn stip op de horizon dat we allemaal interprofessionele LIN’s hebben waarin verpleegkundigen, specialisten oudergeneeskunde, fysiotherapeuten, ergotherapeuten en welzijnswerkers op een vanzelfsprekende manier met elkaar samenwerken. Hierdoor krijgen we meer inzicht in ieders deskundigheid en wordt de zorg beter afgestemd en gecoördineerd. Dat is mijn droom!”, eindigt Robbert met een brede glimlach.

Zorg en welzijn werken steeds meer samen om te voorzien in een integraal aanbod van ondersteuning aan ouderen. Binnen de interprofessionele LIN's werken professionals vanuit het werkveld en studenten vanuit de Inholland-opleidingen in zorg en welzijn samen aan vraagstukken als: ‘Wat levert de samenwerking op?’, ‘Welke hobbels komen we hierbij tegen?’ en ‘Wat hebben verschillende partijen nodig voor een goede samenwerking?’

In dit actualiteitencollege maakt Robbert Gobbens duidelijk dat, om te kunnen voldoen aan wensen en behoeften van ouderen, samenwerking tussen professionals van zorg en welzijn essentieel is. Hij gaat in gesprek met de tachtigplusser Han van Doorn die een gratis app heeft ontwikkeld die bij zelfstandig wonende ouderen een oogje in het zeil houdt.

Robbert Gobbens is lector Gezondheid en Welzijn van kwetsbare ouderen bij Hogeschool Inholland en in 2010 gepromoveerd op kwetsbaarheid bij ouderen. Het product van zijn onderzoek was de Tilburg Frailty Indicator (TFI), een vragenlijst aan de hand waarvan kwetsbaarheid bij ouderen kan worden bepaald.

Programma woensdag 27 januari 
11.50 – 12.00 uur: 'Inloop' in MS Teams 
12.00 – 13.00 uur: Robbert Gobbens over Kwetsbaarheid bij ouderen

Sluit jij aan bij ons online Actualiteitencollege? 
Juist in deze coronatijd vinden wij het belangrijk om met elkaar in contact te blijven en te blijven leren van en met elkaar. Actualiteitencolleges zijn bestemd voor iedereen die actief is in het sociaal- en zorgdomein, zoals professionals, gemeentes, zorginstellingen, woningbouwverenigingen, cliënt-/participatieraden, studenten, docenten, vrijwilligers, burgers, bewoners en onderzoekers.

Je kunt je voor woensdag 27 januari aanmelden via deze link of via onze website Kennisplatform Sociaal Domein Noord-Holland. De link voor deelname ontvang je een dag van te voren. Aan deelname zijn geen kosten verbonden.

Reeks Actualiteitencolleges Interprofessionele Leer- en InnovatieNetwerk 

• 9 december 2020: Samen in de wijk door Anke Siegers. Dit actualiteitencollege is terug te kijken via www.kennisplatformsdnh.nl/nieuws
• 27 januari 2021 van 12.00 - 13.00 uur: Kwetsbaarheid bij ouderen door Robbert Gobbens.
• 3 maart 2021 van 12.00 - 13.00 uur: Ontwikkelingen in de wijkverpleging (uitnodiging en aanmeldingsmogelijkheid volgen later)

Deze drie actualiteitencolleges worden mede mogelijk gemaakt door financiering van ZonMw.

“Werken in het LIN zoals we voor ogen hebben, dat kan nu gewoon niet”, zegt Robbert Gobbens, lector Gezondheid en Welzijn van kwetsbare ouderen én bedenker van het LIN. Zijn initiatief is één van de aansprekende voorbeelden van praktijkgericht onderzoek bij hogescholen, onlangs opgetekend in een verzamelpublicatie. “In de kern gaat het LIN over het samenbrengen van mensen (professionals en studenten) om met elkaar te leren en de kwaliteit van de ouderenzorg te verbeteren. Het met elkaar leren en innoveren is nu, door de coronacrisis, op de tweede plaats gekomen.”

Focus op studenten
Robbert legt uit dat de focus vanuit het onderwijs nu echt bij de studenten ligt. “Dat betekent dat de stages voor de studenten in de zorg gewoon doorgaan en dat studenten online onderwijs en begeleiding krijgen. Op die manier proberen we een zo leerzaam mogelijke stage voor hen te creëren en ervoor te zorgen dat zij geen studievertraging oplopen. Dat ziet er nu dus eigenlijk uit zoals ieder andere stage, maar wel een hele bijzondere en leerzame stage om in tijden van corona een steentje bij te kunnen dragen in de ouderenzorg.”

Zo is er bijvoorbeeld een groep studenten die te maken heeft met cliënten op geriatrische revalidatie-afdelingen die geen bezoek mogen ontvangen, vertelt Anne Marie Vaalburg (Lecturer practioner bij twee LIN's). "Zij spraken cliënten over hoe zij deze situatie ervaren en hebben inzichten verkregen in het verdriet van cliënten tijdens een quarantaine. Deze clienten zijn niet alleen heel verdrietig, maar dat verdriet kent verschillende gezichten en heeft daarmee dus verschillende uitwerkingen. Waar de ene cliënt zo neerslachtig wordt dat revalideren gewoon niet meer lukt, gaat een ander juist harder oefenen. En de derde lapt alle therapie aan zijn laars en kiest ervoor om eerder naar huis te gaan, of hij nu kan traplopen of niet. Kortom: verplegen is maatwerk, want iedere client vraagt om een andere benadering." 

Kwaliteit ouderenzorg
Terwijl in de ouderenzorg de focus ligt bij de kwetsbare ouderen. Daar worden alle zeilen bijgezet om hen van kwalitatief goede zorg te voorzien. “In deze situatie is het voordeel dat er niet één student stageloopt, maar drie of vier studenten. Dit is onderdeel van het unieke concept van het LIN. Door meerdere studenten op een afdeling stage te laten lopen realiseren we een cultuurverandering die ervoor zorgt dat studenten en professionals samen kunnen leren en innoveren. Dat leren daar is nu minder ruimte voor, maar die hulp kunnen ze goed gebruiken!”

Midden in de samenleving
Als hogeschool doen we onderzoek dat midden in de samenleving staat. De vragen komen voort uit de dagelijkse praktijk van organisaties en professionals. Die onderzoeken we samen met partners uit de praktijk en studenten en docenten. Vervolgens vinden de resultaten hun weg naar de beroepspraktijk en naar toekomstige professionals via de opleidingen. Dit zorgt ervoor dat praktijkgericht onderzoek steeds belangrijker wordt bij de aanpak van maatschappelijke vraagstukken.

Laat je inspireren
Niet alleen Inholland doet onderzoek naar (oplossingen voor) actuele maatschappelijke vraagstukken, alle 37 hogescholen van Nederland doen dat. Vanuit het Netwerk Onderzoekscommunicatie Hogescholen is, samen met de Vereniging Hogescholen en het Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA, een publicatie gemaakt om te laten zien hoe waardevol onderzoek van hogescholen is. Deze publicatie is bedoeld om iedereen te inspireren om samen met hogescholen op zoek te gaan naar al die verhalen over de dagelijkse praktijk en gebruik te maken van de kennis en expertise die op hogescholen aanwezig is.

Leer- en InnovatieNetwerk
Het LIN is een samenwerking tussen een zorginstelling en het onderwijs. Studenten, verpleegkundigen en verzorgenden werken er samen aan kwaliteitsprojecten die voortkomen uit vragen en behoeften van de werkvloer. Meer weten over de LIN’s? Kijk op inholland.nl/lin.

In de Amsterdamse wijk Buitenveldert is Inholland een samenwerking aangegaan met de gemeente Amsterdam Stadsdeel Zuid en woningcorporatie Ymere. Dit resulteerde in stages bij Stichting SINA (Samen Is Niet Alleen), onderzoek en maatjesprojecten. Ook in Amstelveen helpen studenten om de zorg voor ouderen naar een hoger plan te tillen. De afgelopen periode hebben zowel in Amstelveen als Amsterdam weer nieuwe activiteiten plaatsgevonden, mét succes.

Zorgmarkt in Nieuw Vredeveld
Studenten Social Work en Verpleegkunde van het interprofessionele Leer- en InnovatieNetwerk (LIN) (mbo en hbo) kwamen met het idee om een zorgmarkt met het thema Gezond & Vitaal te organiseren voor ouderen. Een markt met verschillende kramen waar informatie verkregen kon worden over onderwerpen als valpreventie en veiligheid, gezonde voeding, wijkzorg, vrijwilligerswerk en activiteiten. De zorgmarkt vond in januari plaats in het Amstelveense zorgcentrum Nieuw Vredeveld van ouderenzorgorganisatie Brentano. In dit centrum wonen ouderen met dementie; daarnaast vervult Nieuw Vredeveld een belangrijke rol in de wijk. Buurtbewoners waren daarom ook welkom bij de zorgmarkt. Zij werden uitgenodigd om geregeld naar het restaurant te komen voor maaltijden en activiteiten.

Professionals als de wijkagent, wijkverpleegkundigen, sociaal cultureel werkers, vrijwilligerscoördinatoren en studenten stonden klaar om over diverse onderwerpen vragen te beantwoorden en adviezen te geven aan bezoekers. Er was veel aanloop en de reacties waren positief, dus het voornemen is om dit vaker te doen!

Integraal zorgplan cliënten Cordaan
Na kwalitatief onderzoek door middel van interviews met cliënten van de dagbesteding van Cordaan, hebben studenten Social Work en Verpleegkunde integrale zorgplannen opgeleverd. Hierin zijn zowel sociale als zorgaspecten verwerkt. Studenten Social Work hebben daarnaast levensloopboeken gemaakt, die de cliënten zelf gebruiken. Dit proces vormde een mooie opmaat om met elkaar in gesprek te gaan. Zo zijn de medewerkers van Cordaan een stukje wijzer geworden over het persoonlijke leven en voorkeuren van de cliënten, wat weer een meerwaarde oplevert voor de zorg.

Lector Robbert Gobbens stimuleert met zijn onderzoek een intensieve samenwerking tussen zorginstellingen en het onderwijs. Binnen zijn onderzoekslijn Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen kreeg hij het afgelopen halfjaar voor maar liefst drie projecten subsidie toegewezen vanuit ZonMw. Gobbens is enthousiast: “Mooi dat we op meerdere vlakken de ouderenzorg kunnen verbeteren én studenten en professionals met elkaar kunnen blijven verbinden.”

LIN’s in de geriatrische revalidatiezorg
Gobbens is op 1 maart gestart met het grootste project binnen zijn onderzoekslijn: ‘Implementatie en optimalisatie van Leer- en InnovatieNetwerken in de geriatrische revalidatiezorg’. “We werken vanuit de opleiding Verpleegkunde al sinds 2015 bij Zonnehuisgroep Amstelland samen in een Leer- en InnovatieNetwerk (LIN)”, vertelt Gobbens. “Zo’n LIN biedt wezenlijk meerwaarde in het leren en verbeteren voor de ouderenzorg.”

Meerwaarde van het LIN
Gobbens licht toe: “In een LIN werken studenten, docenten en zorgprofessionals samen op de werkvloer. Studenten nemen een deel van de zorgtaken van de professionals over, waardoor zij tijd over hebben voor innovatieve zaken binnen de organisatie. Ook is er een docent op de werkvloer aanwezig die deze praktijkervaring in het onderwijscurriculum kan verweven. Wat dat zal zijn in dit project? Ik verwacht het betrekken van cliënten en hun naasten bij het stellen van doelen voor hun revalidatie.”

LIN wetenschappelijk onderbouwen
“Een LIN brengt een cultuurverandering met zich mee: van routinematig werken naar een dynamische en innovatieve werkomgeving. We horen het ook terug van onze studenten: ‘Hier leer ik goed samenwerken, mag ik kritisch zijn naar de professionals toe en ben ik echt betrokken bij de zorg van de cliënten’. Het is een verrijking voor zowel het onderwijs als het werkveld, en dat gaan we via dit onderzoeksproject wetenschappelijk onderbouwen. Docent Verpleegkunde Marjolein Albers werkt mee in het LIN en gaat op dit project promoveren.”

Zorg en welzijn elkaar laten versterken
Het tweede project ‘Het interprofessionele Leer- en InnovatieNetwerk; Een coproductie van zorg en welzijn’ draait ook om een LIN. Maar dan een waar studenten en professionals uit zowel zorg als welzijn samenwerken. Gobbens: “We zien in de thuiszorg dat gezondheid en sociaal functioneren meer verweven raken. We gaan onderzoeken hoe wijkverpleegkundigen, verzorgenden, welzijnswerkers én studenten Social Work en Verpleegkunde hbo en mbo elkaar kunnen versterken.”

Leren van elkaars visie en aanpak
Gobbens klinkt verheugd wanneer hij over de projectaanpak spreekt: “We gaan onder meer casuïstiekbesprekingen organiseren om zorg- en welzijnsprofessionals bij elkaar te brengen. Hoe kijkt een wijkverpleegkundige tegen een casus aan, en hoe een welzijnswerker? Hier maken we opnames van die we samen analyseren. Het doel? Leren van elkaars visie en aanpak.”

De Gezonde Samenleving in praktijk
“Een van de speerpunten van Inholland is de Gezonde Samenleving. Een samenleving waarin iedereen een zo gezond mogelijk én sociaal betekenisvol leven heeft. Dat staat in dit project voorop. Hoe zorgen we ervoor dat de cliënt - via zelfmanagement - zijn gezondheid en sociaal welbevinden kan behouden en zelfs verbeteren?”

Zorgteams versterken
‘Zorgteams in hun kracht’ is de titel van het derde gesubsidieerde project. “De beweging die je tegenwoordig ziet, is dat zorg zo laag mogelijk in de organisatie komt te liggen”, vertelt Gobbens. “Teams krijgen de verantwoordelijkheid voor de zorg én moeten zichzelf sturen. Studenten hbo-v gaan deze teams coachen, onder meer bij het doorlopen van de PDCA-cyclus (Plan, Do, Check, Act red.). Dit doen ze bijvoorbeeld op de onderwerpen decubituspreventie en medicatieveiligheid.”

Cliëntenbetrokkenheid als rode draad
Belangrijk is dat ook cliënten participeren. Gobbens: “We betrekken ze bij de zorgteams, interviewen ze over de verleende zorg. Er praat zelfs een cliënt mee in de stuurgroep. Vanwege zijn gezondheid zijn de bijeenkomsten altijd bij zijn zorginstelling. Zo kan hij, wanneer nodig, tussendoor zorg krijgen. Betrokkenheid van cliënten is overigens een rode draad in alle projecten: het draait immers om hun zorgbehoeften.”

Een vierde project via Ben Sajet Centrum
Gobbens is verheugd dat zijn onderzoekslijn met al deze mooie projecten aan de slag gaat. “Ik was met een subsidietoekenning al tevreden geweest, maar drie is helemaal prachtig. Eigenlijk zijn het er zelfs vier: het Ben Sajet Centrum, waaraan ook Inholland is verbonden, heeft op het gebied van ‘leren en verbeteren in de verpleeghuiszorg’ ook subsidie toegekend gekregen. Mijn collega Petra Boersma gaat dit project verder uitvoeren.”

Hogeschool Inholland, Zonnehuisgroep Amstelland en De Wever hebben de handen ineengeslagen en het magazine ‘Doen! Leren in de praktijk van de verpleeghuiszorg’ ontwikkeld. Een speciale uitgave die laat zien hoe je van elkaar kunt leren, en zo de beste zorg aan de bewoners kunt geven. “Bij Zonnehuisgroep Amstelland doen we dat in een Leer- en InnovatieNetwerk, LIN, een plek waar medewerkers en studenten samen leren, werken, onderzoeken en innoveren”, aldus Marjolein Albers, vanuit de opleiding Verpleegkunde betrokken bij LIN.

Leren in de praktijk van de verpleeghuiszorg is veel meer dan een gewone stage. “De studenten leren van de ervaren krachten, de verzorgenden leren van de studenten en ook de verzorgenden onderling leren van elkaar. Het is echt een kruisbestuiving. Dat komt omdat in het LIN de studenten boventallig zijn. Zij nemen dagelijkse werkzaamheden uit handen zodat er ruimte ontstaat om gezamenlijk na te denken over hoe de kwaliteit van zorg binnen de eigen zorginstelling verbeterd kan worden.” Het gaat vaak om kleine, relatief eenvoudige en praktijkgerichte oplossingen. Zoals het belevingsgerichte zorgspel waarmee de verzorgenden hun cliënten beter leren kennen. Of Familienet, waarmee familieleden online kunnen zien wat er gebeurt in de woonvoorziening. “Je gaat samen aan de slag met de dingen waar je in de praktijk tegenaan loopt maar waar je de tijd niet voor hebt om erover na te denken. Dankzij het LIN heb je daar ineens wel tijd en ruimte voor. En kun je de actuele kennis van studenten samenvoegen met je eigen praktijkkennis.”

Aantrekkelijke zorg
Albers hoopt dat het magazine ‘Doen!’ een impuls geeft aan het LIN en de ouderenzorg. “De verhalen die erin staan, laten zien hoe het LIN werkt. Wellicht inspireren ze ook, brengen ze studenten en verzorgenden in andere zorginstellingen op ideeën.” Een ander doel van ‘Doen!’ is om het werken in de zorg aantrekkelijker te maken. “Vooral in de ouderenzorg. De zorg voor ouderen wordt vaak ten onterechte gezien als eenvoudig werk. Wassen, eten geven, gezelschap houden… Maar er komt zo veel meer bij kijken! En met de mogelijkheid om binnen het LIN de zorg in het algemeen en jouw eigen kennis in het bijzonder te verbeteren, wordt het helemaal interessant.”

LIN en ZIC
Het magazine is een initiatief van onder andere Hogeschool Inholland, Zonnehuisgroep Amstelland - waar diverse LIN’s actief zijn - en De Wever, een zorginstelling met meerdere vestigingen in Brabant. “Daar hebben ze een soortgelijke leeromgeving, ZIC (zorginnovatiecentrum). LIN en ZIC werken volgens dezelfde principes, al is ZIC meer gericht op intramurale en LIN meer op extramurale zorg. En bij het LIN stellen we het leren echt voorop.” In ‘Doen!’ staan afwisselend verhalen vanuit LIN en ZIC, zo geeft het een goed beeld van de verschillen maar vooral van de overeenkomst: samen leren en zo de zorg verbeteren. “En ook een prachtig voorbeeld van hoe wat je meemaakt in de praktijk zomaar je specialisme kan worden. De column van Martijn Junte op pagina 20 heb ik zelf met erg veel plezier gelezen.”

Vervolgonderzoek
Gaat, met de aanwezigheid van een LIN, de zorg inderdaad vooruit? Leren de deelnemers in een LIN ook daadwerkelijk van elkaar? Robbert Gobbens, lector Gezondheid en Welzijn van Kwetsbare Ouderen, heeft Marjolein Albers aangesteld als promotieonderzoeker om deze en nog meer vragen wat betreft de LIN’s te beantwoorden. “De subsidie voor het vervolgonderzoek is binnen en ik mag op dit onderwerp promoveren. Een geweldige stap. Het LIN is een mooi instrument om onderzoek, onderwijs en werkveld met elkaar te verbinden. En ook om studenten in beweging te krijgen, richting de geriatrische gezondheidszorg.” Naast haar werk als docent aan de opleiding Verpleegkunde loopt Albers regelmatig rond binnen het LIN. “Ik leer daar zelf ook enorm veel van. Wat ik zie en hoor kan ik direct vanuit de praktijk gebruiken in mijn lessen. Dat vind ik echt een grote meerwaarde.” Het vervolgonderzoek gaat begin 2019 van start en heeft een looptijd van vier jaar.

Verbeteren van de verpleeghuiszorg, dat was twee jaar lang het doel van het programma ‘Ruimte voor Verpleeghuizen’, onderdeel van Waardigheid en trots. Met een slotbijeenkomst op 26 juni is het project officieel afgerond. “Maar dat betekent niet dat het verbeteren van de verpleeghuiszorg stopt!” Aan het woord is Robbert Gobbens, als lector Gezondheid en Welzijn van kwetsbare ouderen verbonden aan Inholland en aan de Zonnehuisgroep Amstelland.

Onder Waardigheid en trots hebben zestien instellingen twee jaar lang de ruimte gekregen om te experimenteren met verbeterplannen binnen hun zorginstelling. Cliënt centraal, indicatiestelling, voedselveiligheid; de thema’s waren gevarieerd. Gobbens: “Kennisdeling stond tijdens het hele programma centraal. Via congressen, nieuwsberichten en gesprekken hebben de deelnemers hun voortgang laten zien, hobbels besproken en resultaten gedeeld. Ik denk dat ik voor iedereen spreek als ik zeg dat we er allemaal veel van hebben geleerd en dat het ons allen heeft geïnspireerd.” Ook bij de slotbijeenkomst, die plaatsvond bij Inholland in Amsterdam, stond het delen van ervaringen en kennis uitwisselen met cliëntvertegenwoordigers, professionals, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en brancheorganisaties centraal.

Leer- en InnovatieNetwerk (LIN) 
Gobbens is vanuit zijn dubbelrol, lector bij Inholland en de Zonnehuisgroep Amstelland, bij het programma betrokken. “Bij de Zonnehuisgroep hebben we, als onderdeel van ons verbeterplan, het Leer- en InnovatieNetwerk (LIN) opgericht, met als doel studenten en medewerkers gezamenlijk te laten leren.” In het LIN wordt kennis ontwikkeld en verspreid zodat kenniscirculatie ontstaat in de driehoek onderzoek, praktijk en onderwijs. “Zo versterken we de kwaliteit van het onderwijs en zorgen we voor innovatie van de praktijk van de ouderenzorg. Ook vergroten we de professionalisering van medewerkers van zowel de ouderenzorginstelling als van docenten, verbonden aan de hogeschool.”

Zelf ervaren
Medewerkers en studenten in het LIN hebben mooie projecten uitgevoerd met als doel de kwaliteit van zorg en daarmee de kwaliteit van leven van mensen met dementie te verbeteren. Het samen willen leren en innoveren heeft mooie kwaliteitsprojecten opgeleverd. “Zoals het belevingsgerichte zorgspel. Teamleden krijgen vragen over interesses of life-events van een bewoner met als doel te weten wie de mens achter de cliënt is. Ook zijn er doe-opdrachten zodat een medewerker of student zelf kan ervaren hoe het is om in een liftlift verplaatst te worden of incontinentiemateriaal aan te krijgen.” Het hoofddoel van het spel is het leren begrijpen waar (onbegrepen) gedrag bij mensen met dementie uit voorkomt en hoe je daarop in kan spelen zodat bewoners zich gekend voelen en er dus belevingsgerichte zorg kan worden verleend. “Ook heeft Marjolein Albers, docent bij het LIN, een overzicht samengesteld van didactische werkvormen. Alle werkvormen die eraan bijdragen dat medewerkers en studenten van elkaar kunnen leren en met elkaar kunnen innoveren heeft ze samen gebracht in een menukaart. Deze praktische menukaart biedt handvatten om aan de slag te gaan en een leercultuur te realiseren. Ja, de afgelopen twee jaar heeft ons veel opgeleverd.”

Liefdevolle zorg 
Nico Groot, regiomanager bij Zonnehuisgroep Amstelland, heeft met veel plezier deelgenomen aan het programma Waardigheid en trots. “De echte aandacht voor de cliënt en het geven van liefdevolle zorg in combinatie met professionaliteit en vakmensen die een open houding hebben en willen leren. Het programma Waardigheid en trots was een mooie manier om van elkaar te leren en gelijk het imago van de ouderenzorg te verbeteren.”

Vervolg 
Waardigheid en trots is een initiatief van het ministerie van VWS en de TaskForce ‘Waardigheid en Trots’. In april van dit jaar presenteerde minister Hugo de Jonge (VWS) het programma ‘Thuis in het verpleeghuis’, een vervolg op het programma ‘Ruimte voor verpleeghuizen’, waarin de partijen die betrokken zijn bij de verpleeghuiszorg aan de slag gaan om de kwaliteit van de verpleeghuiszorg te verbeteren. Op 2 juli kwamen meer dan 2.000 geïnteresseerden naar het World Forum The Hague voor het congres Thuis in het Verpleeghuis. Ook Robbert Gobbens was bij het congres aanwezig. “Geweldig toch, zoveel mensen met hart voor de zorg bij elkaar. Een prachtige gelegenheid om ook hier onze ervaringen te delen. Zelf heb ik heb een workshop gegeven, samen met een docent, een verpleegkundige en twee studenten. Wat ik eerder al zei: de kennisdeling en het elkaar inspireren stopt niet! Het is belangrijk om van elkaar te blijven leren.”

Een Leer- en InnovatieNetwerk is een samenwerking tussen een zorginstelling en de onderzoekslijn Gezondheid en Welzijn van kwetsbare ouderen van Inholland. Studenten en verpleegkundigen werken er samen aan kwaliteitsprojecten die voortkomen uit vragen en behoeften van de werkvloer. Studenten leren er van verzorgenden én andersom. Als derdejaarsstudent Verpleegkunde heeft Linda al de nodige stages achter de rug, maar het LIN bij Zorghuisgroep Amstelland is een nieuwe ervaring voor haar: “Studenten doen niet hun eigen ding zoals bij een normale stage, maar werken met medewerkers samen in een hechte groep." Samen werken ze aan kwaliteit en innovatieve mogelijkheden binnen de organisatie, om uiteindelijk betere zorg te kunnen verlenen. "Omdat we zo samenwerken vallen de verschillen tussen ons weg, ik voel me echt een collega van de medewerkers.”

Cliënten beter leren kennen
Linda vertelt waar zij en andere studenten zich zoal mee bezighouden in het LIN: “Zonnehuisgroep Amstelland wil Familienet introduceren in Westwijk. Dat is een soort Facebook waarmee familieleden zien wat er gebeurt in de woonvoorziening en contact houden met de bewoners. Samen met medewerkers bekijken we wat de beste aanpak is.” Een ander kwaliteitsproject is het ‘belevingsgerichte zorgspel’ dat een eerdere lichting studenten ontwikkelde voor de medewerkers. In een speelse vorm met opdrachten leren de verzorgenden de cliënten beter kennen. Zo kunnen ze nog beter rekening houden met de wensen, behoeften, gewoontes, mogelijkheden en beperkingen van de bewoners.

Zelfvertrouwen door coaching
De ouderejaarsstudenten in het LIN coachen de jongerejaars – een belangrijke vaardigheid voor later. Studenten Verpleegkunde krijgen tijdens hun opleiding daarom uitgebreide scholing om te coachen en te begeleiden, waarbij er natuurlijk altijd een docent achter de studentbegeleiders staat. Linda: “Ik voel me verantwoordelijk voor de tweedejaarsstudenten. Die coachende rol vond ik in het begin spannend, maar nu vind het onwijs leuk als ik antwoord weet op hun vragen. Als ik van ze hoor dat ze mijn begeleiding fijn vinden, is dat geweldig. Daar krijg ik zelfvertrouwen van.” Linda wordt op haar beurt gecoacht door een vierdejaarsstudent. Daarnaast kan ze terugvallen op begeleiders van de Zonnehuisgroep en een docent van Inholland, die een dag per week in de instelling werkt.

Sanne Kreijmborg (rechts), praktijkbegeleider bij Zonnehuisgroep Amstelland.

Samen verdiepen in nieuw onderwerp
Sanne Kreijmborg is verzorgende in de revalidatiezorg bij Zonnehuisgroep Amstelland, waar een tweede LIN van Inholland actief is. Zij begeleidt twee studenten Verpleegkunde. Ze vertelt dat haar kennis van haar vak groeide dankzij de studenten. “Ze tonen initiatief en willen graag leren. Daar plukken mijn collega’s en ik de vruchten van”, zegt Kreijmborg. “Neem de klinische lessen: in het LIN verzorgt een student die nu samen met een medewerker. Ze nemen samen een nieuw onderwerp onder de loep en leren daar allebei van. Studenten zijn dankzij hun opleiding op de hoogte van het ‘nieuwste nieuws’ in ons vakgebied. Omdat ze hun kennis met mij delen, blijf ik up-to-date. Op mijn beurt deel ik mijn ervaring met hen.”

‘Hier wil ik na mijn stage blijven’
Met de twee Leer- en InnovatieNetwerken bij Zonnehuisgroep Amstelland speelt Inholland in op het vraagstuk rondom personeelstekorten en andere ontwikkelingen in de zorg. Ook helpen ze burgers een zo gezond mogelijk leven te leiden en een betekenis sociaal leven te laten hebben. De werkwijze is Linda op het lijf geschreven. Ze heeft het erg naar haar zin op haar huidige plek. “Iedereen helpt elkaar en de sfeer is erg gemoedelijk.” Lachend: “Ik denk nu eigenlijk al: Hier wil ik na mijn stage gewoon blijven! Gelukkig kan dat, in eerste instantie als vakantie- of flexkracht.”

Lees ook het artikel 'Heerlijk wonen in Zonnehuis Westwijk' (amstelveen.blog.nl) 

Linda Gankema, derdejaars Verpleegkunde, deelt haar ervaringen met het LIN

Gobbens leidt bij Inholland de onderzoekslijn Gezondheid en Welzijn van kwetsbare ouderen, dat het initiatief nam voor het Leer- en InnovatieNetwerk bij Zonnehuisgroep Amstelland. Al twee jaar gaat een wisselende groep studenten van de opleiding Verpleegkunde (hbo-v) tijdens hun stageperiode aan de slag bij deze organisatie. Dat doen ze bij de revalidatiezorg en op de locatie Westwijk, waar dementerende ouderen wonen.

Leren als tweerichtingsverkeer
“In een LIN leren studenten van de medewerkers, maar medewerkers steken tegelijkertijd veel op van de studenten”, vertelt Gobbens. “Het is tweerichtingsverkeer. Ze vormen een hechte groep en werken samen aan kwaliteitsprojecten die inspelen op vragen en behoeften van de werkvloer. Omdat studenten een deel van de dagelijkse zorgtaken overnemen, ontstaat er ruimte voor verzorgenden om deel te nemen aan de projecten. Op deze manier dragen ze bij aan innovatie op hun werkplek.”

Robbert Gobbens, lector Gezondheid en Welzijn van Kwetsbare ouderen

Open voor verandering en verbetering
Deze innovatie is hoognodig, gezien het personeelstekort en de andere ontwikkelingen in de zorg. Inholland speelt daar met haar onderwijs en onderzoek op in. Gobbens: “Het centrale element van een LIN is dat praktijk, onderzoek en onderwijs er naadloos samenkomen. Belangrijk is dat je durft te leren van fouten – dat geldt in een LIN niet alleen voor studenten, maar ook voor de zorginstelling. Medewerkers moeten openstaan voor verandering en verbetering.”

De Gezonde Samenleving
LIN sluit aan op de visie De Gezonde Samenleving, een profilerend thema van Hogeschool Inholland. Dit is een samenleving waarin burgers, bij fysieke, psychische en sociale problemen, een zo gezond en sociaal mogelijk leven leiden en kunnen participeren. Een samenleving waarin mensen in hun sociale omgeving centraal staan. Waarin professionals mensen – preventief en bij problemen – activeren en ondersteunen bij het ontwikkelen van zelfmanagement en empowerment. Deze professionals werken interprofessioneel en maken gebruik van de laatste (technologische) innovaties.

Docenten op de werkplek
Kenmerkend voor de werkwijze van LIN is dat wekelijks een docent/lecturer practicioner een volle dag op de werkplek doorbrengt. Hiermee streeft de opleiding Verpleegkunde ook de professionalisering van de docent na en de mogelijkheid om actuele zorgvragen en casuïstieken naar het onderwijs te brengen. Een ander voordeel is dat de docent zorgt voor begeleiding op de werkplek. Dit draagt ook bij aan professionalisering van medewerkers van de deelnemende organisaties. Ook kunnen eventuele tekorten gecompenseerd worden aan gekwalificeerde begeleiders van studenten.

Behoefte en passie van verzorgenden
Marjolein Albers begeleidt als docent Verpleegkunde en lecturer practitioner het proces van leren en innoveren bij het LIN. Daarvoor werkt ze één dag per week in Westwijk. “Studenten ontwikkelden hier onder andere het ‘belevingsgerichte zorg-spel’. In een speelse vorm met opdrachten leren medewerkers de cliënten beter kennen. Zo kunnen ze nog beter rekening houden met de wensen, behoeften, gewoontes, mogelijkheden en beperkingen van de bewoners.” Het spel is volgens Albers een goed voorbeeld van een kwaliteitsproject dat niet voortkwam uit een wens van het bestuur of lectoraat, maar uit de behoefte en passie van verzorgenden. Precies waar het LIN naar streeft.

Marjolein Albers, docent Verpleegkunde en lecturer practitioner

Samen verdiepen in nieuw onderwerp
Als verpleegkundige bij de geriatrische revalidatiezorg van Zonnehuisgroep Amstelland, waar een tweede LIN actief is, ziet Sanne Kreijmborg de positieve impact van de samenwerking met Inholland. Ze werkt samen met twee studenten. “Mijn kennis van mijn vak is dankzij het LIN gegroeid”, zegt ze. “De studenten tonen initiatief en willen graag leren. Daar plukken mijn collega’s en ik de vruchten van. Neem de klinische lessen: studenten verzorgden die in het verleden alleen, maar doen dat in het LIN nu samen met een medewerker. Ze duiken samen een nieuw onderwerp in en leren daar allebei van.” Ze zegt dat zijzelf veel leerde over klinisch redeneren. “Studenten zijn dankzij hun opleiding op de hoogte van het ‘nieuwste nieuws’ in ons vakgebied. Omdat ze hun kennis met mij delen, blijf ik up-to-date.”

Verschillen vallen weg
Met de huidige personeelstekorten is een Leer- en InnovatieNetwerk een aantrekkelijke manier voor zorgorganisaties om de kwaliteit van de zorg te verbeteren. Tegelijk maakt een LIN het mogelijk dat studenten intensief kennismaken met de ouderenzorg en een zorginstelling. Zoals Linda Gankema, derdejaarsstudent Verpleegkunde en momenteel lid van het LIN in Westwijk. “Ik ben samen met de medewerkers en andere studenten verantwoordelijk voor goede zorg. De verschillen vallen weg, ik voel me een collega van de medewerkers. De sfeer is erg gemoedelijk en iedereen helpt elkaar.” Lachend: “Ik denk nu eigenlijk al: Hier wil ik na mijn stage gewoon blijven! Gelukkig kan dat, in eerste instantie als vakantie- of flexkracht.”

Lees ook het artikel 'Heerlijk wonen in Zonnehuis Westwijk' (amstelveen.blog.nl)