Dat de geplande verhoging van de eigen bijdrage voor werkende Oekraïense vluchtelingen een vergissing is, bepleit Martin Blaakman vandaag in Dagblad Trouw als in Binnenlands Bestuur. In het opiniestuk en in het interview met BB pleit de lector Toegankelijkheid van het Recht van Hogeschool Inholland er juist voor om te investeren in bestaanszekerheid en integratie. “Dan besparen we op de lange termijn geld.”

Veel Oekraïense ontheemden werken hier in laagbetaalde banen zonder zekerheid. Hun inkomen is vaak lager dan het minimumloon, terwijl ze ook kosten hebben, zoals reiskosten. Het kabinet wil de verplichte bijdrage aan de opvangkosten voor werkende Oekrainers in de opvang meer dan verdubbelen — van 105 naar 244 euro per maand. Volgens Martin is deze maatregel is gebaseerd op een onrealistische berekening. Daarnaast ondermijnt het de integratie en leidt op termijn tot hogere kosten voor de samenleving, omdat het hen verder klem zet in afhankelijkheid en stress, in plaats van te helpen zelfredzaam te worden en goed te kunnen integreren.

Daarnaast wijst hij op het ontbreken van perspectief: de tijdelijke beschermingsstatus wordt elk jaar verlengd, waardoor Oekraïners niet weten of ze mogen blijven. Dit in tegenstelling tot asielzoekers in Nederland die binnen zes maanden uitsluitsel krijgen over hun mogelijke verblijfsstatus. Lokale initiatieven, zoals blijkt uit recent onderzoek van het lectoraat in Coevorden, laten zien dat het anders kan door wél toekomstgericht te werken.

Martin roept het kabinet op deze verhoging te heroverwegen en juist te investeren in integratie, bestaanszekerheid en zelfredzaamheid. Dat is volgens hem niet alleen eerlijker, maar op lange termijn ook goedkoper.

 Lees zijn volledige opiniestuk hier: Opinie: Maak werken niet nog lastiger voor Oekraïners | Trouw

Veel Oekraïense ontheemden die in Nederland werk hebben gevonden, bevinden zich in een precaire financiële situatie. Dit blijkt uit het onderzoeksrapport ‘Werkende Oekraïners en hun bestaanszekerheid’ van associate lector Martin Blaakman (Toegankelijkheid van het Recht) van Hogeschool Inholland, dat onlangs verscheen. Martin onderzocht de situatie van 191 werkende Oekraïense ontheemden in 24 opvangcentra en komt tot de conclusie dat werken weliswaar helpt bij hun zelfredzaamheid en integratie, maar geen bestaanszekerheid garandeert. 

Lees ook het NOS-artikel Oekraïners moeten meebetalen aan opvang: 'Houd rekening met kwetsbare positie' of het artikel uit Binnenlands Bestuur Bestaanszekerheid Oekraïners onder druk door eigen bijdrage.

Kwetsbare groep met hoge kosten
Van de Oekraïense ontheemden die sinds de start van de oorlog naar Nederland vluchtten, heeft liefst 55% werk gevonden. Maar ook zij blijven kwetsbaar: een derde van de werkende Oekraïners heeft meer uitgaven dan inkomsten. Bovendien werken sommigen zonder een officieel contract (8,4%) of worden niet altijd uitbetaald (7,3%). “Werken draagt bij aan de zelfredzaamheid van Oekraïense ontheemden, maar het is niet altijd voldoende om bestaanszekerheid te garanderen,” licht Martin toe.

Daar komt bij dat Oekraïense werkenden vaak kosten hebben, zoals reiskosten, die Nederlandse bijstandsgerechtigden niet maken. Bij een vergelijking met mensen die een minimumloon verdienen, blijkt dat een aanzienlijk deel van de Oekraïners onder de bestaansminimumgrens belandt. Vooral alleenstaande ouders met kinderen worden hard geraakt. 

Beleidswijzigingen verhogen druk 
Vanaf 1 januari 2025 zijn gemeenten verplicht een eigen bijdrage te vragen aan Oekraïense ontheemden in gemeentelijke opvang die inkomsten uit werk hebben. Het kabinet heeft bovendien plannen om deze bijdrage in de toekomst te verhogen. "De gedachte is dat Oekraïners met een inkomen uit werk deze bijdrage kunnen betalen, maar dat gaat voorbij aan de kwetsbaarheid van deze groep,” benadrukt Martin. Hij vreest dat veel gezinnen hierdoor hun bestaanszekerheid verliezen. 

Voor de onderzochte groep, van wie 55% zich ernstig zorgen maakt over hun inkomen van de volgende maand, kan de verhoogde financiële druk leiden tot een verlies van zelfstandigheid. “Als mensen niet meer in hun eigen levensonderhoud kunnen voorzien, heeft dat ook invloed op hun vermogen om te integreren in de Nederlandse samenleving,” waarschuwt Martin. 

Oproep aan gemeenten
Het rapport doet een oproep aan gemeenten om bij het invoeren van de eigen bijdrage rekening te houden met de kwetsbare positie van Oekraïense ontheemden. Blaakman adviseert het hanteren van een drempelbedrag dat hoog genoeg is om financiële stabiliteit te waarborgen. Zonder zo’n maatregel dreigt een groot deel van deze gezinnen verder in de problemen te raken. 

“Gemeenten staan nu op een belangrijk kruispunt,” stelt Blaakman. “Ze hebben de kans om beleid te maken dat recht doet aan de unieke situatie van deze mensen. Het is belangrijk dat we voorkomen dat zij door de ondergrens van bestaanszekerheid zakken.” 

Dit onderzoek geeft voor het eerst inzicht in de financiële uitdagingen van Oekraïense ontheemden en geeft inzicht in wat gemeenten kunnen doen om werken lonend te houden. "Ook de Nederlandse samenleving is gebaat bij Oekraïners die dankzij werk voor zichzelf kunnen zorgen en sneller kunnen integreren, " stelt Blaakman. "Bovendien is bestaanszekerheid geen gunst, maar een recht. Gemeenten zijn aan zet om beleid te maken dat dat recht beschermt."

Meer weten over het onderzoek? Stuur een mailtje naar pers@inholland.nl.

“Het was een mooie dag”, blikt Martin Blaakman terug. De associate lector Toegankelijkheid van het Recht organiseerde deze Dag van de Rechtshulp, omdat in zijn eerdere onderzoek signalen kreeg dat Oekraïners weinig weet hebben van welke rechten ze hebben en hoe ze daarin hulp kunnen krijgen. 

Ongeveer 25 Oekraïners uit Rotterdam en zelfs uit Gouda en Amsterdam waren op de pop-up rechtswinkel afgekomen. Na de presentaties om de aanwezige organisaties voor te stellen, konden Oekraïners hun problemen voorleggen. Die problemen waren heel divers, volgens Martin. Zelf heeft hij geen rechtshulp gegeven, maar hij ging wel in gesprek met diverse Oekraïners. “Daaruit begreep ik dat sommigen echt graag willen werken, maar niet goed weten hoe ze dit moeten aanpakken.”

'Hoe word ik zzp'er in Nederland?'
Dat herkent Danny Seeram, student uit Rechtswinkel010, na afloop. Hij was één van de zes studenten van de rechtswinkels uit Rotterdam en Den Haag die deze dag aanwezig waren. “Een vraag die ik vandaag twee keer kreeg ging over: hoe kan ik zzp’er worden in Nederland? Dat gaat niet zo makkelijk als gedacht dus dat moet echt onderzocht worden. De weg naar rechtshulp blijkt toch moeilijk toegankelijk voor hen. Wij kunnen daar verandering in brengen en hen meer duidelijkheid geven daarover.”

Zijn collega Vinithan Kanthasamy herkent dat: “De mensen uit Oekraïne vinden het lastig om rechtshulp te vinden, vooral waar ze ervoor terecht kunnen. De rechten die ze hebben in Nederland als vluchteling vinden ze onduidelijk. De eerste vraag die de Oekraïners mij stelden was: ‘Ik ben in gesprek met jou en je geeft advies, is dat geheel gratis?’ Mensen weten vaak niet dat de hulp die wij bieden gratis is.”

Geslaagde pop-up rechtswinkel
Martin vindt dat het format van een pop-rechtswinkel zich zaterdag heeft bewezen. “Met dit initiatief hebben we ook laten zien dat we als rechtshulporganisaties kunnen optrekken en het verschil kunnen maken. Mensen hebben echte problemen voorgelegd. Daarover hebben ze advies gekregen. En voor problemen die niet meteen opgelost konden worden, zijn vervolgafspraken gemaakt.”
 
Roy Wittenberg, coordinator van Rechtswinkel010, beaamt de geslaagde pop-up rechtswinkel. “We moeten anders gaan kijken naar de toegangelijkheid van informatie en rechtshulp. Bellen naar een organisatie voor hulp is soms al een drempel, ook als het telefoonnummer gratis is. Pop-up (rechtswinkel)spreekuren in wijkcentra kunnen die drempel verlagen."

In de media verschenen ook:

• Inholland Rotterdam organiseert rechtsbijstanddag voor Oekraïners
• Rechtsbescherming Oekraïense vluchtelingen schiet tekort
• Voorkom uitbuiting en gebrekkige integratie, geef Oekraïners meer rechten

Martin Blaakman, associate lector Toegankelijkheid van het Recht, trekt zich het lot van de Oekraïense vluchtelingen aan. Uit zijn eerdere onderzoek bleek dat ze tegen allerlei problemen aanlopen in Nederland, onder meer rond huisvesting en werk. Desondanks schakelt bijna niemand van hen rechtshulp in. Alle reden voor Martin om te onderzoeken waardoor dit komt. En om op zaterdag 22 juni de Dag voor de rechtshulp voor Oekraïense vluchtelingen te organiseren. “Mijn onderzoek is altijd maatschappelijk geëngageerd: met deze dag wil ik hen daadwerkelijk verder helpen.”

Als het gaat om de naam van het lectoraat Toegankelijkheid van het Recht, heeft Martin bij voorbaat iets ‘recht’ te zetten. Want het gaat hier niet uitsluitend om de toegang tot het rechtssysteem, benadrukt hij. “Ik richt me op rechtvaardigheid: in hoeverre hebben mensen gelijke kansen om deel te nemen aan de samenleving? Hebben ze toegang tot goede woonruimte, krijgen ze gelijke kansen op de arbeidsmarkt? In mijn werk bij de Ombudsman heb ik daar veel ervaring mee opgedaan, en daaruit bleek bijvoorbeeld dat regelingen van de overheid ontoegankelijk waren. Bijvoorbeeld doordat ze ingewikkeld zijn en de taal waarin instanties communiceren moeilijk is.”

Bijzondere verblijfstatus
De toegankelijkheid van het recht voor Nederlanders is geen vanzelfsprekendheid, laat staan voor mensen uit het buitenland, zoals Oekraïense vluchtelingen. “Zij verkeren bovendien in een juridisch bijzondere positie”, zegt Martin. “Zij vallen onder een Europese regeling die hun tijdelijk extra bescherming geeft. Op bepaalde punten hebben zij dezelfde rechten als statushouders. Anders dan andere asielzoekers, mogen ze betaalde arbeid verrichten en een woonruimte huren. Maar ze verschillen ook weer van statushouders, omdat Nederland heeft bepaald dat ze geen verblijfsrecht opbouwen, zoals dat in Duitsland wel het geval is. Als de Europese regeling afloopt en ze in Nederland willen blijven, moeten ze net als andere asielzoekers de procedure doorlopen van de Immigratie- en Naturalisatiedienst.”

Extra onzekerheid
Een extra probleem voor de Oekraïners is, dat de Europese regeling in maart 2025 afloopt. “Wat daarna komt, is afhankelijk van de politieke wil om de vluchtelingen te steunen en daarmee van de nieuwe verhoudingen in het Europees Parlement na de verkiezingen”, zegt Martin. “Door deze onzekerheid staan de Oekraïners er nog zwakker voor dan arbeidsmigranten uit EU-landen. Beide groepen hebben te maken met slechte huisvesting en verkeren aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Maar omdat de juridische status van Oekraïners voor de langere termijn onzeker is, zal geen werkgever hun een vast contract geven.”

Ontevreden over werk, wonen en zorg
Eind 2023 rondde Blaakman een onderzoek af naar de toegang tot basisvoorzieningen voor Oekraïense vluchtelingen gezien vanuit hun eigen ervaringen. Hoewel de meesten zich veilig voelen in Nederland, is de ontevredenheid over werk, huisvesting en zorg onder hen groot. “De meesten wonen in tijdelijke voorzieningen van de gemeenten. Hoewel driekwart van hen hoogopgeleid is, hebben ze vaak geen goede toegang tot banen in hun vakgebied, bijvoorbeeld door een taalbarrière en niet-matchende diploma’s, en komt 99 procent financieel niet of net rond.”

Rechtshulp vinden
Naar toegang tot rechtshulp was niet specifiek doorgevraagd. “Hun verhalen doen vermoeden dat ze tegen allerlei juridische problemen aanlopen, maar de weg naar rechtshulp of rechtsbescherming lijken ze niet weten te vinden. Denk aan rechtswinkels, zoals die van Hogeschool Inholland Rotterdam, het Juridisch Loket of Stichting Je Goed Recht. Ik wil nader onderzoeken in hoeverre Oekraïners hiervan kennis hebben en er gebruik van maken en hoe de toegang voor hen uiteindelijk kan worden verbeterd.”

Stichting Je Goed Recht
Carlijn Vervoort is directeur van Stichting Je Goed Recht. “We bieden gratis rechtshulp aan Rotterdammers. Formeel voor minder vermogende mensen, maar in de praktijk kan het ook gaan om mensen met een groter budget, kleine ondernemers, zzp’ers en studenten. Het gaat dan bijvoorbeeld over huurproblemen of een arbeidsconflict. We bieden die hulp heel laagdrempelig aan met spreekuren in de wijken en een fysieke winkel op de Beijerlandselaan op Zuid die op dinsdagen ook ’s avonds open is. Je kunt zonder afspraak binnen lopen. Daarmee komen we tegemoet aan een groeiende behoefte. De maatschappij wordt steeds ingewikkelder, zeker voor mensen die niet uit Nederland komen en niet onze taal spreken. Er zijn haast geen plekken waar mensen even naar binnen kunnen stappen en hun vraag kunnen stellen.”

Nauwelijks vragen van Oekraïners
Oekraïense vluchtelingen zien ze bij Je Goed Recht weinig. “En dat betekent niet automatisch dat het goed met hen gaat. Ik vermoed dat velen van hen aan het werk zijn. Dat is op zich mooi. Maar worden ze niet uitgebuit? Arbeidsmigranten uit de Europese Unie weten ons wel te vinden. Misschien omdat zij al langer in Nederland verblijven en inmiddels de weg weten.”

Agressieve werkgever
Een Oekraïense vluchteling die wel rechtshulp zocht, is Tatjana Gvozdariova. Ze woont met haar dochter in een huurappartement, werkte in een bloemisterij en daarna in een restaurant. Toen haar een nieuwe baan als kok werd aangeboden, ontstonden er problemen. “Mijn nieuwe baan was vrij ver weg. De eigenaar van het bedrijf zou het vervoer goed regelen, maar hij kwam zijn belofte niet na. Ik werd veel vroeger dan nodig opgehaald en maakte ook door overuren veel tijd door op mijn werk, zonder dat ik daarvoor werd uitbetaald. In de loop van de tijd ontstond een waslijst aan dergelijke problemen. Ik besloot daarom ander werk te zoeken. Toen ik dit vond en mijn werkgever liet weten dat ik vertrok, reageerde hij agressief. Hij stelde absurde voorwaarden om onze samenwerking te verbreken.”

Hulp van het Juridisch Loket
Tatjana’s dochter adviseerde om contact op het nemen met het Juridisch Loket. “Tijdens het gesprek heb ik de adviseur screenshots van de correspondentie met mijn werkgever gegeven en de situatie beschreven. Op dezelfde dag ontving ik een e-mail met een lijst artikelen uit de arbeidswetgeving waarin mijn rechten en situatie werden uitgelegd. Conclusie was dat niets mij verplichtte langer op die plek te blijven werken.” Tatjana stuurde deze informatie door naar haar werkgever. “Hij beseft dat ik in mijn recht stond. Ik heb van baan kunnen veranderen en werk nu in een team waar de arbeidsomstandigheden voldoen aan de wet. Ook de houding van mijn nieuwe werkgever ten opzichte van werknemers is veel beter. Ik dank de medewerkers van het Juridisch Loket hartelijk voor hun snelle reactie en hulp in zo’n korte tijd!”

 Praktische handvatten uit onderzoek
“Het is belangrijk dat de verschillende instanties rond rechtshulp elkaar helpen”, zegt Carlijn. “Er is hartstikke veel werk te verrichten en dan is het goed om elkaars kennis te delen en nieuwe inzichten te benutten vanuit het onderzoek van Inholland. Ik ben dan ook heel benieuwd naar de bevindingen uit Martins vervolgonderzoek: waarom maken Oekraïners zo weinig gebruik van onze diensten? Hoe worden we nog beter zichtbaar en wat zijn de praktische handvatten om drempels weg te nemen?”

Toen Rusland Oekraïne aanviel, gebeurde iets totaal nieuws in Europese landen: de Richtlijn Tijdelijke Bescherming werd ingezet. "Dit was dé kans om uit te zoeken hoe die richtlijn in de praktijk werkt", zegt Martin Blaakman, lector Toegankelijkheid van het Recht.

Lees verder op Nu.nl

Eerder publiceerden we onderstaande artikelen en verhalen over het onderzoek van Martin naar de leefomstandigheden van Oekraïners:

*Het artikel in de Volkskrant is alleen toegankelijk voor abonnees. Het artikel is intern op te vragen via onderzoek.communicatie@inholland.nl.  

Al bijna een jaar lang doet Martin Blaakman onderzoek naar de leefomstandigheden van Oekraïners, samen met vier Oekraïense vluchtelingen op een werkervaringsplek bij Hogeschool Inholland. Zij onderzoeken toegang tot basisvoorzieningen, zoals kinderopvang, zorg en woonruimte. 

Dag van de Rechtshulp voor Oekraïners
“In de media is veel aandacht voor Oekraïners in Nederland. En dat is belangrijk”, zegt Martin verder.  “Want deze groep heeft het in meerdere opzichten niet makkelijk, zoals uit ons onderzoek blijkt. Zo hebben we bijvoorbeeld zorgen dat ze de weg naar rechtshulp, zoals rechtswinkels, onvoldoende of zelfs niet kennen. Daarom ben ik bezig, samen met de rechtswinkels van Inholland in Rotterdam en Den Haag, een ‘Dag van de Rechtshulp voor Oekraïners’ te organiseren. Andere rechtswinkels in Nederland zijn van harte welkom zich hierbij aan te sluiten.”

Eerder publiceerden we onderstaande verhalen over het onderzoek van Martin naar de leefomstandigheden van Oekraïners:

Al bijna een jaar lang doen vier Oekraïense vluchtelingen op een werkervaringsplek bij Hogeschool Inholland onderzoek naar de leefomstandigheden van Oekraïners. Vanuit het lectoraat Toegankelijkheid van het recht onderzoeken associate lector Martin Blaakman en zijn team samen met de Oekraïense onderzoekers de toegang tot basisvoorzieningen, zoals kinderopvang, zorg en woonruimte. Maar wat betekent de werkervaringsplek bij Inholland voor de onderzoekers zelf? Hoe ervaren zij de hogeschool en wat is hun persoonlijke verhaal? Snizhana Savko en Yaroslava Chebanova vertellen erover.

Click here for the English version.

“Toen ik hier aankwam had ik niets. Ik heb mijn oude leven volledig achtergelaten. Snel heb ik slechts wat foto’s, documenten en wat praktische spullen meegenomen, maar ik had geen ruimte voor kleding”, vertelt Snizhana Savko (27). “Het is heel fijn dat zoveel mensen willen helpen, maar in het begin voelde dat ongemakkelijk.” Als voorbeeld vertelt ze dat ze bij een opvang in Polen veel mensen zag die zich schaamden om humanitaire hulp te moeten aannemen. “Voorheen kochten we alles zelf. Het voelt minderwaardig dat je dit nu niet zelf kunt. Alsof je zwak bent, maar we zijn niet zwak. We hebben de oorlog overleefd.” Snizhana is daarom blij als ze kan werken. “Ik kan mijn familie nu een beter leven geven dan wanneer we enkel een uitkering ontvangen. En ik betaal belasting wat ik een vorm van dankbaarheid vind richting het land dat mij heeft geholpen aan voorlopige veiligheid.”

Werken om overeind te blijven
Yaroslava Chebanova bevestigt dat veel Oekraïners liever niet hun hand ophouden. “Zodra we in Nederland aankwamen en mochten werken, is mijn zus aan de slag gegaan. Niet alleen wil ze alles zelf kunnen betalen, ze heeft het werk ook nodig om overeind te blijven.” Zelf wilde Yaroslava ook heel graag aan het werk, maar dan wel in de medische wereld. Ze is arts, maar omdat ze de Nederlandse taal niet spreekt, ving ze overal bot. “Als ik een maand lang alleen maar borden moet afwassen, houd ik dat niet vol. Ik heb uitdagend werk nodig. Tegelijk heb ik nu een half jaar lang vrij weinig gedaan en dat breekt op.” Niet dat ze stilzat, ze deed vrijwilligerswerk en zette zelf projecten op. Zo bakte Yaroslava met haar zus en zoon koek en zoetigheden die ze tijdens Koningsdag verkochten. Met het opgehaalde geld kocht ze medicijnen en stuurde die naar Oekraïne. 

Inmiddels is Yaroslava drie keer terug geweest in Oekraïne. “Het is moeilijk de realiteit te accepteren. Je werk, je huis, je leven; alles laat je achter en je begint helemaal opnieuw.

Ik sprak een Oekraïense notaris die nu maaltijden bereidt op Schiphol.” Het is volgens Yaroslava niet alleen het werk waarin ze concessies moeten doen, het is ook de onzekerheid over hun toekomst in Nederland. “Nu woon ik met mijn zoon in een kantoorpand. Om te koken en douchen moeten we naar een ander gebouw. Ik zou graag een eigen plek willen, maar dat kan pas als ik meer zekerheid heb rondom werk.” Tegelijk weet Yaroslava dat woonruimte in Nederland beperkt is. Dat ze daarnaast een tienerzoon heeft die gebonden is aan school, maakt het nog lastiger. Ze staart naar haar handen. “In het begin dachten we dat we snel terug konden, maar ik weet nu dat de oorlog lang gaat duren.”

Veel vragen maar geen antwoorden
Ook Snizhana is daar bang voor. De angst dat het tussen Oekraïne en Rusland mis zou gaan, leeft al lang bij haar. “Als kind verhuisde ik naar Kharkiv. Dat ligt ongeveer dertig kilometer van de Russische grens en voorheen was de voertaal daar voornamelijk Russisch. Maar na de Russische aanval op de Krim in 2014 switchte Snizhana bewust terug naar de Oekraïense taal. En niet alleen zij en haar familie. “Veel meer mensen gingen weer Oekraïens praten. Het geeft een meer vrij gevoel”, legt Snizhana uit. Ook haar moeder is zich altijd bewust geweest dat de situatie in hun land kon veranderen. “Zij heeft me op het hart gedrukt om te leren. Een goede opleiding is je grootste rijkdom, zei mijn moeder, je neemt het altijd met je mee. Kennis weegt niets.”

“Toen de bommen vielen was ik bang”, vertelt Snizhana. “Ik had nooit gedacht Oekraïne te verlaten en het was een moeilijk besluit, maar ik maakte het omdat ik geen keus had. Als je niet gaat, is er misschien geen morgen.” In het begin hadden haar moeder, hun drie honden, twee katten en zijzelf opvang bij een gastgezin. Inmiddels zitten ze al een tijdje in een opvanglocatie in Den Haag. “Er is altijd geluid en ik slaap slecht. Binnen een paar maanden sluit deze opvang en dan moeten we weg, maar ik heb geen idee waar naartoe en de gemeente geeft geen informatie.”

Die onzekerheid komt volgens Snizhana boven op het trauma dat veel Oekraïners al hebben. “Mensen hebben al psychische problemen door alles wat ze hebben meegemaakt, plus de onzekerheid over familie die in Oekraïne is achtergebleven. En hier hebben we geen stabiliteit. Werk, wonen, van alles is onzeker. We hebben veel vragen, maar krijgen geen antwoorden.” Het laat volgens Martin Blaakman zien dat de toegang tot basisvoorzieningen in Nederland beter kan. “Juist die onzekerheid maakt het voor mensen moeilijk om een bestaan op te bouwen, zelfs al is het tijdelijk. En juist dat is wat ze zo hard nodig hebben.”

Leren interviewen
Van wie de Oekraïense onderzoekers wel antwoorden krijgen, is van de mensen die ze interviewen voor het onderzoek van Inholland. “Als arts ben ik gewend heel doelgericht te interviewen”, vertelt Yaroslava. “Ik moet dan in een korte tijd alle benodigde informatie binnenhalen. Voor Inholland moest ik juist heel anders interviewen. Dat heb ik echt moeten leren. In het begin waren mijn interviews te kort en te zakelijk”, lacht Yaroslava. Juist omdat ze in dezelfde situatie zitten als de mensen die ze interviewen, weten ze voor Inholland waardevolle verhalen en informatie op te halen. Tegelijkertijd valt het doen van interviews om precies diezelfde reden zwaar. “Zeker wanneer je iets persoonlijks vraagt terwijl je weet dat het moeilijk is. Iedereen hier heeft iets of iemand verloren en dat raakt mij als Oekraïense ook.” Toch merkte Yaroslava dat de interviews voor beide partijen goed waren. “Ik kan organiseren, spreek Engels en heb over sommige dingen informatie, maar zij hebben mij op hun beurt ook geholpen met bijvoorbeeld informatie voor mijn zoon. Het is was meer dan een interview, we hielpen elkaar.”

De werkervaringsplek bij Inholland is voor Snizhana heel belangrijk.  Ze hoopt in de toekomst als psycholoog aan de slag te kunnen en is bezig met een vervolgstudie. “Mensen weten niet wat we kunnen en welke ervaring we hebben, maar ook in Oekraïne hebben we goede universiteiten en zijn er hoogopgeleide mensen. Met Inholland op mijn cv hoop ik dat ik meer kans maak op een leuke baan die bij mijn opleidingsniveau past.” Toch wil Snizhana het liefst terug naar Oekraïne. “Ik hoop dat we winnen en dat we over twee jaar terug kunnen. Dat is mijn plan”, lacht Snizhana. Gelijk daarna is ze weer serieus. “Ik ging met mijn moeder en onze honden vaak wandelen in de bossen, maar ik denk niet dat dat nog kan. Je weet niet waar bijvoorbeeld mijnen liggen. Ook vind ik het spannend of we dan écht veilig zijn of dat het tijdelijk is. Rusland is geen goede buurman.”

Gevoel van thuis
Yaroslava hoopt voor de komende jaren op een toekomst in Nederland. Vooral voor haar zoon. “Hij wil het liefst terug en vindt het moeilijk om hier te zijn. Waar ik juist probeer te integreren, sluit hij zichzelf nog af. Maar hij doet zijn best en ik hoop dat hij stapje voor stapje zijn plek gaat vinden.” Hoewel tijdelijk, heeft ze bij Inholland haar plek gevonden. “Op elke andere werkplek moet je gewoon werken en vraagt niemand wat. Hier voel ik me gesteund. We beginnen altijd de dag met de vraag hoe het gaat. We worden gezien, er is begrip voor onze gevoelens en situatie.”

Ze is blij dat ze nieuwe dingen leert en ondanks dat ze nu ook in het ziekenhuis werkt en tijd te kort komt, wil ze niet bij Inholland stoppen. “Deze plek is voor mij rehabilitatie.” Er komt een warme glimlach op haar gezicht. “Met Kerst kwamen we met het team van Inholland bij elkaar. Iedereen had wat gekookt en het voelde als familie. Het was het eerste gevoel van thuis sinds ik hier in Nederland ben.”

Meer weten over het onderzoek en de resultaten?
Houd onze kanalen in de gaten voor meer persoonlijke verhalen van Oekraïense vluchtelingen in Nederland. Wil je graag meer weten over de resultaten? Lees hier verder en vraag het onderzoeksrapport aan in Engels, Oekraïens of Nederlands. 

Please note: the research publication will be published in English, Ukrainian and Dutch soon. 

Al bijna een jaar lang doen vier Oekraïense vluchtelingen op een werkervaringsplek bij Hogeschool Inholland onderzoek naar de leefomstandigheden van Oekraïners. Vanuit het lectoraat Toegankelijkheid van het Recht onderzoeken associate lector Martin Blaakman en zijn team en vier Oekraïense onderzoekers de toegang tot basisvoorzieningen, zoals kinderopvang, zorg en woonruimte. Maar wat betekent de werkervaringsplek bij Inholland voor de onderzoekers zelf? Hoe ervaren zij de hogeschool en wat is hun persoonlijke verhaal? Alina Stepanenko en Anna Golub zijn beiden zelf jurist en daardoor extra gemotiveerd om aan dit onderzoek mee te werken.

Click here for the English version.

“Ik verwachtte hier maar kort te zijn, dus ik dacht dat het niet nodig was om Nederlands te leren. En met Engels kan ik mij goed redden in Nederland”, vertelt Alina Stepanenko. Door de oorlog in haar land verruilde zij met pijn in haar hart Oekraïne voor Rotterdam. Maar de oorlog duurt langer dan gedacht en nu, een jaar later, spreekt ze al een aardig woordje Nederlands. “Dat is ook het advies van associate lector Martin Blaakman van Inholland”, zegt ze. “Wil je een leuke baan vinden, dan moet je de taal leren.” Een leuke werkervaringsplek heeft ze in ieder geval. Samen met drie andere Oekraïense vrouwen doet ze bij Inholland onderzoek naar de leefomstandigheden van Oekraïners in Nederland.

Wie betaalt de reiskosten?
Een van de andere vrouwen is Anna Golub. Zij woont met haar twee kinderen in Barendrecht en deelt het huis met een ander gezin. “Dat is niet altijd makkelijk. Zij willen niet in Nederland blijven, maar terug naar Oekraïne. Ze blijven hopen dat de oorlog snel over is. Je ziet dat bij meer mensen. Veel van hen zitten psychisch in de knoop. En het mag hier dan wel veilig zijn, er is geen stabiliteit. Ik woon bijvoorbeeld nu in Barendrecht, maar kan zo maar ineens moeten verhuizen. Deze tijdelijke woonsituatie is heel onzeker en dat maakt dat mensen soms ook terughoudend zijn om werk te zoeken. Dit zie je dan ook terugkomen in het onderzoek dat we doen voor Inholland. Mensen willen heel graag werken, maar wat als ze ineens een heel stuk verder weg moeten wonen? Wie gaat de reiskosten betalen?”

Alina heeft ook geen stabiele woonplek, maar ze heeft wel veel geluk gehad, vertelt ze. “Er is op sociale media een internationale groep voor juristen. Nadat ik had gedeeld waar ik in Oekraïne met mijn dochtertje zat, kreeg ik binnen een dag een reactie van Astrid, een Nederlandse advocate.” Samen met haar moeder, broertje van zeventien en haar toen zeven maanden oude baby, vertrokken ze naar Nederland en woonden ze een half jaar bij Astrid en haar man in Rotterdam. “De eerste dagen hebben zij ons enorm geholpen. Zij gaven ons wat we nodig hadden en hielpen met zaken als de registratie en een bankrekening. Ik ben heel dankbaar dat ze ons een veilige plek boden. Voor het eerst in twee maanden konden we rustig slapen en werden we niet wakker van het luchtalarm.” Voordat haar dochter werd geboren was ze hoofd van een juridische afdeling. “Natuurlijk zou ik weer hetzelfde werk willen doen, maar zonder kennis van het Nederlandse rechtssysteem en goede beheersing van de Nederlandse taal, gaat dat voorlopig niet lukken.” Alina glimlacht kort. “Je kunt wachten of je kunt een nieuw leven opbouwen. In het begin wachtte ik alleen maar. Nu doe ik allebei. Ik bouw een nieuw leven op, maar hoop toch terug te kunnen naar huis.”

Ik weet wat ik moet zeggen
Ook voor Anna is het leven hier best een puzzel. Ze heeft twee jonge kinderen van drie en vijf jaar en haar man vecht in Oekraïne. “Toen ik aankwam wilde ik gelijk werken, zodat ik geld kon verdienen. Ik kon terecht als docent op een Oekraïense school in Rotterdam, maar als zij niet de opvang voor mijn kinderen hadden geregeld, had ik helemaal niet kunnen werken.” Toen de school sloot wees iemand haar op de vacature voor werkervaringsplekken bij Inholland. “In Oekraïne was ik jurist. De nadruk bij het onderzoek van Inholland naar de leefomstandigheden van Oekraïners in Nederland ligt op toegang tot het rechtssysteem. Dus ik wilde dit heel graag doen.”

Dat Alina en Anna zelf uit Oekraïne komen, draagt in dit geval positief bij aan het onderzoek. “Ik begrijp de situatie en ik begrijp de cultuurverschillen”, legt Anna uit. “Ik ben onderzoeker én iemand die ook de oorlog heeft gezien.” Ze pakt haar telefoon, scrolt door haar foto’s en draait haar telefoon. Ze laat een foto zien van een mooi appartementencomplex dat recentelijk deels is verwoest. “Hier heb ik tien jaar gewoond.” Ze is even stil, slikt en gaat weer verder. “Ik wil Oekraïense mensen helpen. Ik weet wat ik moet zeggen.” “Precies dit is citizens science”, legt Martin uit. “Mensen laten participeren die bepaalde kennis en vaardigheden bezitten die belangrijk zijn voor het onderzoek. Deze Oekraïense vrouwen zitten in dezelfde situatie als de mensen die ze interviewen. Dat zorgt voor extra vertrouwen en daarmee voor meer waardevolle interviews.”

Van goede baan naar laagbetaald werk
Een tijdje terug heeft Alina, naast de werkervaringsplek bij Inholland, werk gevonden bij een uitzendbureau in Zwijndrecht. “Omdat mijn moeder op mijn dochtertje past, ben ik nu de kostwinner”, vertelt Alina die blij is dat ze dit werk kan doen. “Ik ben recruiter voor Oekraïners die aan het werk willen en nu merk ik nog meer hoe belangrijk de taal is. Ik spreek veel hoogopgeleide Oekraïners die thuis een goede baan hadden, maar omdat zij geen Engels of Nederlands spreken, komen ze nu vrijwel alleen in aanmerking voor laagbetaald werk.” Onbedoeld voordeel is dat haar werk voor het uitzendbureau extra en waardevolle input oplevert voor het onderzoek, door het contact met landgenoten.

Inmiddels is het eerste deel van het onderzoek bij Inholland afgerond. Er zijn interviews gedaan met Oekraïners waarbij gevraagd is naar de eerste stappen en ervaringen in Nederland. Het gaat dan onder meer over toegang tot medische hulp en scholing, over woonruimte en werk. “Wat opvalt,” vertelt Anna, “is dat ik veel verschillen zie tussen Oekraïners. Opleiding, leeftijd en wel of geen gezin, spelen allemaal een rol. Lang niet iedereen spreekt Engels. Daarnaast zijn veel mensen bang en hebben ze geen netwerk. Vooral mensen die bombardementen hebben meegemaakt, hebben psychische problemen.”

Wat er volgens haar nodig is, is stabiliteit. Dat ze toegang krijgen tot medische hulp waaronder psychologen. Dat ze geld hebben om te kunnen leven, dat kinderen naar school kunnen en dat ze echt voldoende taallessen kunnen volgen in plaats van een keer in de week een uurtje bij een vrijwilliger. Het liefst ziet Anna dat er een duidelijk plan is dat vluchtelingen al gelijk bij binnenkomst in Nederland, stap voor stap helpt en stabiliteit biedt. “Dat er winst te behalen valt, staat buiten kijf”, bevestigt Martin. “Het is belangrijk dat Oekraïners op een volwaardige manier kunnen meedoen in de Nederlandse samenleving en wij denken dat ons onderzoek, waarin ook de nodige aanbevelingen komen, daaraan bijdraagt.”

Veiligheid is nu het belangrijkste
Los van de leefomstandigheden speelt voor velen ook mee dat partners en vaders in Oekraïne zijn achtergebleven. “Ik wil ook het liefst terug naar het leven dat ik had,” Alina slaat haar ogen neer, “maar dat gaat niet meer, zelfs als de oorlog over is. Ik hoop dat we uiteindelijk terug kunnen, maar veiligheid, ook voor onze dochter, is nu het belangrijkste.”

Anna zou het liefst in Nederland blijven. “Ik wil mijn kinderen veiligheid geven en een goede opleiding.” Ook houdt ze van de Nederlandse cultuur. “Mensen zijn open en ik heb leuke contacten in de buurt.”  Maar de onzekerheid en gebrek aan stabiliteit heeft ook op Anna impact. Ze slaapt slecht en het maakt het er niet beter op dat ze haar man soms moeilijk kan bereiken. “Laatst had ik tien dagen geen contact. Maar ik moet sterk zijn. Voor mijn kinderen en voor mijn man. Ik heb gewoon geen keus.”

Meer weten over het onderzoek en de resultaten?
Houd onze kanalen in de gaten voor meer persoonlijke verhalen van Oekraïense vluchtelingen in Nederland. Wil je graag meer weten over de resultaten? Lees hier verder en vraag het onderzoeksrapport aan in Engels, Oekraïens of Nederlands. 

Please note: the research publication will be published in English, Ukrainian and Dutch soon. 

In het kantoor van associate lector Martin Blaakman zit een klein meisje rustig aan een tafel te tekenen. Om haar heen zijn onderzoekers in gesprek over het uitzetten van een survey. Het meisje blijkt de dochter van een van de jonge Oekraïense onderzoekers. “Ze is hier voor het eerst”, legt Martin uit. “Er was vandaag geen plek bij de kinderopvang.” De onzekerheid over opvang is volgens hem een typerend voorbeeld voor de omstandigheden waarin veel Oekraïners proberen te werken. “Dit is precies wat we met ons onderzoek in kaart willen brengen: de leefomstandigheden van Oekraïense vluchtelingen in Nederland.” Dat doet Martin niet alleen: naast Jossian Zoutendijk werken er vier Oekraïense vrouwen aan mee, via een werkervaringsplek bij Inholland.

Click here for the English version.

Bij Inholland wordt al langer gewerkt met werkervaringsplekken. Daarmee kunnen net afgestudeerden onderzoekservaring opdoen en krijgen ze begeleiding in het vinden van hun plek op de arbeidsmarkt. Volgens Martin Blaakman is dit onderzoeksproject dan ook tekenend voor de maatschappelijke betrokkenheid van Inholland. “We zagen allemaal de enorme instroom van Oekraïners toen de oorlog uitbrak. Vanuit het lectoraat wilden we een invulling geven aan de maatschappelijke verantwoordelijkheid die we voelden en zo ontstond het idee voor de werkervaringsplekken.”

Inholland steunde dit plan en stelde budget beschikbaar. “Op deze manier kunnen we op twee manieren wat voor Oekraïners betekenen. Als eerste natuurlijk het onderzoek waarmee we in kaart brengen hoe de Oekraïners, die in Nederland zijn opgevangen, toegang hebben tot basisvoorzieningen en ten tweede kunnen we de onderzoekers laten zien hoe de arbeidsmarkt in Nederland werkt.” Als voorbeeld noemt Martin LinkedIn. “Hier is dat enorm belangrijk, maar in Oekraïne gebruikt vrijwel niemand LinkedIn. Ik heb ze dus aangespoord om daarvoor een account aan te maken. Daarnaast kunnen ze gebruik maken van het uitgebreide netwerk dat Inholland heeft.”  

Citizens science
Vanuit het lectoraat Toegankelijkheid van het Recht wilde Martin onderzoek doen naar de leefomstandigheden van de bijna honderdduizend Oekraïense vluchtelingen in Nederland. De focus van het onderzoek is de toegang tot basisvoorzieningen. “Een deel van het onderzoek is gebaseerd op het idee van citizens science”, vertelt Martin. “Dat is mensen die zelf tot de doelgroep behoren, maar geen onderdeel zijn van de hogeschool of universiteit, onderzoek laten doen. Ik ben daar een groot voorstander van omdat zij beter toegang hebben tot die doelgroep. Dat zit hem in taal en cultuur, maar ook in vertrouwen. De diepte-interviews door de Oekraïense vrouwen zijn zo waardevol, omdat ze zelf uit Oekraïne komen en de oorlog hebben meegemaakt. Zij werden als betrouwbaar ervaren en dat is voor de onderzoeken die ik doe enorm belangrijk.”

Martin realiseert zich dat er een verschil is tussen Oekraïense vluchtelingen en andere vluchtelingen uit bijvoorbeeld Syrië of Afghanistan. “We zien en horen natuurlijk ook de droevige berichten over opvang in Ter Apel. Onderzoek naar hun leefomstandigheden vind ik ook nodig. Toch hebben we nu bewust gekozen voor dit project en dat heeft te maken met de EU-richtlijn die voor het eerst van toepassing is verklaard op de groep Oekraïners”, legt Martin uit.

Met de richtlijn van de Europese Unie wordt de asielprocedure als het ware overgeslagen om landen te ontlasten bij een plotselinge grote toestroom van vluchtelingen. “Juridisch gezien is dit heel bijzonder én het is nieuw”, vertelt Martin. “Waar asielzoekers te maken krijgen met een jarenlange procedure, mogen Oekraïners gelijk bij aankomst zelfstandig zoeken naar werk en woonruimte. Daarnaast merkten we dat er in onze maatschappij een groot draagvlak is voor deze vluchtelingen. Dat werpt de vraag op in hoeverre ze makkelijk toegang krijgen tot basisvoorzieningen zoals gezondheidszorg of juridische hulp.”

Ruimte om te landen
Martin schudt zijn hoofd. “Helaas merken we nu al uit ons onderzoek dat, ondanks de wil om te helpen, er toch veel obstakels zijn. Neem bijvoorbeeld het gebrek aan een structurele plek bij de kinderopvang of terecht kunnen bij een dokter.” Ook andere onderzoeken rondom Oekraïense vluchtelingen laten die knelpunten zien, maar het onderzoek van Inholland is volgens Martin onderscheidend en aanvullend. “Ons onderzoek bestaat uit drie delen. De veertig diepte-interviews die de Oekraïense onderzoekers hebben gedaan, een enquête en een foto-onderzoek. Om representatief te zijn voor Oekraïense vluchtelingen in Nederland, hadden we bijna vierhonderd reacties nodig op onze enquête. Mede dankzij Ukrainians in the Netherlands Foundation die onze enquête mede verspreidde, hebben we er ruim negenhonderd”, vertelt Martin trots. “En de foundation gaat ook helpen bij de verspreiding van ons foto-onderzoek. Daarbij roepen we Oekraïners op om foto’s te maken van hun woon- of werksituatie. Bijvoorbeeld een foto van je keuken of van de kleding die je op je werk draagt. Omdat het heel eenvoudig is om hieraan mee te doen, hopen we daarmee andere Oekraïners te bereiken.”

Inmiddels loopt het onderzoek vlot, maar het bleek wel minder eenvoudig dan gedacht. “In totaal werken vier Oekraïense vrouwen mee aan het onderzoek. Ze zijn enorm enthousiast, gedreven en spreken aardig Engels. Maar het kostte tijd om een modus te vinden om te starten. Kinderopvang is bijvoorbeeld een probleem, maar ook de woonplaats. Reiskosten moeten ze zelf voorschieten, maar dat kunnen ze niet altijd. Bovendien wil ik ze de ruimte geven om te landen. Ik neem echt de tijd om te vragen hoe het met ze gaat, hoe ze Nederland ervaren en wat ze tegenkomen. Ook hebben ze tal van vragen die ze hier nu makkelijker durven stellen. Bijvoorbeeld hoe regel ik studiefinanciering of hoe kan ik mijn kind laten wisselen van school? Ook daar helpen Jossian en ik ze verder mee.”

Geen inkomen houdt mensen in gijzeling
De ervaringen van de vier Oekraïense onderzoekers komen aardig overeen met de voorlopige uitkomsten van het onderzoek: geen vaste woonruimte, gebrek aan privacy, moeite met het vinden van werk en al helemaal werk dat past bij de opleiding, kennis en ervaring, het vinden van kinderopvang en onderwijs voor hun kinderen en natuurlijk zorgen om familie en vrienden die in het oorlogsgebied zijn achtergebleven.

“Taal is een van de grootste obstakels”, vertelt Martin. “De taalcursussen zijn te beperkt en vaak overdag, maar dan zijn mensen juist vaak aan het werk. Tegelijk is de Nederlandse taal een must als je een leuke baan op niveau wilt vinden. Dat kost echter tijd, terwijl ze ook een baan nodig hebben om in hun levensonderhoud te kunnen voorzien. Met een inkomen krijg je toegang tot een woning, tot kinderopvang en überhaupt tot keuzes. Geen inkomen houdt ze in gijzeling.” Toch komen er uit de interviews ook positieve verhalen. “Oekraïners voelen zich in principe veilig. Simpelweg: er is hier geen oorlog. Er gaan hier geen luchtalarmen af en je kunt hier veilig over straat. En mensen vinden ook troost in ons landschap of in musea die ze kunnen bezoeken. Het is gelukkig niet alleen kommer en kwel.”

Op de vraag of hij denkt dat Inholland de vier vrouwen heeft kunnen helpen, is Martin even stil. “Het is veel voor ze. Een aantal heeft er een andere baan naast. Ze hebben geen stabiele huisvesting en twee van hen hebben jonge kinderen. Ik heb ze gevraagd of het niet te veel is om naar de hogeschool te komen, maar ze geven allemaal aan dat juist fijn te vinden. Hier vinden ze toch iets van rust en kunnen ze bijkomen. Dat ze met het onderzoek bijdragen aan de positie van Oekraïners motiveert ook.”

Kwetsbaar maar veerkrachtig
“In Oekraïne hadden deze vrouwen het goed en door zo’n stomme oorlog zitten ze ineens aan de onderkant van de samenleving”, zegt Martin met een zucht. “Je ziet de kwetsbaarheid die mensen hebben als ze net in Nederland aankomen. Niet alleen bij Oekraïners, ik zag hetzelfde bij asielzoekers toen ik bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst werkte. Maar ook in onze eigen samenleving zijn er kwetsbare mensen. Mensen die bijvoorbeeld laaggeletterd zijn, een laag inkomen hebben, geen huis kunnen vinden of geen geld hebben voor kinderopvang. Eigenlijk zijn de Oekraïense vluchtelingen een spiegel die alle problemen in onze samenleving laat zien.”

Het maakt volgens Martin duidelijk dat het in Nederland niet goed geregeld is. Dat de Oekraïense onderzoekers, ondanks alle problemen die ze hebben, zo veerkrachtig zijn, is voor Martin bewonderenswaardig. “Ze hebben zorgen om familie in Oekraïne, zijn kostwinner, helpen mede-Oekraïners, zijn bezig met het zoeken naar een leuke baan. Ik zie geen sombere vrouwen, maar sterke, betrokken en zelfstandige mensen die gewoon blijven doorgaan!”

Martin hoopt alle resultaten van de onderzoeken eind dit jaar te presenteren. Ik weet nog niet in welke vorm ik dat ga gieten, maar zeker is dat we knelpunten willen agenderen en dat we aanbevelingen doen waar de overheid en instanties mee aan de slag kunnen om daarmee de leefomstandigheden van Oekraïense vluchtelingen concreet te verbeteren.” Eén belangrijke aanbeveling wil Martin al wel uit de doeken doen. “De tijdelijke EU-richtlijn geeft Oekraïners voor drie jaar de gelegenheid om te werken. Maar wat gebeurt er daarna? Daar moet nu al over worden nagedacht.”

Deel zijn van de oplossing
Zeker is dat Martin het jammer gaat vinden als het project is afgelopen, maar plannen voor nieuwe projecten heeft hij ook. “Ik zou heel graag eenzelfde soort onderzoek willen doen naar leefomstandigheden van asielzoekers en statushouders. Ook zou ik de situatie van arbeidsmigranten in kaart willen brengen. Hoe fatsoenlijk gaan wij met hen om? Ik wil dat we niet alleen onderzoek doen en resultaten aandragen, maar ook deel zijn van de oplossing. Want als ik ook maar iets in mijn carrière heb geleerd, is het wel dat we misschien nu een goed leven hebben, maar dat dat absoluut niet vanzelfsprekend is.”

Meer weten over het onderzoek en de resultaten?
Houd onze kanalen in de gaten voor meer persoonlijke verhalen van Oekraïense vluchtelingen in Nederland. Wil je graag meer weten over de resultaten? Lees hier verder en vraag het onderzoeksrapport aan in Engels, Oekraïens of Nederlands. 

Please note: the research publication will be published in English, Ukrainian and Dutch soon.