Het vierjarig onderzoeksprogramma Ondersteuning Jeugd in Overgang naar Volwassenheid presenteerde onlangs tijdens een slotsymposium haar onderzoeksresultaten bij Hogeschool Inholland Haarlem. In thematische workshops konden professionals uit het werkveld, onderwijs en beleidsmakers de kennis uit het onderzoek direct leren toepassen in de praktijk. Het slotsymposium was bedoeld als eerste stap richting het beter aansluiten van hulp en ondersteuning voor jongeren.

“Juist in deze levensfase van de overgang naar volwassenheid (16-23) maken jongeren belangrijke veranderingen mee en dat biedt kansen, maar ook moeilijkheden”, zegt Femke Kaulingfreks, lector Jeugd en Samenleving bij Hogeschool Inholland en projectleider. “Met dit onderzoek willen we bijdragen aan ondersteuning van oudere jeugd en jongvolwassenen die werkt en die beter aansluit bij de levens, behoeften en ambities van jongeren zelf. Met daarbij speciale aandacht voor de veerkracht van jongeren, en hoe wij die als professionals kunnen helpen te versterken.”

Enthousiaste dagvoorzitter was Nick Hoogendorp van jongerenorganisatie Triple Threat. Collegevoorzitter Bart Combee benadrukte in het openingswoord het belang van de samenwerking van de hogeschool met het beroepenveld, maar vooral ook met studenten. “Zij helpen ons het onderwijs vorm te geven.”

Jongeren aan het woord 
Belangrijk onderdeel van het onderzoek waren diepte-interviews bij zo’n 150 jongeren met professionele ondersteuning uit verschillende leeftijdscategorieën, plus 834 vragenlijsten. “De overkoepelende bevinding is dat elke jongere een unieke manier heeft om met uitdagingen om te gaan”, aldus Roel van Goor, associate lector Jeugd en Samenleving bij Hogeschool Inholland. “Ze zijn vaak best positief over hun leven in deze fase, ook als ze met uitdagingen te maken hebben, en trots op wat zij zelf voor elkaar krijgen.”

 Bij het inrichten van ondersteuning van jongeren is het daarom zaak niet te problematiseren, maar vooral uit te gaan van welke dingen wel lukken en te proberen daarbij aan te sluiten. Een steunsysteem dus, dat jongeren helpt hulpbronnen in te schakelen op de momenten dat het nodig is. Van Goor: “Daarbij is er een belangrijke rol weggelegd voor bijvoorbeeld de school: worden jongeren gezien als ze absent zijn? Maar denk ook aan gemeenten die tijdelijk financiële schulden overnemen, zodat jongeren de ruimte hebben om zaken op een rijtje te zetten.”

Toepassen in de beroepspraktijk 
De aanwezigen konden met de verworven kennis direct aan de slag in zes workshops: Preventieve ondersteuning voor jeugd in de overgang naar volwassenheid; Wat werkt bij hulp aan jeugd in overgang naar volwassenheid? Vanuit veerkracht werken met kwetsbare jongeren en gezinnen in crisis; Werken vanuit veerkracht in het onderwijs; Veerkrachtig beleid voor oudere jeugd en jongvolwassenen; Op weg naar een landelijke leergemeenschap (Plein 16-27).

De workshops vielen in zeer goede aarde. “Inspirerend en leerzaam”, “herkenbare situaties” en “energie is the key!” Voor sommigen waren de uitkomsten niet geheel nieuw, “maar heel prettig om nog eens bevestigd te krijgen”. Assistent-onderzoeker Lotte Banen: “Mooi dat alle verschillende domeinen nu met elkaar in gesprek zijn. Die interprofessionele samenwerking is superwaardevol.”

Verdere plannen 
Ter afsluiting was het woord aan Petra Engels vanuit het ministerie van VWS. “Ik ben blij om te zien dat ook bij de Rijksoverheid tegenwoordig meer samenwerking bestaat. Dat er al veel meer gekeken wordt naar hoe jongeren kunnen deelnemen en hoe we meer met jongeren zelf in gesprek kunnen gaan. Een puntje van aandacht: wij zeggen ‘mentale weerbaarheid’ in plaats van veerkracht van jongeren – dat is toch een accentverschil.”

De komende tijd wordt besteed aan onderzoek naar de veerkracht onder de eigen Inholland-studenten. Kaulingfreks: “We hebben daarvoor een praktische tool ontwikkeld voor professionals om samen met jongeren vanuit hun perspectief hun specifieke hulpbronnen in kaart te brengen. Daarnaast bouwen we aan Plein 16-27, een leergemeenschap en online platform, om alle kennis uit het onderzoek te laten landen in de verschillende werkvelden van professionals en beleidsmakers, en ook in het onderwijs op de hogeschool.”

Vroeg of laat bewandelen we allemaal het hobbelige pad naar volwassenheid. Wat we tegenkomen is voor iedereen anders maar voor elk van ons nieuw. Hoe vind je je weg en waar kun je terecht voor hulp? Wat zeggen jongeren daar zelf over? Met een breed consortium deed Hogeschool Inholland onderzoek naar de veerkracht van deze generatie. Tijdens de slotconferentie op 5 april komt de onderzoeksgroep met opvallende resultaten én aanbevelingen.

Geïnteresseerd? Meld je aan voor de slotconferentie.

“In de levensfase naar volwassenheid komen jongeren voor allerlei uitdagingen en moeilijkheden te staan”, zegt Roel van Goor, associate lector Jeugd en Samenleving. “Ze proberen los te komen van hun ouders, verkennen hun grenzen, maar willen wel gezien worden. Geen bemoeienis, wel aandacht. Maar wie houdt zicht en tot wie wenden zij zich voor steun? Dat is voor beleidsmakers en instellingen soms nog een blinde vlek.”

Veerkracht van jongeren
In 2017 startte het onderzoeksprogramma Ondersteuning Jeugd in Overgang naar Volwassenheid (OJOV). Met RAAK-PRO-subsidie van Regieorgaan SIA zoomden onderzoekers in op de leefwereld van jongeren van 16 tot en met 23 jaar in Amsterdam, Haarlem en Rotterdam. Hoe ontwikkelt hun leven zich? Waar lopen ze tegenaan? “We wilden vooral meer weten over de veerkracht van jongeren belicht vanuit hun perspectief”, zegt lector Femke Kaulingfreks van Jeugd en Samenleving. “Bij wie zeggen ze ondersteuning te vinden? Wat zijn hun hulpbronnen en hoe ervaren ze die? Daarmee kunnen we aanbevelingen doen voor professionals bij gemeenten, de sociaal-maatschappelijke ondersteuning en het onderwijs.”

Drie lectoraten, twee opleidingen
De lectoraten Jeugd en Samenleving, Dynamiek van de Stad en Empowerment en Professionalisering pakten het vraagstuk samen op met de drie gemeenten, kennis- en onderwijsinstellingen uit het hbo en mbo en partners in het werkveld. Ook de opleidingen Social Work en Pedagogiek waren betrokken.

Grote verschillen tussen jongeren
Een belangrijk onderdeel van OJOV was het kwalitatief onderzoek. De onderzoekers namen diepte-interviews af bij zo’n 150 jongeren met professionele ondersteuning uit verschillende leeftijdscategorieën. Dat leverde een breed geschakeerd beeld op volgens Van Goor. “Er zijn zulke grote verschillen tussen individuele jongeren dat je nauwelijks algemene conclusies kunt trekken. Hun steunsysteem is heel dynamisch. Welke hulpbronnen betekenisvol zijn voor jongeren hangt af van de uitdaging, eerdere ervaringen, toekomstbeeld en het moment.”

‘Kwetsbaar’ en zelfstandig
Eén algemeen beeld komt wel naar voren, benadrukt Van Goor: “Je ziet dat jongeren die een minder vanzelfsprekende route naar volwassenheid doorlopen, eerder bepaalde kwaliteiten ontwikkelen. Denk aan jongeren met een vluchtelingenachtergrond die voor veel zaken niet kunnen terugvallen op hun ouders. Zij worden gezien als ‘kwetsbaar’ maar leren ook juist eerder zelfstandig zijn.”

Optimistische kijk
Door de focus in het onderzoek op de veerkracht van jongeren komt ook een haast geruststellende conclusie bovendrijven. Waar professionals misschien de neiging hebben situaties te problematiseren, kunnen jongeren daar zelf veel relativerender naar kijken. “Bijvoorbeeld als jongeren tijdelijk geen vaste woon- of verblijfplaats hebben”, zegt Kaulingfreks. “Dan nog kunnen ze zeggen dat het goed met ze gaat. Want hun situatie kan ten opzichte van het verleden zijn verbeterd.”

Jeugdvriendelijke omgeving
Toch kunnen jongeren op allerlei vlakken problemen ervaren, ook daar waar volwassenen dat niet altijd verwachten. Daarom pleiten de onderzoekers voor een uitgebreid steunsysteem dat hen helpt hulpbronnen in te schakelen op momenten dat het nodig is. “We moeten een jeugdvriendelijke omgeving creëren waar vangnetten zijn”, zegt Van Goor. “Institutionele steun is daarbij heel belangrijk. Bijvoorbeeld van gemeenten om tijdelijke financiële schulden over te nemen zodat jongeren door kunnen met hun leven. Of toegang tot jeugdhulp in scholen. Maar denk ook aan monitoring door docenten, decanen en studieloopbegeleiders.”

Dinsdag 5 april slotconferentie
Op dinsdag 5 april vindt de slotconferentie plaats van OJOV. Het is een interessante bijeenkomst voor alle professionals die beleidsmatig of in de praktijk met en voor jongeren werken, zo ook voor toekomstige professionals: studenten van jeugdopleidingen die bovendien ook zelf jongvolwassen zijn. “We presenteren onze inzichten en aanbevelingen, gaan er in thematische workshops mee aan de slag en voeren een gesprek met het ministerie van VWS over plannen rond ondersteuning van jongeren”, zegt Kaulingfreks. “Ook presenteren we een praktische tool voor professionals om in gesprek met jongeren vanuit hun perspectief hun specifieke hulpbronnen in kaart te brengen. Daarmee kun je zonder oordeel in gesprek gaan en jongeren bewust maken van de hulpbronnen om hen heen.”

Uit het rapport, dat over de scheidslijn gaat tussen jongeren met meer en minder kansen, blijkt dat de weg van jongeren naar een zelfstandig bestaan steeds moeizamer wordt. Mijlpalen als zelfstandig wonen, een opleiding afronden, een gezin beginnen en fulltime werken bereiken ze steeds later. Bovendien gaat het opbouwen van een zelfstandig bestaan gepaard met onzekerheden en toenemende mentale druk. Jongeren hebben vaker last van psychische klachten en ervaren problemen op financieel gebied. Ook waarschuwt de SER dat de kansenongelijkheid onder jongeren toeneemt. Wie van huis uit een minder stabiele financiële en sociale basis heeft loopt eerder vast op weg naar een zelfstandig volwassen leven.

Zelfredzaamheid zonder vangnet
“Vanaf hun achttiende worden jongeren geacht zelfredzaam te zijn en zelf ondersteuning te regelen bij psychische problematiek, het vinden van een huis of een baan. Jongeren die niet kunnen of willen terugvallen op hun familie voelen zich in deze fase vaak in de steek gelaten”, aldus lector Femke Kaulingfreks. De auteurs pleiten dan ook voor een doorlopend en geïntegreerd ondersteuningsaanbod dat goed aansluit bij de behoeften van genoemde jongeren.

Huidige maatregelen onvoldoende
Hoewel de onderzoekers zien dat die noodzaak breed gedeeld wordt, blijven maatregelen – hoe goed bedoeld ook - om de situatie te verbeteren vaak hangen in wet- en regelgeving en de inrichting van de hulpverleningsstructuur. Volgens de onderzoekers is dit niet voldoende, omdat er nog te weinig aandacht is voor de manier waarop jongeren zelf benaderd willen worden.

Zo blijkt uit het onderzoek ‘Op weg naar volwassenheid’ van de onderzoekers dat de kracht van professionele hulp en ondersteuning vooral ligt in de relatie die jongeren opbouwen met een professional. Iemand bovendien die oprechte interesse toont en betrokken is, beschikbaar met een positieve manier van coachen.

‘Benader jongeren als mens, niet als ‘geval’'
"Jongeren willen dat er zonder oordeel naar hen geluisterd wordt, dat ze als mens en niet als ‘geval’ aangesproken worden, en dat er aandacht is voor alle dimensies van hun persoonlijke ontwikkeling, niet alleen voor hun problemen. Jongeren zoeken professionals die hen de ruimte bieden om zelf dingen te doen.”

Helaas hebben jeugdzorgwerkers door bezuinigingen steeds minder werktijd beschikbaar voor het opbouwen van een duurzame band met cliënten. Met het verschijnen van het SER-rapport hopen de auteurs dat de politiek op zoek gaat naar een manier om de juiste randvoorwaarden te scheppen die dat wel mogelijk mogelijk maken.

Lees de blog op sociaalweb.nl