Steeds vaker werken bewoners, bedrijven, overheid en onderwijs samen aan maatschappelijke uitdagingen zoals leefbaarheid, duurzaamheid en zorg. Zulke vraagstukken zijn complex en hebben geen simpele oplossing. Juist daarom groeit de behoefte aan nieuwe vormen van samenwerking, waarin iedereen verantwoordelijkheid neemt en zijn eigen bijdrage levert.

Volgens Guido Stompff, lector Design Thinking bij Inholland, ligt daarin de kracht van partnercipatie: een aanpak waarbij betrokkenen niet alleen samen ergens over nadenken en er samen over beslissen, maar ook daadwerkelijk samen de uitvoering doen. Partnercipatie creëert collectief eigenaarschap en maakt verandering mogelijk in situaties waarbij meerder partijen gelijktijdig een stap moeten zetten, om verder te komen.

Wat gaat er mis met klassieke participatie?

“Participatie zoals gemeenten die vaak organiseren, gaat over het ophalen van kennis”, legt Guido uit. “Dat kan gaan over het in beeld brengen van belangen tot aan bewoners laten beslissen.” Danny Konings, strategisch adviseur Democratisering voor het stadsdeel Amsterdam Centrum, vult aan: “In dat laatste geval kunnen Amsterdammers meebeslissen over iets dat hen aangaat. Vaak is er uiteindelijk wel een gemeentelijk besluit nodig.” Volgens Guido geeft dat problemen: “Dit creëert geen collectief eigenaarschap. Mensen verwachten dat wat ze zeggen ook wordt uitgevoerd, door anderen! En ze verwachten dat het morgen al gebeurt. Maar de praktijk is complex en traag. Daardoor verliezen burgers hun vertrouwen.”

Ook co-design – het domein waar Guido als ontwerper vandaan komt – biedt niet altijd uitkomst. Co-design richt zich op ‘samen oplossingen bedenken’, bijvoorbeeld voor slimme ICT-oplossingen in de zorg. Dat kan leiden tot creatieve ideeën, maar de uitvoering blijft de verantwoording van één partij die bijvoorbeeld de software ontwikkelt. “Het risico bij co-design is wensdenken, dat mensen onhaalbare voorstellen doen, waar ze verliefd op worden. De uitvoerende partij bepaalt echter wat haalbaar is, op basis van vaak goede redenen. Maar betrokkenen voelen zich vervolgens niet serieus genomen.”
 

De stap naar partnercipatie

Partnercipatie gaat een stap verder: samen denken, samen beslissen én samen doen. Het is géén kwestie van ‘horen wat mensen vinden’ of juist ‘zij moeten ons goede idee uitvoeren’, maar van ‘gezamenlijke verantwoordelijkheid’.

Een voorbeeld is het afvalvraagstuk in de Amsterdamse binnenstad. Bewoners ergerden zich aan vuilniszakken op straat, ondernemers dumpten afval verkeerd en de gemeente kampte met logistieke beperkingen. “Iedereen wees naar elkaar”, zegt Guido. “Maar afval is van ons allemaal. Bij partnercipatie vragen we niet alleen: wat wil je veranderen? Maar ook: wat wil jij eraan bijdragen?” Dat kan variëren van buren informeren, tot grafisch ontwerp maken voor een campagne, of gewoon je eigen afval correct scheiden. “Iedereen kan iets bijdragen, al is het maar klein. Wallen Schoon is een initiatief dat nu al lang loopt waarbij inwoners zelf de handen uit de mouwen steken om te helpen het centrum leefbaar te houden.” 

Ontwerpend onderzoek als motor

De verbinding met Design Thinking is essentieel. In plaats van blauwdrukken of top-down beleid, werkt partnercipatie via actieonderzoek: experimenteren, testen en leren. “Je kunt dit soort complexe vraagstukken niet op afstand oplossen. Je moet met je voeten in de klei”, legt Guido uit. Ruth van Delfgauw van Being a Designer en partner van het Expertisenetwerk Systemisch Co-Design, licht toe: “Dat geldt niet alleen voor onderzoekers en ontwerpers: voor verbinding moeten ook bewoners, ondernemers en zelfs bobo’s vieze handen krijgen.” Experimenteren met ‘vieze handen krijgen’ doen Ruth en Guido bijvoorbeeld samen met de Stadshart Top, in het centrum van Amsterdam, voor een leefbaar centrum.

In de Top komen bewoners en ondernemers met initiatieven, waarin verschillende belangen samenkomen. Elena Simons, creative director bij Wonder, is één van de drijvende krachten: “Die initiatieven ontwikkelen we samen en voeren we in onderlinge samenhang uit. Daarbij kan iedereen bijdragen. Sommigen organiseren en overleggen met de gemeente, anderen flyeren of verwijderen fietsen, en weer anderen komen met creatieve ideeën. Juist die diversiteit maakt het proces krachtig.”

Kleinschaligheid is troef, dat heeft Guido geleerd van de Top: “Small is beautiful: in een wijk, buurt of school zijn veranderingen haalbaar. Daar kan je veel van leren.” Hij gelooft minder in een landelijke participatieproces. “Wat werkt in Amsterdam-Centrum, werkt niet per se in de Bijlmer of Groningen. Maar door kennis uit te wisselen, kunnen we patronen ontdekken en de vele initiatieven verweven. Zo kan je verandering creëren: in kleine stapjes en op vele plekken tegelijkertijd.”

Onderwijs en de nieuwe generatie

Binnen Inholland wordt partnercipatie ook doorvertaald naar het onderwijs. Studenten doen mee in actieonderzoek van de living labs, leren hoe je collectief eigenaarschap creëert en ervaren hoe weerbarstig maatschappelijke vraagstukken zijn. “We leiden ze niet alleen op als professionals, maar ook als burgers die verantwoordelijkheid nemen voor de samenleving”, aldus Guido.

De kern in drie principes

Uit lopende projecten destilleert Guido drie kernprincipes voor partnercipatie:

1. Denk mee, beslis mee en doe mee: voor verandering is praten onvoldoende. Help mee met het bedenken én uitvoeren van plannen.
2. Small is beautiful: begin klein, in een wijk of organisatie, en leer door te creëren.
3. Doen is beslissen: plannen waar mensen hun schouders onder zetten gaan door, waar ze alleen over praten niet.
    

Naar een partnercipatiebeweging

Partnercipatie is geen uitgewerkt model, maar een benadering die groeit uit de praktijk. Het heeft warme belangstelling binnen het Expertisenetwerk Systemisch Co-design (ESC). “We leren elke dag”, zegt Guido. “Het is vallen en opstaan, en het kost tijd. Maar de urgentie is groot: van afval tot zorg, van toerisme tot klimaat. Deze vraagstukken zijn te complex om alleen door overheid of markt op te lossen. We moeten het samen doen.”

Zijn droom? Een beweging waarin lokale initiatieven in verschillende wijken en sectoren met elkaar verbonden worden. “Als we die kennis en energie verweven, ontstaat er een kettingreactie van maatschappelijke innovatie.”