Wat gebeurt er wanneer pabo-studenten stage lopen in een voor hen nieuwe grootstedelijke schoolomgeving? En wat betekent dat voor hun ontwikkeling als leraar?

Lerarenopleidingen beogen studenten toe te rusten voor het werken in uiteenlopende schoolomgevingen. Tegelijkertijd kiezen studenten in de praktijk vaak voor stages in of nabij hun woonomgeving, waardoor de variëteit aan leerervaringen beperkt kan blijven.

In een recente publicatie van het lectoraat De Pedagogische Opdracht laten onderzoeker Lina Borsten en lector Mascha Enthoven zien wat een stage in een grootstedelijke context kan betekenen voor het leraarschap. 

Studenten verdiepen en nuanceren hun beeld van hun rol als leraar en ontwikkelen meer inzicht in de invloed van omgevingsfactoren op leerlinggedrag en ontwikkeling. 

Juist in deze stagecontext maken studenten kennis met uiteenlopende opgroeisituaties en ervaren zij wat verschillen tussen thuis- en schoolsituaties betekenen voor leerlingen — ervaringen die zij minder snel opdoen wanneer zij kiezen voor een stageplek dicht bij hun woonomgeving.

Deze ervaringen dragen niet alleen bij aan hun professionele ontwikkeling, maar vergroten ook hun motivatie om te werken in grootstedelijke schoolomgevingen.

Meer weten? 
Lees dan de volledige publicatie: Leren lesgeven in een nieuwe grootstedelijke schoolomgeving: Ervaringen van leraren-in-opleiding met de ontwikkeling van hun leraarschap 

Lange lijsten met rekendoelen kunnen leerkrachten in groep 1-2 onzeker maken en het gevoel geven dat alles moet worden afgevinkt. Mascha Enthoven en Theo van den Bogaart, van het lectoraat De 
Pedagogische Opdracht gingen in gesprek met schoolteams en ontdekten iets opvallends: de oplossingen waren vaak al aanwezig in de teams zelf. Door ruimte te creëren voor professionele dialoog, kennisdeling en gezamenlijke reflectie ontstond meer vertrouwen, eigenaarschap en een aanpak die beter 
aansluit bij hoe kleuters leren.
 

Het praktijkverhaal van Mascha en Theo over de ontwikkeling van deze leerkrachten in Volgens Bartjens illustreert het pendulemodel: de voortdurende beweging tussen het toekennen van waarde aan je eigen ervaringen; het onderzoeken van deze ervaringen met je collega's en het benutten van kennis en beleidskaders om tot passende oplossingen te komen. 

Rekendoelen naar inzicht van jezelf, je collega's en wetenschappelijke kennis verbinden aan de ontwikkeling van kinderen én aan de context van de klas maakt professionele ruimte concreet en zichtbaar in kleine keuzes en in het handelen van alledag. 

Dit raakt de kern van het lectoraat: hoe dragen we als onderwijsprofessionals bij aan het floreren en de veerkracht van kinderen, en hoe ondersteunen we elkaar daarin als teams?

Benieuwd naar het volledige artikel en de inzichten uit het onderzoek van Theo en 
Mascha? Lees: Een praktijkverhaal over rekendoelen - Volgens Bartjens

Onderwijsprofessionals binnen basisscholen zoeken elkaar steeds vaker op om samen te leren, ervaringen te delen en nieuwe vragen te onderzoeken. Niet als los project, maar als onderdeel van hun dagelijks werk. In hun onderzoek verkennen lector Mascha Enthoven en Theo van den Bogaart van het lectoraat De Pedagogische Opdracht wat deze manier van samenwerken oplevert – en wat ervoor nodig is om het echt te laten werken.

De focus van hun onderzoek ligt op wat zij netwerkleren noemen: leren dat niet plaatsvindt in afzondering, maar in verbinding met collega’s, scholen en verschillende contexten. “De kern is dat professionals vooral veel van elkaar kunnen leren,” vertelt Theo. “Het is geen eenrichtingsverkeer van iemand die iets komt vertellen, terwijl de rest luistert.”

Die gedachte klinkt eenvoudig, maar vraagt in de praktijk om een andere manier van kijken naar professionalisering. “Waar leren vroeger vaak werd georganiseerd als een losse training of studiedag, gaat het hier om een continu proces waarin je steeds terugkeert naar wat er speelt in de klas,” vult Mascha aan.

Leren vanuit de praktijk
In het onderzoek staan twee contexten centraal. Enerzijds gaat het om leren binnen één basisschool, waar collega’s samenwerken aan ontwikkeling. Anderzijds om bovenschoolse netwerken, waarin leerkrachten van verschillende scholen elkaar ontmoeten.

Juist in die uitwisseling ontstaat volgens de onderzoekers iets waardevols. Ervaringen uit de praktijk worden niet alleen gedeeld, maar ook onderzocht en opnieuw bekeken. Wat gebeurt er precies in de klas? Waar lopen leerkrachten tegenaan? En wat betekent dat voor hoe je samen verder leert?

Dat is een belangrijke verschuiving. Niet alleen het delen van ervaringen staat centraal, maar juist het gezamenlijk duiden ervan. “Je haalt verhalen naar boven, maar je kijkt er ook met een analytische blik naar. Vervolgens verbind je die ervaringen met wetenschappelijke kennis en beleidskaders,” legt Mascha uit.

Zo ontstaat een vorm van leren waarin verschillende soorten kennis samenkomen. Niet los van elkaar, maar in verbinding. En precies daar ontstaat volgens het onderzoek betekenisvolle kennis die direct toepasbaar is in de praktijk.

Tussen ervaring en theorie
Het onderzoek beweegt zich bewust tussen praktijk en theorie. Naast het beschrijven van wat er gebeurt in netwerkleren, gebruiken de onderzoekers ook het zogenoemde pendulemodel. Dat model helpt zichtbaar te maken hoe ervaringen, theorie en context elkaar beïnvloeden.

Het gaat daarbij niet alleen om begrijpen wat er gebeurt, maar ook om het duiden van waarom iets werkt. “Door de structuur van het netwerk keer je steeds opnieuw terug naar de praktijk. Daardoor blijft het leren verbonden met wat er echt gebeurt in de klas,” zegt Theo.

Samen over schoolgrenzen heen
In de bovenschoolse context krijgt netwerkleren een extra laag. Daar komen leerkrachten van verschillende scholen samen, vaak vanuit één bestuur. Elke school brengt iemand in die affiniteit heeft met onderzoek of ontwikkeling.

Samen bepalen zij een vraagstuk dat relevant is voor meerdere scholen. Vervolgens gaat ieder daarmee aan de slag in de eigen praktijk, om daarna weer terug te keren naar het netwerk en ervaringen uit te wisselen.

Zo ontstaat een voortdurende beweging tussen gezamenlijk onderzoeken en lokaal toepassen. Wat opvalt: het leren stopt niet bij het gesprek. Het krijgt een vervolg in de klas, waar nieuwe inzichten direct worden uitgeprobeerd en opnieuw bevraagd.

Verhalen uit de praktijk
Een belangrijk onderdeel van het onderzoek is de rol van ervaringen van leerkrachten. Die verhalen vormen het vertrekpunt, maar zijn niet het eindpunt. Ze vragen om duiding, reflectie en verbinding met andere vormen van kennis.

“Alleen ervaringen uitwisselen is niet genoeg om automatisch kennis te laten ontstaan. Daar is meer voor nodig: een analytische blik én de koppeling met wetenschap en beleid.” Zo wordt het delen van kennis een gezamenlijke beweging waarin ervaring en theorie elkaar blijven aanvullen.

Veiligheid om te leren
In netwerkleren speelt veiligheid een belangrijke rol. Leren met en van elkaar betekent dat er ruimte moet zijn om onzekerheden te delen. Om te kunnen zeggen: dit ging niet goed, of hier weet ik het nog niet.

Dat vraagt iets van de cultuur binnen een school of bestuur. Zeker wanneer ook schoolleiders of bestuurders deelnemen aan het netwerk. De vraag die dan op tafel ligt: ben je hier aan het leren, of word je beoordeeld? Mascha: “Die spanning is er, en daarom is het belangrijk om expliciet te maken dat het om leren gaat.”

De Inholland pabo
De inzichten uit netwerkleren zijn niet alleen relevant voor ervaren leerkrachten. Ze bieden ook aanknopingspunten voor de opleiding van toekomstige leraren. Binnen de Inholland pabo spelen praktijkervaring, theorie en onderzoek een belangrijke rol, maar de verbinding daartussen is niet altijd vanzelfsprekend.

Het pendulemodel wordt daarbij gezien als een manier om die verbinding bewuster te maken. Studenten leren om ervaringen uit de praktijk niet alleen te beschrijven, maar ook te onderzoeken en te verbinden met kennis.

Zo ontstaat een leerproces waarin praktijk en theorie elkaar blijven afwisselen en versterken. Niet als losse werelden, maar als een samenhangend geheel.

Onderzoek in de praktijk
Wat vooral zichtbaar wordt, is dat netwerkleren niet iets nieuws is dat van buitenaf wordt toegevoegd. Het maakt juist zichtbaar wat in veel scholen al gebeurt: samen leren, onderzoeken en ontwikkelen. “Wij onderbouwen wat er al gebeurt met theorie en maken het zichtbaar,” aldus Theo.

Het onderzoek laat zien wat leren in de praktijk kan zijn: een beweging waarin ervaringen, vragen en kennis steeds opnieuw samenkomen. Wanneer professionals samen onderzoeken, bevragen en betekenis geven, ontstaat ruimte voor ontwikkeling die dichtbij de praktijk blijft én het onderwijs verder helpt.

Hoe handelen Ad PEP-studenten in complexe werksituaties, en hoe verwoorden en onderbouwen zij hun keuzes? Binnen het lectoraat De Pedagogische Opdracht van Hogeschool Inholland doen docent-onderzoekers Maartje Spoelstra en Gunnar Antonissen hier onderzoek naar.

Gunnar werd geïnspireerd door een interne vacature over verantwoordingskracht bij Ad PEP-studenten. “Deze vacature riep bij mij allerlei vragen op,” vertelt hij. “Studenten komen regelmatig in situaties waarin ze wel handelen, maar niet altijd kunnen uitleggen waarom. Hoe onderbouwen ze hun keuzes en hoe kunnen ze die uitspreken naar anderen?  Het gaat hierbij overigens niet alleen om het verwoorden en onderbouwen van keuzes achteraf, maar ook om hoe studenten in de praktijk ruimte ervaren om te handelen en keuzes te maken.”

Maartje herkende dezelfde uitdaging in haar werk met studenten: “Aan de ene kant hebben deze studenten een ondersteunende rol, maar aan de andere kant werken ze ook heel zelfstandig. Sommige studenten hebben veel werkervaring, maar voelen zich onzeker. Dan denk ik: Je mag best zelfverzekerder zijn, je doet het goed!” Beide onderzoekers wilden beter begrijpen wat goed handelen betekent, hoe studenten dit ervaren en hoe leercoaches en werkplekbegeleiders dit zien.

Twee verwante onderzoeken
Hoewel de onderzoeken nauw verbonden zijn, leggen ze elk een eigen accent. Gunnar focust op verantwoordingskracht. “Ik wil vooral kijken hoe studenten hun eigen handelingsmogelijkheden ervaren. Hoeveel ruimte ervaren ze om te handelen en om die keuzes te verwoorden?” Zijn onderzoek richt zich op professionele ruimte, keuzes en het vermogen van studenten om deze te verantwoorden.  Het concept Teacher Agency vormt de verbinding tussen deze praktische vragen en wetenschappelijk onderzoek in het lectoraat De Pedagogische Opdracht.

Bij het onderzoek van Maartje ligt de focus op goed handelen in complexe situaties. 
Ze startte vanuit de praktijkervaring van studenten die volgens hun leercoach sterk functioneren. “Ik kijk: wat vinden studenten zelf goed gaan? Waar zijn ze trots op? Hoe handelen ze? En wat vindt de leercoach en de werkplekbegeleider daarvan? Zo krijgen we zicht op wat goed handelen precies inhoudt.” Ze interviewt studenten en gaat vervolgens in gesprek met hun leercoach en werkplekbegeleider om patronen, overtuigingen en professionele redeneringen te ontdekken die bijdragen aan goed handelen.

Samenwerking en kruisbestuiving
Hoewel het om twee aparte onderzoeken gaat, delen Maartje en Gunnar voortdurend inzichten en 
methoden. “Onze onderzoeken versterken elkaar,” zegt Gunnar. “Mijn theoretisch kader kan Maartje ook weer een basis geven.” Maartje vult aan: “Ik ben al begonnen met interviews, en dan kan Gunnar kijken welke methode werkt en wat hij daarvan kan overnemen.” Beiden gaan fenomenologisch te werk: de ervaring van de studenten staat centraal.

De deelnemers
Beiden werken met een diverse groep studenten, van 20 tot 55 jaar. Maartje legt uit:
“Het is bijzonder dat we klassen hebben waar studenten van 55 in zitten, maar ook studenten van 20. Dat geeft een rijke dynamiek in de klas én in het onderzoek.” Gunnar vult aan: “Deze diversiteit maakt het onderzoek complex, maar juist ook leuk. We krijgen een breed beeld van hoe studenten handelen.”

Beiden hopen dat hun onderzoek concrete inzichten oplevert voor het onderwijs. “Deze studenten werken in complexe situaties. Ik hoop dat we inzicht krijgen in hoe zij het zelf ervaren en wat wij als opleiding kunnen gebruiken om hen beter te ondersteunen, of om ons curriculum aan te passen,” legt Gunnar uit.

“Misschien kunnen we kijken hoe studenten beter voorbereid kunnen worden op de werkplek of zich zekerder voelen in hun opleiding.” Het onderzoek kan ook richting geven aan bredere vragen over de inzet en erkenning van Ad PEP-studenten met veel werkervaring, zeker in tijden van onderwijstekorten.

De rol van docent-onderzoeker
“Als docent zie je bepaalde dingen gebeuren, maar nu mag ik mezelf daar verder in verdiepen,” zegt Gunnar. Ook voor Maartje is dit onderzoek een verdieping van haar werk. “Ik vind dit belangrijk, voor deze mensen, voor dit beroep.”

De onderzoeken vormen een stevige basis voor vervolgonderzoek en maken zichtbaar hoe Ad PEP-studenten professioneel handelen in complexe praktijksituaties. Daarmee laat het lectoraat De Pedagogische Opdracht zien hoe praktijkervaringen van studenten, vragen van docenten en onderzoek samenkomen in kennis die ertoe doet. De onderzoeken bieden niet alleen verdieping voor docenten en onderzoekers, maar ook concrete aanknopingspunten voor de verdere ontwikkeling van de opleiding en de ondersteuning van het werkveld. Zoals Gunnar aangeeft: “Het geeft je een beter beeld van wie die Ad PEP-studenten zijn en waar je als opleiding op kunt aansluiten.” Juist in een tijd van onderwijstekorten draagt dit praktijkgerichte onderzoek bij aan het duurzaam versterken en benutten van de kracht van de Ad PEP in het onderwijs.
 

“Als leerkracht ben je de volwassene die kinderen dagelijks op school tegenkomen, een plek waar ze een groot deel van hun leven doorbrengen. School is een afspiegeling van de samenleving. Daar gebeurt het; daar vraagt een kind zich, vaak zonder woorden, af: Wat betekent deze volwassene voor mij?” legt Mascha uit. 

Het lectoraat onderzoekt hoe leerkrachten, vaak nog onbewust bijdragen aan de veerkracht van kinderen. “We zijn gaan kijken: wat gebeurt er in de klas? Wat doen leerkrachten eigenlijk al om veerkracht te bevorderen? Veel van die kennis is impliciet. Door het in kaart te brengen en te koppelen aan theorie, helpen we leerkrachten om bewuster te worden van hun alledaags handelen. Denk hierbij aan de manier waarop je reageert, begrenst, ondersteunt en uitlegt, juist in die alledaagse interacties maak je als leerkracht het verschil. 

Bewustwording
Mascha benadrukt hoe krachtig die bewustwording is, niet alleen voor ervaren leerkrachten, maar juist ook voor studenten. “Het doel van het lectoraat is dat leerkrachten meer grip krijgen op wat ze aan het doen zijn. Elke beslissing die je neemt, elke reactie op een kind, heeft invloed. Dus is het essentieel dat je jezelf afvraagt: Wat beoog ik eigenlijk als leerkracht? Waar ben ik mee bezig, wat wil ik bereiken? Natuurlijk kennen we de leerdoelen uit methodes, maar hoe zit het met de doelen die je stelt met de dagelijkse interacties die je met je leerlingen hebt? 

Mascha noemt een herkenbaar voorbeeld: “Stel, je hebt een drukke klas en er is één leerling die heel stil is. Je denkt misschien: fijn, die redt zich wel. Maar wat gebeurt er met die leerling als jij niets doet? Hoe reageer je op zo’n situatie, of op een kind dat voortdurend je grenzen opzoekt? Wat is jouw intentie als leerkracht, en wat is het effect van jouw handelen op dat kind? Dáár willen we studenten bewust van maken.”

Minor Meesterlijk met Mensen 
De visie van het lectoraat heeft een concrete plek binnen de opleiding in de minor ‘Word Meesterlijk met Mensen’, waarin persoonsvorming centraal staat. Mascha: “Het gaat over al die niet-bewuste momenten waarin je als leerkracht vormgeeft aan de persoonsvorming van je leerlingen.”  Als (aanstaande) leerkrachten meer grip krijgen op wat ze doen, kunnen ze hun handelen beter sturen richting hun intenties. “Voor kinderen die opgroeien onder stressvolle of traumatische omstandigheden zijn juist deze intenties zoals het bevorderen van veerkracht van groot belang omdat leerkrachten daarmee het verschil kunnen maken voor deze kinderen,” legt Mascha uit.   

De minor wordt vanaf komend studiejaar uitgebreid met thema’s die binnen het lectoraat worden onderzocht, zoals veerkracht, contextbewust handelen en traumasensitief onderwijs. “Persoonsvorming blijft de basis, maar we gaan breder. Studenten gaan ook zelf onderzoekend handelen in hun klas en school, waarmee ze direct aansluiten bij het werk van het lectoraat. En ik ga als lector ook zelf lesgeven in deze minor. Zo kunnen we onderzoek, praktijk en opleiding nog dichter bij elkaar brengen.” 

Veerkrachtbevorderend onderwijs als verdieping 
Een belangrijk nieuw onderdeel van de minor is veerkrachtbevorderend onderwijs. Hierbij gaat het over bewust zijn van je eigen reacties, het kunnen schakelen tussen wat jij gewend bent te doen en wat dit specifieke kind op dit moment nodig heeft. Mascha en Theo van den Bogaart verzorgen dit onderdeel. Mascha is opgeleid in het trainen van mensen in traumasensitief lesgeven en werkt nauw samen met de ontwikkelaar van deze training, Leony Coppens. “Juist voor kinderen die beschadigd je klas binnenkomen, met trauma’s, vluchtelingenervaringen of onveilige thuissituaties, is het cruciaal dat jij als leerkracht hun signalen leert herkennen. Ook als ze het zelf niet onder woorden kunnen brengen. Dat vraagt zelfkennis, maar ook pedagogische flexibiliteit. Je leert niet alleen beter kijken, maar ook handelen, vanuit een stevig theoretisch én persoonlijk fundament.”

Pedagogisch handelen in verschillende contexten 
Een ander belangrijk aspect van de minor is het leren kijken naar de invloed van context op je eigen handelen. “Wat vraagt het van jou als je op een stadsschool werkt, in plaats van op een dorpsschool? Wat doet dat met je kijk op kinderen, en op jezelf als leerkracht? In deze minor leer je jezelf niet alleen kennen in relatie tot kinderen, maar ook tot de omgeving waarin je werkt.” 

Studenten ontwikkelen daarmee niet alleen hun pedagogisch handelen, maar ook hun onderzoekend vermogen. Ze leren onderbouwen waarom ze doen wat ze doen, iets wat in de huidige verantwoordingscultuur in het onderwijs steeds belangrijker wordt. 

Onderwijs met impact 
Het lectoraat slaat een brug tussen onderzoek, praktijk en onderwijsontwikkeling. Met een persoonlijke missie, een stevig onderbouwde visie en een concreet aanbod binnen de Pabo helpt het (aanstaande) leerkrachten om het verschil te maken, juist daar waar dat het hardst nodig is. “Veel studenten kiezen voor de Pabo omdat ze graag met kinderen willen werken,” zegt Mascha. “Dat is prachtig. En om echt iets te kunnen betekenen, moet je niet alleen de kinderen, maar ook jezelf kennen. Jij bent het instrument dat kinderen helpt ontwikkelen. In deze minor leer je hoe je dat instrument steeds verder kunt verfijnen.” 

Heb je interesse in deelname aan dit onderzoek, of wil je meer informatie ontvangen, dan kun je via deze link of QR-code je gegevens doorgeven. We nemen dan zo spoedig mogelijk contact op. 

https://inholland.eu.qualtrics.com/jfe/form/SV_40A8NyZCk7fuuNg

Mijn naam is Peter Elshout, docent-onderzoeker bij de PABO van Inholland in Dordrecht. Het onderzoek naar persoonsvorming voer ik uit onder begeleiding van prof. Doret de Ruijter van de Universiteit voor Humanistiek en dr. Mascha Enthoven, lector van De Pedagogische Opdracht bij Inholland. Voor vragen of informatie ben ik beschikbaar via:
peter.elshout@inholland.nl

In de afstudeerkring Leerkracht-leerling relaties, georganiseerd door het lectoraat De Pedagogische Opdracht, krijgen Pabo-studenten de kans om samen af te studeren en praktijkgericht onderzoek te doen. Ze onderzoeken hoe de relatie tussen leerkracht en leerling van invloed is op de ontwikkeling van leerlingen, en welke leerling- en leerkrachtkenmerken van invloed zijn op de kwaliteit van die relatie. Door samen te werken en ervaringen te delen, ontstaat een leeromgeving waarin studenten van én met elkaar leren. Eelco, deeltijdstudent aan de Pabo in Haarlem, vertelt hoe deze afstudeerkring hem hielp om zijn afstudeeronderzoek vorm te geven én om als leerkracht te groeien.

Toen Eelco begon aan de opleiding, had hij al een ander leven achter zich. "Ik ben na de mavo meteen gaan werken. Studeren? Dat kwam er nooit van. Pas rond mijn veertigste ben ik begonnen aan een hbo-opleiding. Uiteindelijk voelde ik: het onderwijs past bij mij. Misschien wist ik dat vroeger al, maar het leven liep anders."

Twijfel maakt plaats voor verdieping
In eerste instantie twijfelde Eelco of de afstudeerkring iets voor hem was. "Ik dacht: wil ik dat wel, zo in een groep? En het onderwerp – de relatie tussen leerkracht en leerling – dat klonk als een open deur. Maar uiteindelijk ben ik heel blij dat ik het gedaan heb. Het heeft me echt iets gebracht. Ik wist van mezelf: ik heb baat bij structuur en begeleiding. En Maaike Zeguers, de begeleider, is onderzoeker bij het lectoraat. Ze leest wat je schrijft en geeft hele gerichte, analytische feedback. Dat had ik echt nodig."

Onderzoek naar verbondenheid
In zijn onderzoek dook Eelco dieper in de dynamiek tussen leerkracht en leerling. "Wat eerst vanzelfsprekend leek – dat een goede relatie belangrijk is, bleek veel meer lagen te hebben. Vooral bij kinderen met zorgbehoeften is die relatie cruciaal, terwijl het juist met hen vaak lastiger is om een band op te bouwen of vast te houden."

Eelco ontdekte hoe groot de invloed van verbondenheid is, op de ontwikkeling van een kind én op de sfeer in de klas. "Dat besef had ik wel, maar door het onderzoek zag ik het scherper. En ik begreep beter waarom dingen soms niet werken.  Als het contact niet goed liep met een leerling, dan keek ik bijvoorbeeld in eerste instantie naar het gedrag van dit kind. Maar mijn gedrag als leerkracht heeft ook invloed op die dynamiek. Als ik als volwassene én leerkracht mijn gedrag aanpas, dan kan dat die dynamiek verbeteren.”  

De leerkracht als persoon
Het onderzoek raakte aan iets wat Eelco al langer voelde in zijn werk: dat wie je bent als leerkracht ertoe doet. "We hebben het veel over lesdoelen, klassenmanagement en didactiek. Maar wie je bént als leerkracht, hoe je je opstelt, dat blijft vaak onderbelicht. Terwijl dat echt uitmaakt. Het zit niet alleen in wát je doet, maar vooral in hoe je het doet en in de relatie die je opbouwt."  

Leren onderzoeken
Eelco had weinig ervaring met studeren. "Leren leren en dan ook nog wetenschappelijk onderbouwen wat je doet, dat was wennen. Zeker als je fulltime werkt en een gezin hebt. Maar doordat ik in de afstudeerkring tijd en begeleiding kreeg, kon ik me echt verdiepen. En dat maakte het verschil."

De inzichten die Eelco opdeed, past hij dagelijks toe in zijn klas. "Ik weet nu: juist met kinderen met wie het stroef loopt, moet je investeren in de relatie. Niet pas als het misgaat, maar meteen. Dat besef neem ik mee. En ik praat er ook over met collega’s, want op mijn school staan veel mensen voor de klas die nog in opleiding zijn. Die persoonlijke kant van het vak, dáár moeten we het over hebben."

Een ervaring die blijft
Terugkijkend noemt Eelco de afstudeerkring een waardevolle ervaring. "Eigenlijk zou je zoiets al aan het begin van de opleiding moeten doen. We hadden zulke mooie gesprekken, en de uitkomsten van elkaars onderzoek inspireerden ook weer. Het heeft me echt geholpen om een betere, bewustere leerkracht te worden."

“Je troost een kind dat zegt: ‘Ik kan het niet’, je voert een goed gesprek na een ruzie in de klas, je pept een leerling op met een grapje... Dat zijn momenten waarin persoonsvorming plaatsvindt. Niet per se gepland, maar misschien wel zo vormend voor wie kinderen worden. Dáár draait mijn onderzoek om,” vertelt Peter Elshout, onderzoeker bij het lectoraat De Pedagogische Opdracht.

Met zijn onderzoek ‘Persoonsvorming in de praktijk’ duikt Peter in een essentieel maar vaak ongrijpbaar onderdeel van het onderwijs. Wat betekent het om leerlingen te vormen? En hoe doe je dat eigenlijk in de praktijk? Vorming vindt niet alleen plaats in levensbeschouwelijke vakken, maar is juist door de hele schooldag heen verweven.

Van studenten naar ervaren leerkrachten
Peter begon zijn onderzoek samen met pabo-studenten in het keuzeonderwijs ‘Meesterlijk met mensen’. “We vroegen hen: wanneer ben je eigenlijk bezig met persoonsvorming? Wat gebeurt er precies? Wat voor leerling had je voor je, en wat deed jij? Die verhalen, vaak opgeschreven in dagboekfragmenten, bleken enorm waardevol — voor ons onderzoek én voor de student zelf.” Het resulteerde in wetenschappelijke publicaties, én twee boeken: ‘De Pedagogische Opdracht’, met lector Mascha Enthoven waarin dagboekfragmenten van studenten gebundeld zijn, en ‘Meesterlijk met mensen’, over grip krijgen op persoonsvorming, met Mirjam de Roon. 

Inmiddels is het onderzoek een promotietraject aan de Universiteit voor Humanstiek in Utrecht geworden en uitgebreid naar ervaren leerkrachten. “Ik zoek leerkrachten met vijf jaar ervaring of meer. Wat zij kunnen vertellen over hun praktijk is van grote waarde. Welke taal gebruiken zij als het over persoonsvorming gaat? Wat vinden zij belangrijk? Hoe zien zij hun eigen rol daarin?”

Waarom meedoen?
De oproep van Peter is helder: doe mee. Leerkrachten die meedoen worden tweemaal geïnterviewd en schrijven tussendoor dagboekfragmenten over vormende momenten in hun werk. “Ja, het kost wat tijd. Maar het levert ook veel op. Niet alleen voor het onderzoek, maar juist voor jezelf. Veel leerkrachten vinden persoonsvorming belangrijk, maar nemen zelden de tijd om daar bewust op te reflecteren. Dit traject helpt daarbij. Het maakt zichtbaar wat je doet, waarom je dat doet, en wat je daarin belangrijk vindt.”

Van onderzoek naar onderwijs
Wat Peters onderzoek uniek maakt, is hoe het direct terugvloeit naar het curriculum van de Pabo. In het vernieuwde curriculum speelt persoonsvorming een veel grotere rol dan voorheen. “In het oude curriculum was het alleen als keuzeonderwijs opgenomen. Nu is het al vanaf jaar één verweven in de opleiding. Studenten leren al vroeg nadenken over wie ze zelf zijn als toekomstige leerkracht, wat ze belangrijk vinden, en hoe dat hun handelen beïnvloedt.”

Deze integratie komt niet uit de lucht vallen. De inzichten van studenten en het onderzoek van Peter en collega’s uit het lectoraat De Pedagogische Opdracht zijn een belangrijke bron geweest voor de onderwijsontwikkeling. “We hebben echt nagedacht over hoe je studenten kunt helpen om grip te krijgen op iets wat zó verweven zit in de praktijk en zelden expliciet wordt besproken.”

Onderscheidend vermogen van de Pabo
“Wat ons als de Inholland pabo écht onderscheidt is de manier waarop wij persoonsvorming en burgerschapsvorming benaderen — niet als losse modules, maar als rode draad in de opleiding. We doen dit vanuit het lectoraat de Pedagogische Opdracht, dat verbonden is aan de praktijk én aan wetenschappelijk onderzoek.” Daarmee is de Inholland pabo niet alleen een plek waar je leert lesgeven, maar ook waar je leert vormen — én gevormd wordt.

Meedoen aan het onderzoek?
Werk jij als leerkracht in het basisonderwijs, heb je minimaal vijf jaar ervaring, en ben je nieuwsgierig naar wat persoonsvorming in jouw praktijk betekent? Meld je dan aan voor deelname aan het onderzoek. Peter is op zoek naar een diverse groep leerkrachten: jong, oud, mannen, vrouwen, verschillende schooltypes en groepen — van kleuters tot groep 8.  Meer weten? Lees hier verder. 

Heb je interesse in deelname aan dit onderzoek, of wil je meer informatie ontvangen, dan kun je via deze link je gegevens doorgeven. We nemen dan zo spoedig mogelijk contact op.

Wat maakt dat je met sommige leerlingen een klik hebt en met anderen niet? Waarom is de relatie tussen leerkracht en leerling soms vanzelfsprekend goed en soms ingewikkeld? En wat kun je doen als die band moeizaam tot stand komt? Deze vragen staan centraal in het onderzoek dat Maaike Zeguers, onderzoeker bij het lectoraat De Pedagogische Opdracht, samen met studenten van de Inholland pabo op basisscholen uitvoert.

"Elke leerkracht voelt aan hoe belangrijk de relatie met leerlingen is," vertelt Maaike. "Als je het hierover hebt, is er meteen herkenning. Toch praten we er vaak niet expliciet over, en ontbreekt het nog regelmatig aan taal en visie op scholen om dit thema bespreekbaar te maken." Ze vervolgt: "Op groepsniveau is er wel aandacht voor het pedagogisch klimaat en een veilige sfeer, maar de individuele leerkracht-leerlingrelatie blijft vaak onderbelicht. Leerkrachten zeggen bijvoorbeeld: 'Met die leerling is het moeilijk om een goede band op te bouwen.’ Maar als je vraagt waarom dat zo is, wijzen ze vaak naar kenmerken van het kind. Het blijft bij ‘die leerling is makkelijk’ of ‘met die leerling is het lastig’. Terwijl er zoveel meer achter zit."

Waarom die band zo belangrijk is
Onderzoek laat zien dat een goede relatie tussen leerkracht en leerling een grote impact heeft. Kinderen met een sterke band met hun leerkracht presteren beter, zijn meer betrokken en voelen zich veiliger. "Het is dus niet alleen een kwestie van prettig samenwerken," benadrukt Maaike, "maar het heeft ook invloed op de ontwikkeling van het kind. Toch blijft het in de praktijk lastig om concreet te maken wat een goede band precies inhoudt."

Maaike werkt in dit onderzoek samen met dr. Debora Roorda (Universiteit van Amsterdam) en met acht pabostudenten. Zij richten zich op duo-leerkrachten, waardoor zij onderzoek kunnen doen naar zowel de relaties van verschillende leerkrachten met eenzelfde leerling, en de relaties van verschillende leerlingen met eenzelfde leerkracht. "Dit biedt een unieke kans om te onderzoeken hoe een leerling de relatie met verschillende leerkrachten ervaart. Waarom heeft een leerling met de ene leerkracht een sterkere band dan met de ander? Heeft dat te maken met kenmerken van de leerling, van de leerkracht of misschien aan de interactie tussen kenmerken van beiden? Door deze dynamiek te onderzoeken, krijgen we waardevolle nieuwe inzichten."

Dimensies van de relatie
Een belangrijk onderdeel van het onderzoek is het definiëren van de kwaliteit van de relatie. "We kijken bijvoorbeeld naar dimensies zoals warmte en nabijheid, maar ook naar conflict," legt Maaike uit. "Neem een leerling waarmee je nooit conflicten hebt. Je zou denken: dan heb je een goede band. Maar wat als er ook nauwelijks warmte is? Is er dan echt een goede band, of is er sprake van onverschilligheid? Door dit soort vragen te onderzoeken, hopen we leerkrachten een rijkere taal en handvatten te geven om naar hun relaties met leerlingen te kijken."

Studenten aan de slag
Voor dit onderzoek werken Maaike, Debora en de studenten nauw samen. "De studenten verzamelen data door vragenlijsten, maar ook door interviews af te nemen bij leerkrachten en leerlingen. In die interviews gaan ze met collega's op hun school in gesprek over de leerkracht-leerlingrelatie. Hierdoor levert het onderzoek niet alleen algemene/ wetenschappelijke kennis op, maar ook direct toepasbare kennis voor de specifieke schoolcontext waar de studenten werken," vertelt Maaike enthousiast. "Dit onderzoek biedt niet alleen inzicht in wat een goede of slechte band is, maar leert hen ook hoe ze hier zelf als toekomstige leerkrachten mee om kunnen gaan."

Door vragen te stellen zoals “Hoe merk je dat je een goede band hebt met een leerling?” of “Kun je een voorbeeld geven van een situatie waarin dat duidelijk werd?” brengen de studenten persoonlijke verhalen en ervaringen in kaart. Deze verhalen geven het onderzoek diepgang en maken het resultaat waardevol voor de onderwijspraktijk.

Een thema dat raakt
"Als je terugdenkt aan je eigen schooltijd, weet je het meteen: die ene leerkracht die écht impact had," zegt Maaike. "Die band blijft je bij. Het mooie is dat leerkrachten dit ook zo voelen, maar dat er in de praktijk nog weinig wordt gesproken over de factoren die ten grondslag liggen aan die band. Dit onderzoek is een kans om dat te veranderen en een stap te zetten naar meer bewustwording bij leerkrachten ten aanzien van hun handelen richting waardevolle leerkracht-leerlingrelaties."

Benieuwd naar de resultaten? Houd de website van het lectoraat De Pedagogische Opdracht in de gaten!

“Het draait in de onderwijspraktijk om daden; het vakmanschap van leraren vraagt immers om handelingskennis. Maar handelingskennis lijkt weinig waardering te krijgen: daden van vakmanschap hebben een lagere status dan woorden óver vakmanschap.” 

Met deze boodschap trapt Jacquelien Bulterman-Bos, auteur van het boek ‘Het Lerarentekort - Pleidooi voor vakmanschap’, het congres af. Ze schetst hoe woorden en daden uit elkaar zijn gegroeid. Als reactie daarop heeft het belang van praktijkervaring wel meer erkenning gekregen. Toch blijft het voor veel studenten moeilijk om de conceptuele kennis van de opleiding te verbinden met de daden in de klas.

Hoe overbruggen we deze werelden? Hoe ziet een onderwijsstelstel eruit waarin vakmanschap centraal staat? Wat betekent dit voor de lerarenopleiding van de toekomst? Dat staat centraal tijdens het tweedaagse congres. Deze collega’s dragen daar vanuit hun visie en onderzoek aan bij:

Manon Joosten – Onderzoeker bij Lectoraat Design Thinking
Wat maakt Velon-Velov een mooi congres?
Twee dagen lang bezig zijn met onderwijs vóór het onderwijs op alle lagen is geweldig. Lerarenopleiders vanuit Nederland en België die ervaringen en nieuwe inzichten uitwisselen. We leren van elkaar en vanwege het praktijkgerichte karakter is dit vaak direct toepasbaar in eigen context.  

Het thema Woorden én Daden!; hoe geef jij daar invulling aan in je vakgebied? 
Het is één ding om te zeggen dat je een collectieve innovatie doet met studenten, maar het ook echt doen is een tweede. Wij doen het wel! Leraren in opleiding aan de ontwerptafel met praktijk en Inholland om hun onderwijs op curriculumniveau te verbeteren. 

Wat is het goud dat Rutger Kappe en jij weggeven in jullie sessie?
Lector Rutger Kappe van het lectoraat Studiesucces en ik geven gouden adviezen aan andere opleidingen over hoe je de leraar in opleiding ook echt als partner in je onderwijsinnovatie kan positioneren. We gaan voorbij het ophalen van feedback bij studenten. Zij ontwerpen echt met ons mee en zijn van toegevoegde waarde. We geven aan wat werkt goed, waar moet je op letten en wat krijg je ervoor terug?

Nynke Bos - Lector Teaching, Learning & Technology
Velon-Velov is een congres waar alles samenkomt: onderzoekers, lerarenopleiders, praktijkverhalen en nieuwe inzichten. Het voelt als een smeltkroes waarin ideeën en ervaringen vrijuit gedeeld worden, en dat maakt het elke keer weer inspirerend.

Bij het thema Woorden én Daden! zoom ik in op het bekende probleem: mooie praatjes over onderwijsinnovatie klinken goed, maar brengen ons niet dichter bij echte verandering. Ik neem mijn publiek mee in de vraag waarom innovaties zo stroef verlopen en hoe we echt kunnen versnellen zonder de complexiteit uit het oog te verliezen.

Wat ik meebreng? Een frisse blik op de vaak taaie processen achter onderwijsinnovatie. Mijn doel is om de mist rond die complexiteit te laten verdwijnen, zodat deelnemers met meer vertrouwen aan de slag kunnen.

Machteld de Jong - Lector Diversiteitsvraagstukken
Wat maakt Velon-Velov een mooi congres?
De mix van inspiratie en kennis en de veelheid aan fantastische collega’s die er zijn. 

Het thema Woorden én Daden; hoe geef jij daar invulling aan in je vakgebied? 
Aandacht voor diversiteit en inclusie is belangrijker dan ooit vandaag de dag. Wij doen dat met ons lectoraat door het verbinden van studenten, onderwijs en ons beroepenveld via onderzoek, onderwijs en het mede ontwikkelen van beleidsinterventies. Dat betekent met ons team keihard werken en voorleven wat inclusief werken en denken inhoudt.

Wat is het goud dat je weggeeft in jouw sessie/keynote?
In onze sessie gaan Huub Nelis en ik in op hoe je in de dagelijkse praktijk jouw lessen (als lerarenopleider en leraar in opleiding) inclusief maakt. Met heel concrete voorbeelden en veel ruimte voor interactie.

Mascha Enthoven - Lector De Pedagogische Opdracht
Dit congres is de enige plek waar specifiek het opleiden van leraren centraal staat. Lerarenopleiders uit Nederland en België komen bij elkaar om zich te verrijken met inzichten uit wetenschap én om zelf te kunnen presenteren en uitwisselen wat zij hebben onderzocht of ontworpen. Dé manier om het beroep van lerarenopleider als vakgebied te erkennen en verder te helpen ontwikkelen.

In mijn werk als lector stel ik me ten doel de verantwoordingskracht van leraren te helpen vergroten. Het concept verantwoordingskracht ontwikkelen wij als lectoraat om precies dat te vangen wat leraren nodig hebben om het beroep van leraar verder te brengen: woorden en daden. Leraren verantwoorden hun handelen veelal in de verhalen die zij vertellen over wat zij meemaken. Hoe zorgen we ervoor dat deze verhalen de vorm en inhoud krijgen om krachtig te zijn in het aanzetten tot zelf- en teamreflectie ter verbetering van het handelen? En hoe zorgen we ervoor dat deze verhalen de vorm en inhoud krijgen zodat zij krachtig genoeg zijn om anderen te overtuigen van de kwaliteit van het eigen handelen? 

Deze vragen staan in het onderzoek van mijn lectoraat centraal voor alle gebieden in het onderwijs: van verantwoording rond rekenen tot en met verantwoording van leerkrachthandelen op scholen waar een religieuze opdracht en een burgerschapsopdracht samen komen. Het is belangrijk en heel goed mogelijk dat we dit al leren aan leraren in opleiding.

Hoe verhoudt de vorming binnen een religieuze traditie zich tot de voorbereiding van kinderen op hun deelname aan de samenleving? Deze vraag staat centraal in het onderzoek Vorming en vrijheid in scholen met een sterk religieuze identiteit. Marietje Beemsterboer, onderzoeker bij het lectoraat De Pedagogische Opdracht vertelt over haar onderzoek en deelt de bevindingen en inzichten die zij tot nu toe heeft opgedaan.

Marietje verdiept zich sinds 2022 in de spanningen die leerkrachten op reformatorische basisscholen ervaren tussen het bieden van richting en het geven van vrijheid aan leerlingen. Deze basisscholen staan namelijk voor een complexe uitdaging. Ze willen hun leerlingen vormen vanuit een religieus perspectief. Tegelijkertijd voelen reformatorische basisscholen zich steeds sterker een minderheid binnen de Nederlandse samenleving. Naar aanleiding hiervan besloten een directeur en een leerkracht van een reformatorische basisschool deel te nemen aan het onderzoek van Marietje. “Zij wilden meer inzicht krijgen in wat de veranderende maatschappelijke context voor hun school en leerkrachten betekent.”  

Tijdens de eerste gesprekken kwam ook de burgerschapswet aan de orde. Sterk religieuze basisscholen ervaren deze wet namelijk als een druk op de vrijheid van onderwijs. “Het ideaal dat leerkrachten op sterk religieuze scholen nastreven komt voort uit het religieus perspectief dat zij kinderen mee willen geven. Tegelijkertijd vraagt de burgerschapswet van basisscholen en leerkrachten een specifieke vorming in termen van diversiteit en inclusie. Het zijn twee manieren van vorming die soms haaks op elkaar staan,” legt Marietje uit. Haar onderzoek richt daarom op de spanning tussen de wens om kinderen te vormen volgens religieuze idealen en de noodzaak om hen vrijheid te geven om een andere mening te vormen. “Elke leerkracht kent de spanning tussen sturen en loslaten, maar op scholen met een sterke religieuze identiteit is deze spanning vaak uitvergroot. De pedagogische vraagstukken die dit leerkrachten oplevert vind ik heel interessant.”

Vertrouwen
Marietje is gepromoveerd op een onderzoek dat zij op islamitische basisscholen deed. Voordat zij haar onderzoek op de reformatorische basisschool startte, las ze veel over dit onderwijs. Deze voorbereiding hielp haar om de religieuze context waarbinnen de scholen werken te begrijpen. Het is haar gelukt om het vertrouwen te winnen. “Dat is iets waar ik heel trots op ben en het is essentieel bij het verzamelen van data. Ik wil mezelf niet anders voordoen dan ik ben, maar ik wil wel zorgen dat mijn aanwezigheid binnen de school niet stoort,” legt ze uit. Dit respectvolle gedrag heeft haar geholpen om waardevolle inzichten te verkrijgen en een vertrouwensband op te bouwen met de leerkrachten. “Ook kan ik doordat ik een outsider ben, bepaalde vragen stellen die voor insiders normaal zijn.”   

Dankzij deze werkwijze kon Marietje haar onderzoek steeds verder aanscherpen en relevanter maken. Ze richt zich nu bijvoorbeeld ook op manieren waarop leerkrachten betekenissen aan hun handelen kunnen geven en hoe de burgerschapsopdracht daarin tot uiting komt. Ze begeleidt leerkrachten bij het reflecteren op hun eigen handelen door ze dagboekfragmenten bij te laten houden. De leerkrachten noteren specifieke situaties waarin zij een spanning voelden tussen de religieuze waarden van de school en de eisen van de samenleving. “Samen verdiept het team deze casussen en onderzoeken ze welke keuzes passend zijn binnen de identiteit van de school,” legt ze uit.

Toekomstige stappen
Marietjes onderzoek heeft waardevolle inzichten opgeleverd over de complexe uitdagingen waarmee reformatorische basisscholen worden geconfronteerd. Haar bevindingen benadrukken het belang van begrip en respect voor de religieuze context waarin deze scholen opereren. “Ik probeer in mijn onderzoek niet te oordelen, maar inzicht te krijgen in hoe deze leerkrachten denken,” zegt ze. “Het onderzoek biedt inzicht in wat het betekent om sterk religieus te zijn in een samenleving waar dat perspectief steeds minder wordt begrepen en geaccepteerd. Dit inzicht kan helpen om tot besluitvorming te komen die voor alle partijen passend is,” legt ze uit.

De volgende stap in Marietjes onderzoek is het publiceren van een wetenschappelijk artikel waarin ze verslag doet van haar bevindingen tot nu toe. “Als dat artikel af is, ga ik mijn onderzoek verdiepen of verbreden binnen het thema onderwijs en religie,” vertelt ze. Haar werk draagt bij aan inzicht in de spanningen en uitdagingen binnen het religieus bijzonder onderwijs, en biedt waardevolle handvatten voor onderwijsprofessionals die met deze dynamiek te maken hebben.

De Inholland pabo
Naast onderzoeker is Marietje ook docent Levensbeschouwing bij de Inholland pabo. “We leiden onze studenten niet specifiek op als leerkracht voor reformatorische of islamitische basisscholen, maar onze studenten kunnen daar natuurlijk gaan werken. Ook als ze dat niet doen is de kans groot dat ze leerlingen in de klas krijgen met een reformatorische of islamitische achtergrond.” Marietje leert haar studenten daarom met diversiteit omgaan en voor een inclusief leerklimaat zorgen. “Denk hierbij aan vragen als: hoe zorg je dat kinderen met verschillende achtergronden in jouw klas op een respectvolle manier met elkaar in gesprek gaan? En hoe leid je zo’n gesprek in goede banen?” 

Als onderwijsprofessional wil je natuurlijk zoveel mogelijk impact op je leerlingen maken. Mascha Enthoven, lector van het lectoraat De Pedagogische Opdracht en Madeleine Vreeburg, Teamleider bij de Inholland pabo deeltijd Haarlem, vertellen hoe Lesson Study hierbij kan helpen. Door deze methodiek in te zetten kunnen we de kwaliteit van het onderwijs verbeteren. Niet alleen op onze eigen Inholland pabo, maar ook in het basisonderwijs!   

Lesson Study is een methodiek die niet alleen binnen de Inholland pabo maar ook binnen het lectoraat De Pedagogische Opdracht wordt ingezet. De methodiek helpt om de onderzoekende houding van studenten én docenten te bevorderen. Madeleine legt uit hoe de methode werkt. “Iedere onderwijsactiviteit heeft als doel ontwikkeling plaats te laten vinden. Lesson Study helpt je om jouw onderwijsactiviteit zo te ontwerpen dat alle kinderen het gestelde doel behalen.” Bij het toepassen van de methode is het belangrijk om goed naar de klas te kijken. In het basisonderwijs verdeelt men kinderen aan de hand van hun niveau in groepen zoals: ‘maantjes, sterretjes en zonnetjes’. Op basis van deze groepen ontwerpen we dan een les. “Bij Lesson Study doe je dat anders. Je kiest drie voorbeeldleerlingen en ontrafelt hun onderwijs-leerbehoeften. Dit doe je samen met je team zodat je ontdekt wat deze leerlingen echt nodig hebben, of dat nu meer tijd is of extra uitleg.”

Onderzoekend vermogen
´Met Lesson Study breiden we het begrip onderwijsbehoefte uit waardoor je vanuit pedagogisch, didactisch en andere invalshoeken naar de leerling kijkt. Wanneer je leerlingen vanuit verschillende perspectieven bekijkt, lukt het opeens wel om alle leerlingen hun doel te laten bereiken,” vult Mascha aan. “Het gaat er om te vertragen, de waan van de dag los te laten en echt te analyseren waar een klas behoefte aan heeft, daar zit de winst. Dat moeten we met elkaar gaan leren en daarom is Lesson Study zo belangrijk.”

Om Lesson Study effectief toe te passen is een onderzoekende houding oftewel onderzoekend vermogen essentieel. Je kijkt naar de les, naar het klaslokaal en de leerlingen. Vervolgens moet je als team de tijd nemen om samen te ontwerpen. Zo ontdek je dat je allemaal verschillende perspectieven hebt en dat gesprek heeft een hele grote meerwaarde.

De Pendule beweging
Binnen het lectoraat De Pedagogische Opdracht nemen een onderzoekende houding en gezamenlijke reflectie ook een belangrijke plaats in. Tijdens haar Lectorale rede introduceerde Mascha de pendulebeweging als metafoor voor het onderzoekend vermogen in het onderwijs. “Als professional beweeg je voortdurend tussen handelen in de klas, reflecteren en het toepassen van wetenschappelijke kennis,” legt Mascha uit. 

De eerste bol speelt zich af in de klas waar je als onderwijsprofessional continu op leerlingen moet reageren. Je handelt vaak direct zonder veel tijd om na te denken. Wil je hier beter in worden, dan moet je af en toe afstand nemen en je handelingen reflecteren, bekijken en beschouwen. We noemen dat bedachtzaamheid na actie, je staat bewust stil bij je eigen handelingen. Bij dit reflecteren is het waardevol om collega’s te betrekken en samen te leren. “Door vanuit hun ervaringen naar de situatie te kijken, benut je het collectief. Je leert samen met je team en bespreekt wat er in de klas gebeurt. “De derde bol bestaat uit de wetenschap, de theorie, maar ook invloeden van buitenaf zoals ouders en de inspectie, onderwijsvernieuwingen etc. Als team moet je positie innemen zodat je wat je in de eerste bol doet kunt verantwoorden en uitleggen,” aldus Mascha.   

Het lectoraat past Lesson Study toe in de tweede bol, het collectief. “Deze methode sluit hier goed bij aan doordat leerkrachten bij zichzelf starten en vervolgens verdieping zoeken met hun team,” legt Mascha uit. “Collectief leren is zo belangrijk. Als we dat voor elkaar krijgen bij onze pabo-studenten, dan gaan er echt mooie dingen gebeuren. Door de deuren open te zetten en samen het gesprek aan te gaan, neemt de kwaliteit van onderwijsprofessionals toe.”  

Implementatie in het Curriculum
Het ontwikkelen van onderzoekend vermogen vereist specifieke vaardigheden, zoals observeren, interviewen en analyseren. “We zijn binnen de leerteams van de pabo al bezig met het ontwikkelen  van onderzoekend vermogen, maar Lesson Study is de kers op de taart.” Het is belangrijk dat we ervoor zorgen dat we de vaardigheden die nodig zijn voor het ontwikkelen van het onderzoekend vermogen goed integreren in het nieuwe curriculum. “Als we dit goed willen doen, dan hebben we alle collega’s nodig. Bij elke onderwijsactiviteit zouden elementen van dat onderzoekend vermogen moeten terugkomen. Ook bij het geven van feedback moet de onderzoekende houding aan bod komen. Dit is een voortdurend proces dat veel van de lerarenopleiders vraagt, zij moeten deze vaardigheden ook oefenen en het niveau moet steeds hoger. “We hebben nog een weg te gaan, maar zo kunnen we onze studenten goed voorbereiden op hun toekomstige rol als onderzoekende onderwijsprofessionals.”

Burgerschapsvorming is een actueel onderwerp dat veel vraagt van het basisonderwijs. Docent-onderzoeker Eline Veldt start binnenkort een verkennend onderzoek naar burgerschapsvorming in het basisonderwijs. In haar onderzoek staat het perspectief van de leerkracht centraal: wat kenmerkt hun burgerschapsvormend handelen en hoe vertellen zij daarover? “Zo kunnen we een breder gesprek over burgerschap in het basisonderwijs voeren,” legt Eline uit. 

Eline is docent levensbeschouwing bij Inholland Den Haag en onderzoeker bij het lectoraat De Pedagogische Opdracht. In onze samenleving bestaan verschillende visies op de manier waarop burgerschap vormgegeven zou moeten worden in het basisonderwijs. Deze visies kunnen we zien als ‘verhalen’ of narratieven. Lectoraat De Pedagogische Opdracht, verbonden aan de Inholland pabo, merkt dat het verhaal over doelgericht, planbaar en meetbaar burgerschapsonderwijs op dit moment leidend lijkt te zijn voor bijvoorbeeld de Inspectie van het Onderwijs. Het lectoraat is benieuwd welk verhaal (narratief) leerkrachten zelf vertellen als het gaat om burgerschap op school.

Hoewel de samenleving vaak focust op meetbare, toetsbare en planbare onderwijsmomenten, ziet Eline in de praktijk dat juist spontane momenten in de klas een grote invloed hebben op de burgerschapsvorming van leerlingen. “Dat zijn de momenten die ik met mijn onderzoek naar boven wil halen. Hoe krijg je als leerkracht grip op die momenten, hoe kun je die benutten en met anderen delen?”

Dagboek
Momenteel werkt Eline aan haar onderzoeksplan. Daarna gaat ze voorbeelden verzamelen van momenten waarop burgerschapsvorming plaatsvindt. Denk hierbij aan leerlingen die meebeslissen in de klas of een discussie over een controversieel onderwerp. “Zelfs als je het niet expliciet maakt, ben je op zulke momenten bezig met burgerschapsvorming. Ik vraag aan leerkrachten om een dagboek bij te houden waarin ze voorbeelden verzamelen van dit soort situaties.”

Vervolgens neemt Eline interviews af waarbij ze met de leerkracht dieper ingaat op genoteerde ervaringen. “Wat kenmerkt jouw burgerschapsvormend handelen en waar komt dat vandaan? Dat probeer ik tijdens de interviews te achterhalen.”

Waardevolle perspectieven
Eline wil zichtbaar maken hoe iedere leerkracht, met zijn of haar eigen verhaal en bagage, met burgerschapsvorming omgaat. Ze onderzoekt de wijze waarop leerkrachten zelf spreken over ervaringen met burgerschap op school en is benieuwd hoe zich dat verhoudt tot maatschappelijke verwachtingen rondom burgerschapsonderwijs. “Mijn doel is niet om leerkrachten te controleren, maar om aandacht te geven aan hun waardevolle perspectieven, om deze boven water te halen en om eraan bij te dragen dat leerkrachten deze kunnen benutten wanneer ze zich verantwoorden, bijvoorbeeld voor de inspectie.”

Het lectoraat heeft contacten met scholen die willen deelnemen aan het onderzoek. Na de zomer wil Eline met het onderzoek starten.

Ervaringsreconstructies
Ricks onderzoek de ‘Veerkracht van leerlingen en studenten'  vindt plaats op vier vestigingen van het ROC van Amsterdam, waar hij ook als docent werkt. "Het onderzoek in het mbo-onderwijs staat nog in de kinderschoenen. Voor mij is dit een kans om mijn eigen professionaliteit te versterken," zegt Rick. Hij begon zijn onderzoek door de ervaringen van docenten in kaart te brengen. Docenten beschrijven momenten waarop ze leer- en groeimogelijkheden voor studenten creëren. Deze momenten worden vervolgens uitgewerkt in dagboekfragmenten die input vormen voor ervaringsreconstructies. "Docenten analyseren deze momenten om te ontdekken hoe ze leren en groei nog beter kunnen initiëren en faciliteren."

Hulpbronnen
Een kernprobleem in het entree-onderwijs is dat jongeren weinig gebruik maken van beschikbare hulpbronnen. Ze leunen vaak zwaar op hun mentor. "Voor mentoren is dit een uitdaging, zeker als er vijftien jongeren op je steunen. Als de mentor wegvalt, blijken jongeren vaak onvoldoende in staat zelf hulpbronnen te identificeren en te activeren," legt Rick uit. Daarnaast maken studenten te weinig gebruik van elkaars sterke punten. "Jongeren kunnen veel van elkaar leren. Als we dit kunnen versterken, hebben ze daar ook baat bij als ze doorgaan naar Mbo niveau 2 en de kans om daarmee een startkwalificatie te behalen.

Ervaringsreconstructies geven docenten beter inzicht in hun eigen handelen. "We willen de professionaliteit van docenten versterken en jongeren zelfstandiger maken. Het doel is dat ze zelf hulpbronnen leren zoeken en hulpvragen stellen wanneer ze in moeilijke situaties terechtkomen, in plaats van alleen op hun mentor te leunen."

Uitval 
De uitdaging binnen de entree-opleiding is duidelijk zichtbaar in de uitvalcijfers. Drie op de vier studenten behaalt een diploma, maar van degenen die doorstromen naar mbo-niveau 2, valt de helft weer uit. "Van de 100 studenten die het entree-onderwijs starten, behalen uiteindelijk slechts 18 tot 20 hun startkwalificatie. Deze jongeren zijn ongelofelijke doorzetters," zegt Rick. De statistieken tonen aan dat het behalen van een diploma significant bijdraagt aan hun kansen op een beter leven.

Mee doen in de samenleving
Rick pleit voor een nieuwe benadering voor de jongeren die uitvallen. “Het leren van een beroep blijft belangrijk voor stabiliteit, maar we moeten ook kijken naar hoe we deze jongeren kunnen helpen een zinvol leven te leiden op verschillende levensgebieden. Een integrale aanpak, in samenwerking met de gemeente en hulpverlening, kan deze jongeren helpen om toch mee te doen in de samenleving, zelfs als een diploma uiteindelijk niet haalbaar is.” 

Gaby Verhoeven, lerarenopleider Nederlands bij de pabo van Inholland Rotterdam, startte afgelopen zomer als docent-onderzoeker bij het lectoraat De Pedagogische Opdracht. Met haar onderzoek voor het lectoraat wil ze graag bijdragen aan leesbevordering op de pabo. “Leesvaardigheid is een belangrijk en actueel onderwerp. Collega’s zien het belang en de meerwaarde en reageren enthousiast. Ze staan haast te springen om met mij in gesprek te gaan,” vertelt Gaby.  

Terwijl haar onderzoek loopt, is de pabo bezig met het ontwerpen van een nieuw curriculum. “Ik ga onderzoeken hoe leesbevordering daar een plek ik kan krijgen en ik wil het leesplezier van studenten vergroten.” Haar dubbele rol van docent-onderzoeker en lerarenopleider geeft haar een unieke positie. “Ik kijk naar dit onderwerp als onderzoeker en ontwerper, maar ook als lerarenopleider die volgend jaar gewoon aan de gang moet met dat nieuwe curriculum. Ik ben nauw betrokken bij het vormgeven van het nieuwe curriculum en zit zelf aan tafel bij het ontwerpen. Als ik een opening zie voor leesbevordering, dan geef ik dat natuurlijk meteen aan.” 
 
Momenteel analyseert Gaby wat er binnen de pabo al aan leesbevordering gedaan wordt. Ze onderzoekt hoe leesbevordering is vastgelegd in documentatie en in de leeruitkomsten en gaat daarover in gesprek met haar collega’s. “Op iedere pabolocatie wil ik met lerarenopleiders Nederlands in gesprek over wat er nu al op het gebied van leesbevordering gebeurt en wat hun behoeften zijn voor dat nieuwe curriculum. Daarna heb ik een mooie basis om met een ontwerponderzoek aan de gang te gaan.” Binnenkort starten de eerste focusgroepen In Den Haag en Dordrecht. Na de zomervakantie zijn Alkmaar, Haarlem en Rotterdam aan de beurt. 

Veranderingen 
Tijdens het literatuuronderzoek verdiepte Gaby zich in literaire gesprekken en de positieve effecten van met elkaar praten over boeken. “Als studenten deze methodiek op de pabo leren kennen, nemen ze deze vervolgens mee naar hun basisschool. Ik hoop dat ze daar vervolgens ook met hun eigen leerlingen ge-sprekken over boeken voeren.” Samen met collega’s is Gaby bezig met het schrijven van een plan voor de eerstejaarsstudenten zodat zij hier straks mee aan de slag kunnen. “Het is zonde om te wachten tot het onderzoek is afgerond. Mijn collega’s en ik hebben er bijvoorbeeld nu al voor gezorgd dat voltijdstuden-ten komend jaar ruimte in hun rooster krijgen om die literaire gesprekken te voeren. Dat houdt in dat ze allemaal hetzelfde boek of een fragment daaruit lezen en daarover met elkaar in gesprek gaan.” 
Daarnaast wil Gaby dat studenten ontdekken welke boeken er allemaal zijn. “We merken dat ze een beet-je blijven hangen in klassiekers als ‘Matilda’ en ‘Kruistocht in spijkerbroek’. En dat zijn hele leuke boeken, maar er zijn er inmiddels veel meer. Daarom vinden we het belangrijk om studenten ook kennis met an-dere boeken te laten maken en hun blik te verbreden.” 

“Verder kan jeugdliteratuur bij vakken als geschiedenis, aardrijkskunde of kunst een mooie verbindende factor zijn,” legt Gaby uit. Kinderen hoeven niet alleen feiten te lezen, maar kunnen via een jeugdboek ook veel over een onderwerp leren. “Je gaat dan veel meer in op de beleving en ervaring, die combinatie is heel mooi. Ik hoop dat kinderen én studenten op deze manier meer plezier krijgen in lezen, " sluit Gaby af. 

In deze video legt Mascha uit dat haar lectoraat in verschillende contexten onderzoekt wat de praktijk van het onderwijs inhoudt voor leerkrachten zelf. Die contexten zijn heel uiteenlopend, denk bijvoorbeeld aan kinderen die opgroeien in armoede of kinderen die opgroeien in sterk religieuze contexten. De basisvoorwaarden voor floreren zijn niet altijd aanwezig.

Als lector bij Hogeschool Inholland doet Mascha samen met haar team van De Pedagogische Opdracht veel onderzoek bij basisscholen. “Ik zie daar kinderen waar de basisvoorwaarden om te kunnen floreren al niet aanwezig zijn: gezinnen met armoede waardoor kinderen honger lijden, of waar veel stress is vanwege conflicten of verslaving.” Scholen hebben de complexe opdracht om kinderen in dit soort omstandigheden tot ontwikkeling te brengen, in een context waarin ook de overheid op allerlei manieren probeert om via scholen goed te doen. 

Pedagogische opdracht
Het lectoraat neemt de opdracht die het onderwijs heeft onder de loep. “Een opdracht voor het onderwijs is bijvoorbeeld: willen dat het onderwijs bijdraagt aan het floreren van alle kinderen in de samenleving. Dat houdt onder meer in dat je in staat bent om zinvol werk te doen en betekenisvolle relaties aan te gaan. Wil je dit als school? Dan moet je ook erkennen dat wanneer de basisvoorwaarden voor floreren er niet zijn, kinderen bepaalde vaardigheden moeten ontwikkelen om hiermee om te gaan.” Het gaat hier om veerkracht. Kinderen moeten bijvoorbeeld niet alleen leren waar je naar toe kunt als je bepaalde problemen ervaart, maar moeten ook het vertrouwen krijgen in relaties met volwassenen of leeftijdsgenoten.

Compenseren van ontbrekende basisvoorwaarden
Scholen krijgen echter taken die niet gaan over floreren of bouwen aan een toekomst, maar die zich richten op het compenseren van de ontbrekende basisvoorwaarden. Mascha noemt de ’broodbar‘ als voorbeeld: een plek op school waar kinderen een ontbijt krijgen aangeboden georganiseerd door ouders, waardoor grenzen tussen school en thuis verwateren. “Het is belangrijk om vanuit een professioneel pedagogisch perspectief na te denken of je dit als school kunt en wilt en om hier stelling in te nemen. Moeten partijen buiten de school deze taak niet vervullen?”

Rekenen en begrijpend lezen
Een ander voorbeeld gaat over de norm die de overheid stelt ten aanzien van rekenen en lezen. “Rekenen en begrijpend lezen zijn belangrijk. Dit zijn de enige twee normen die nog meetellen voor advisering naar de middelbare school. Het is niet erg om een bepaalde maat te nemen, maar waar je je bewust van moet zijn, is dat dit uiteindelijk richtinggevend gaat zijn voor wat scholen gaan doen.”

Effect van normering op lessen
Volgens Mascha heeft de normerende werking van toetsen rond rekenen en begrijpend lezen effect op het onderwijs. “Denk aan leraren die kinderen uit gezinnen waar Nederlands niet courant is, uitleggen wat woorden in een toets betekenen om te zorgen dat ze de toets kunnen halen. Of hoe deze norm kinderen een waardevolle leeservaring ontneemt. Bij begrijpend lezen leer je namelijk analytisch te kijken naar een tekst: wat probeert de schrijver over te brengen, welke informatie geeft dit je? Dat is heel waardevol, maar het is iets anders dan de fijne bezigheid van lezen. Dat je als kind kunt ontsnappen aan een bepaalde werkelijkheid, of dat je inleving gaat stimuleren. Door dat allemaal niet als maat te nemen voor doorstroom, lijk je te zeggen dat dit niet zo belangrijk is en bewerkstellig je dat leerkrachten zich hier niet op richten. Dat is een problematisch mechanisme.”

Verantwoordingskracht
Om dat mechanisme te doorbreken, gaat het lectoraat vooral naar scholen toe. “Met ons lectoraat maken we van een schoolteam een team van mede-onderzoekers. Samen nemen we ongeveer eens in de zes weken een lessensituatie onder de loep.” Daar wordt onderzocht waar bepaalde uitdagingen vandaan komen en worden handelingsalternatieven ontwikkeld. Kan het verkrampen van een leerling voor een rekentoets te maken hebben met veeleisende ouders? Wat doe je met de woede-uitbarsting van een kind afkomstig van een stressvolle thuissituatie? Leraren ontwikkelen zo de kennis en de gewoonte om binnen hun pedagogische opdracht situaties aan te pakken en te verantwoorden. Dit maakt scholen weerbaar, omdat het ze in staat stelt eigen keuzes te maken voor hun specifieke leerlingpopulatie in een context van externe normen die hen worden opgelegd.

Oplossing voor lerarentekort
“Het onderwijswerk maken we daarmee nog aantrekkelijker ook”, vult Mascha tot slot aan. “We zitten met een lerarentekort. Dat is deels een financiële kwestie, maar gaat ook over  het beroep. Het beroep van leraar zou moeten inhouden dat je als schoolteam een kwaliteitsnorm ontwikkelt op basis van een door dit team geformuleerde opdracht. Je monitort, verantwoordt en verbetert als team zelf systematisch deze kwaliteit. Daarmee kunnen mensen op school meerdere rollen vervullen, zonder dat ze losgetrokken worden van het primaire proces. En je hebt zelf veel meer invloed op wat je doet. Dit gevoel van professionele ruimte draagt bij aan werkplezier, status en beroepsperspectief.”

In onze hedendaagse maatschappij lijken economische belangen centraal te staan, ook in het onderwijs. Maar is dat echt waar het in het leven om draait? Doret de Ruyter, hoogleraar Educatie aan de Universiteit voor Humanistiek hoopt dat het onderwijs de focus naar het menselijk floreren verplaatst en gaat hierover in gesprek met Mascha Enthoven, lector van lectoraat De Pedagogische Opdracht. 

Het lectoraat De Pedagogische Opdracht stelt de professionaliteit van de leraar centraal en stimuleert het wetenschappelijke gesprek over onderwijs. Op deze manier krijgen leraren en schoolteams in toenemende mate grip op wat zij doen, waarom zij dit doen en leren zij dit handelen en deze keuzes meer wetenschappelijk te onderbouwen en verbeteren. Met dit gesprek met jou, Doret, beoog ik hen meer inzicht te verlenen in de processen op macroniveau die uiteindelijk de context bepalen waarin zij hun werk doen. Daarom als eerste vraag: jij en een aantal andere wetenschappers zijn samen met de OECD (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) in gesprek over het definiëren van floreren als doel van het onderwijs. Wat was dit doel voorheen en waarom wordt dit gewijzigd?

Doret: “Voorheen stonden de economische belangen centraal in het onderwijs. Dat komt doordat Nederland heeft besloten een kenniseconomie te zijn en we hebben opgeleide mensen nodig om die economie draaiende te houden en te verbeteren. Je merkt dat het onderwijs hierop is ingericht, maar het benadrukken van menselijk kapitaal leidt ook tot individualisme en een samenleving waarin mensen weinig voor elkaar over hebben. Daarnaast zien we dat de polarisatie toeneemt en merken we tegelijkertijd dat de bevolking steeds meer naar zingeving zoekt.” 

Je houdt je al twintig jaar af en aan bezig met menselijk floreren.  Wat zou dit volgens jou voor het onderwijs kunnen betekenen?
“Iedere leerling zou de mogelijkheid moeten krijgen om zichzelf zo optimaal mogelijk te ontwikkelen want dan kan deze persoon een zinvol en betekenisvol leven leiden. En tegelijkertijd bijdragen aan de betekenis van het leven van anderen. De nadruk ligt in het onderwijs nu op je zo hoog mogelijk ontwikkelen op een bepaald terrein. Je ziet dat bijvoorbeeld ook terug in de PISA (Programme for International Student Assessment) waarin  scores van leerlingen op rekenen en lezen tussen landen met elkaar worden vergeleken. In mijn ogen is het juist belangrijk om een kind zo breed mogelijk te ontwikkelen en kinderen te laten zien wat het leven zinvol maakt.”  

Dat klinkt mooi, is het haalbaar om van floreren een officieel doel van het wereldwijde onderwijs te maken?  
“Dat zal nog wel even duren, maar twintig jaar geleden kwam ik het idee nauwelijks tegen, terwijl er vandaag de dag steeds meer wetenschappers, beleidsmakers én professionals zijn die het begrip floreren omarmen. Hierbij sluiten de OECD  en UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation) aan.”

Het Jubilee Centre en de Harvard University en de OECD nodigden jou afgelopen zomer uit om met een groep internationale wetenschappers, praktijkmensen en beleidsmakers over dit onderwerp te discussiëren. Vertel eens, hoe ben je daar terecht gekomen?  
“Dat kwam door mijn eerdere betrokkenheid bij een rapport over het wereldwijde onderwijs van UNESCO. Ik  presenteerde mijn perspectief op floreren in het onderwijs en vervolgens werden verschillende interpretaties met elkaar vergeleken. Na uitgebreide discussies ondertekenden de deelnemers de Statement on Flourishing as an Educational Aim waarin de voortgang van de consultatie is samengevat.

Op de vraag hoe het onderwijs eraan bij kan dragen dat leerlingen leren een florerend leven te leiden zijn drie categorieën vastgesteld:

1.     Adaptief redeneervermogen: leerlingen leren kritisch na denken over verschillende situaties. Hierbij gaat het om algemene ontwikkeling.

2.     Ethisch beslissingsvermogen: leerlingen zijn in staat ethische beslissingen te nemen.

3.     Esthetische dimensie: leerlingen zijn in staat om te zien wat een mooi leven is en leren schoonheid in kunst en de natuur én zingeving te ervaren.”

Toch zal men de kwaliteit van het onderwijs altijd willen meten, leerkrachten willen aan kunnen tonen dat iets zinvol is.  
“De OECD vindt het inderdaad belangrijk om meetbare doelen te stellen en natuurlijk is het goed om te meten, je wilt zien of kinderen iets oppikken van je onderwijs, maar we moeten echt af van de gedachte dat je kinderen constant op een meetlat met elkaar moet vergelijken en dat je alles van waarde in het onderwijs kunt meten. De eerste categorie die ik net noemde is relatief eenvoudig, maar hoe ga je precies de tweede en derde categorie meten en wil je dat wel meten of kun je die als leerkracht ook op een andere manier te weten komen?”

En hoe gaat het nu verder, zijn er vervolgafspraken gemaakt?  
“Finland, Estland, Singapore en Australië zijn pioniers, deze landen gaan nadenken over hoe ze floreren in hun onderwijs kunnen implementeren. Op korte termijn zal er in ons onderwijs nog niet veel veranderen. De samenleving zal eerst op een andere manier over opleidingsniveau moeten gaan nadenken. Nu is het zo ingesleten dat kinderen met ‘betere’ diploma’s later een betere positie in de samenleving krijgen, meer geld verdienen, gelukkiger en gezonder zijn en langer leven.”

Je merkt nu dat uitstroomcijfers van een school steeds bepalender worden voor de beoordeling van kwaliteit. Er zijn scholen die van alles doen om de cito-scores op te krikken. 
 “Als dat verandert en als mensen ook op een rechtvaardige manier betaald worden (en inzien dat ieder mens verschillende potenties heeft), dan zal de stress rondom toetsen ook afnemen. Het is overigens niet de bedoeling om verantwoordelijkheden bij het onderwijs neer te leggen, die daar niet thuishoren. Maar het onderwijs kan er zeker aan bijdragen en kinderen leren dat er meerdere belangrijke zaken in het leven zijn en hoe zij die met hun potenties op een waardevolle en zinvolle manier kunnen invullen.”

De Pedagogische Opdracht
Het lectoraat De Pedagogische Opdracht doet onderzoek naar het veerkrachtig floreren van kinderen en jongeren om hen vooruit te helpen en het hoofd te bieden aan stressoren en risicofactoren. Onder dit thema vallen meerdere onderzoeksprojecten zoals: Persoonsvorming in het basissonderwijs. 

Foto Doret: Lilian van Rooij

Even voorstellen
Doret de Ruyter is werkzaam als hoogleraar Educatie aan de Universiteit voor Humanistiek en Directeur Onderwijs. Floreren als doel van opvoeding en onderwijs is een van haar onderzoeks-en onderwijsthema’s. 

Mascha Enthoven is lector van het lectoraat De Pedagogische Opdracht bij hogeschool Inholland. Haar lectoraat richt zich op het versterken van de professionaliteit en verantwoordingskracht van leraren en schoolteams.

Als promotor en co-promotor begeleiden zij samen Peter Elshout, docent-onderzoeker bij het lectoraat De Pedagogische Opdracht, in zijn promotie-onderzoek naar persoonsvorming in het basisonderwijs.

 

Hoe wordt een kind gevormd op de basisschool? Naar deze en andere vragen doen Peter Elshout en lector Mascha Enthoven van De Pedagogische Opdracht onderzoek. Deze maand verschijnt in het Tijdschrift voor Lerarenopleiders hun onderzoekspublicatie: ‘Vormingsmomenten.’ Ze beschrijven in dit onderzoek op welke momenten persoonsvorming zich in het basisonderwijs voordoet. Ook leggen ze uit waarom het, zeker voor Pabo-studenten, zo belangrijk is om nog meer grip op deze momenten te krijgen.

Het basisschoolonderwijs en persoonsvorming zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Binnen een school gebeurt dagelijks enorm veel op het gebied van karakter of identiteitsvorming van kinderen. “Eigenlijk is dat heel logisch, kinderen zitten uren op school en dat beïnvloedt niet alleen hun reken- en taalvaardigheid, maar ook wie ze als mens zijn,” zegt Peter. 

Hoe belangrijk het onderdeel persoonsvorming is, merk je als je Pabo-studenten vraagt waarom zij leerkracht willen worden. “Veel studenten ervaren het als hun opdracht om op een bepaalde manier invloed te hebben op de vorming van kinderen. Ze willen hen belangrijke ideeën meegeven, zodat het mensen worden die iets te brengen hebben aan de maatschappij,” legt Mascha uit. “Maar zelfs als deze drijfveer bij een leerkracht ontbreekt, dan heeft deze persoon toch invloed op de vorming van kinderen.” Peter knikt instemmend: “Eigenlijk ben je als leerkracht soms meer met vorming bezig dan het daadwerkelijke leren. Niet dat we daarmee willen zeggen dat leren onbelangrijk is, maar vorming en didactiek zijn twee verschillende kanten van onderwijs die voortdurend met elkaar verweven zijn in de praktijk.”

Het lectoraat De Pedagogische Opdracht is al langer bezig met het onderzoeken van vormingsmomenten. Het begon drie jaar geleden toen Mascha en Peter het artikel: Vorming volgens de leerkracht schreven. Gesprekken met leerkrachten, maakten toen duidelijk dat persoonsvorming verweven is met alles wat leerkrachten doen. “Het lectoraat is een voedingsbodem waar verdieping op wetenschappelijke theorie plaatsvindt. Onze volgende vraag was hoe we meer grip kunnen krijgen op dit soort momenten en hoe we studenten kunnen helpen zich hier verder in ontwikkelen. We willen dichtbij de opleiding en het onderwijs staan en studenten instrumentarium meegeven waarmee ze zelf gaan onderzoeken en zichzelf leren verbeteren,” zegt Mascha. 
 

Voorbeelden
Dat vormingsmomenten in alle hoeken en gaten van de dag verstopt kunnen zitten, blijkt bijvoorbeeld tijdens een rekenles. Kinderen leren hierin op hun beurt wachten, de leerkracht troost ze als ze iets moeilijk vinden enzovoorts. Als het gaat om didactiek, is vrij helder hoe je grip op een rekenles kunt krijgen. Op de Pabo leren studenten een les met heldere doelen te ontwerpen, met een instructie en een verwerking en een toetsmoment om te zien of het doel bereikt is. Het artikel ‘Vormingsmomenten’ gaat over het onderzoek naar de momenten van persoonsvorming die zich voordoen tijdens een lesdag en beschrijft de werkwijze die het lectoraat heeft toegepast om deze momenten te ‘vangen’. “Met deze werkwijze willen we grip krijgen op dit veel moeilijker grijpbare onderwerp dan didactiek. Denk bijvoorbeeld aan het uitpraten van een ruzie, dat zou je als leraar altijd doen, maar door zelf met vormingsmomenten bezig te zijn doe je dat bewuster,” aldus Peter.  

Verantwoordingskracht
Bewust omgaan met vormingsmomenten zorgt ook dat leerkrachten hun eigen handelen kunnen onderbouwen. “Als leerkracht wil je in staat zijn om te vertellen wat je doet en waarom je dat doet. Het is belangrijk om te leren hoe je samen met je team je eigen handelen onder de loep kunt nemen. Vanwege die verantwoordingskracht willen we dat studenten vormingsmomenten leren duiden. Het is de kern van hun professionaliteit en iets waar je als leerkracht je hele carrière mee bezig bent. Dat maakt het zo belangrijk om dit onderdeel in de opleiding te verwerken,” legt Mascha uit.

Studenten als partners 
Bijzonder is dat het onderzoek gebeurde in samenwerking met studenten. “Zij waren echt partners en betrokken bij het verzamelen van data,” zegt Mascha enthousiast. “We hebben samen onderzocht wat persoonsvorming is en op welke momenten studenten hier tijdens hun stage mee bezig zijn.”  De studenten legden een blad op hun bureau waarop momenten genoteerd werden die volgens hen met vorming te maken hadden. De volgende stap was iedere dag één van deze momenten uitwerken. “Zo konden wij zien wat er gebeurde en wat er door het hoofd van de student heen ging, dat werd onze onderzoeksinput,” vult Peter aan. Studenten leerden op deze manier zelf reflecteren, onderzoeken en hierover in gesprek gaan met medestudenten, wat helpt bij het ontwikkelen van een onderzoekende houding. “Zo hebben we het beste van twee werelden bij elkaar gebracht.” Uit dit onderzoek is ook het boek: De Pedagogische Opdracht: Het basisonderwijs in spiegels en vensters voortgekomen.

De inzichten die  studenten opdeden verschillen per persoon. “Dat vind ik het mooie aan dit onderzoek, die ruwe ervaring van die student in de klas. Verschillen ontstaan doordat studenten op verschillende plekken stage lopen en hun karakters zijn natuurlijk ook anders. De één is snel boos, de ander doet alles af met een grapje, je moet als leerkracht ook een eigen stijl ontwikkelen om met deze momenten om te gaan,” legt Peter uit. “Wat we veel terug horen is dat studenten door dit onderzoek met een andere blik naar hun klas en die momenten kijken. Ze durven los te komen van het dagelijkse programma en herkennen en benutten zo’n moment omdat ze dit nu kunnen verantwoorden. Je ziet een student tijdens de aardrijkskundeles de boeken bijvoorbeeld aan de kant te leggen als er een mooi gesprek over het klimaat ontstaat,” zegt Peter.  

Grip ontwikkelen 
Het keuzeonderwijs en het onderzoek hebben elkaar versterkt. Voltijd-pabostudenten kunnen uit het keuzeonderwijs voor de minor ‘Meesterlijk met mensen’ kiezen en de verkorte deeltijd studenten leren dit soort momenten herkennen en benutten tijdens de profilering. “Nu de Pabo een nieuw onderwijsprogramma krijgt, zien we dat persoonsvorming nog duidelijker wordt neergezet, persoonsvorming is een beroepstaak en wordt benoemd. Zo werken we eraan dat studenten echt in hun professionaliteit meekrijgen dat ze persoonsvormend bezig zijn en daar kritisch op zijn,” zegt Mascha.  

Toekomst 
Peter is dit jaar begonnen aan een promotietraject in een samenwerking tussen het lectoraat DPO en  de Universiteit voor Humanistiek. Hoogleraar Doret de Ruyter en lector Mascha Enthoven treden hierbij op als promotor en co-promotor. Je kunt vanuit verschillende invalshoeken naar persoonsvorming kijken, zoals levensbeschouwing, mindfullness en veerkracht. Peter en Mascha gaan voor een deel dezelfde onderzoeksinstrumenten gebruiken, maar nu met ervaren leerkrachten. “Zo’n ervaren docent heeft misschien veel meer ruimte in zijn hoofd omdat zaken zoals orde houden automatisch gaan,” vertelt Peter. “Zo kunnen we nog duidelijker maken waar je als leerkracht op kunt letten in de klas. Op welke momenten zie je persoonsvorming terug en hoe bepaal je dan wat goed handelen is?” Een mooi onderzoek voor bestaande en aankomende leerkrachten.

Wil je meer weten? Lees dan het onderzoeksartikel: Vormingsmomenten, Een onderzoek naar de momenten waarop persoonsvorming zich voordoet in het onderwijs

Even voorstellen
Mascha Enthoven is lector van De Pedagogische Opdracht. Haar lectoraat richt zich op het versterken van de professionaliteit en verantwoordingskracht van leraren en schoolteams.

Peter Elshout is docent onderzoeker voor het lectoraat de De Pedagogische Opdracht en docent levensbeschouwing bij de Pabo in Dordrecht.  

 Het rekenonderwijs staat op veel basisscholen centraal. De onderzoekers van het Lectoraat De Pedagogische Opdracht (DPO) zien een kans om didactiek en pedagogiek met elkaar te verweven en zo het perspectief van leerkrachten te verbreden. Sanne en Theo delen de ervaringen die ze tot nu toe opdeden tijdens het onderzoek Vormende kwaliteit van de kernvakken: rekenen-wiskunde.

De eerste stap van dit onderzoek was zoeken naar basisscholen die mee willen werken aan ervaringsreconstructies, een methode om je perspectief te verbreden. Met deze scholen zijn de eerste gesprekken al gevoerd. “Ons onderzoek is gericht op de praktijk en gaat om situaties uit de rekenles. We willen teams helpen om een bepaalde ervaringen die een leerkracht met een leerling heeft vanuit verschillende standpunten te bekijken. We doen dit met een groep leerkrachten zodat er zoveel mogelijk verschillende perspectieven naar voren komen,” legt Theo uit. “Vanwege de perspectiefverbreding helpt zo’n ervaringsreconstructie leerkrachten om verder te kijken dan wat de methode biedt. Ze maken samen een analyse en verbreden hun blik. Het gaat niet alleen om hoe het lesboek kan helpen, maar wat de specifieke behoeften van een kind zijn. Denk hierbij aan leefomstandigheden, de thuissituatie etc. En daar speel je dan tijdens de rekenles op in.”

Waardevol
Door het toepassen van ervaringsreconstructies worden didactiek en pedagogiek met elkaar verweven terwijl zowel leraren als onderzoekers deze onderwerpen vaak in aparte hokjes plaatsen. “Wij vinden het spannend om te zien hoe deze onderwerpen elkaar raken en doen zo nieuwe inzichten op,” legt Theo uit. De keuze voor het kernvak rekenen-wiskunde was daarbij snel gemaakt. Sanne en Theo hebben allebei namelijk affiniteit met deze vakken. Rekenonderwijs staat bij veel scholen centraal en dat maakt het makkelijker om scholen enthousiast te maken,” geeft Sanne aan. Er werken nu zeven scholen aan het onderzoek mee en de eerste reacties zijn heel positief. “Leerkrachten geven aan dat het heel waardevol is om met elkaar het gesprek over rekenen aan te gaan. Wij helpen scholen met een duurzame oplossing die ze zelf op lange termijn kunnen inzetten. We zouden deze methode bijvoorbeeld ook uit kunnen breiden naar het taalonderwijs.” 

In de praktijk
Voor de komende periode staan er reconstructies ingepland. Het gaat erom dat leraren situaties inbrengen die uitdagend zijn op het gebied van rekenen en wiskunde: momenten waarop ze zelf niet wisten hoe ze moesten handelen of waarbij ze achteraf over hun aanpak twijfelden. “Deze situaties worden in een team van vier tot zes personen besproken. Als de situatie is verhelderd, start de tweede ronde waarin de deelnemers hun analyses delen om zo het perspectief te verbreden. Tijdens de laatste ronde worden allerlei interventies aangedragen. De persoon die de situatie heeft ingebracht, kiest uiteindelijk welke en hoe een interventie in praktijk wordt toegepast,” vertelt Theo. 

Veerkracht
In het onderzoek worden veerkracht en kansengelijkheid zeker niet vergeten. “Deze onderwerpen staan centraal binnen ons lectoraat en we zien ze tijdens de eerste ervaringsreconstructies eigenlijk al vanzelf voorbijkomen. Op een school was er in de onderbouw bijvoorbeeld een leerling die maar niet verder kwam met het getalbegrip. De leerkracht was wanhopig, maar het lukte gewoon niet om elementaire optellen van getallen goed bij te brengen. De discussie ging toen in de richting van kansengelijkheid, wat doe je met zo’n leerling? Zeg je 'dan maar niet', met de grote gevolgen van dien?” licht Theo toe.  

Kruisbestuiving
Door de aanwezigheid van de onderzoekers van DPO vindt er ook kruisbestuiving plaats tussen scholen. “Wij schuiven niet aan als betweter, maar doen gelijkwaardig mee en brengen zo inzichten van buitenaf in. Tegelijkertijd verzamelt ons lectoraat thema’s die op verschillende scholen aan bod komen om deze vervolgens te analyseren. Het kan zijn dat hier raakvlakken uit naar voren komen. Dat kan per school verschillen en moet verder onderzoek uitwijzen,” aldus Sanne. DPO bekijkt ondertussen ook hoe dit onderzoek een rol kan spelen binnen de Pabo.  “Uiteindelijk willen we onderwerpen die we in de praktijk tegen gaan komen binnen de opleiding gebruiken. Ook willen we studenten betrekken, maar hoe dit vorm gaat krijgen, moeten we nog verder uitwerken,” sluit Sanne af.

Even voorstellen
Theo van den Bogaart is opleidingsdocent wiskunde en werkt daarnaast als onderzoeker bij het lectoraat De Pedagogische Opdracht.

Sanne Deckwitz is opleidingsdocent rekenen en wiskunde bij Hogeschool Inholland, Pabo Alkmaar en is onderzoeker bij het Lectoraat De Pedagogische Opdracht.  

De Pabo krijgt in 2024 een vernieuwd onderwijsprogramma dat zorgt voor toekomstbestendige onderwijsprofessionals. Bij dit grote innovatietraject werkt Inholland samen met basisscholen, studenten, docenten en lectoraten zoals De Pedagogische Opdracht. Lector Mascha Enthoven en Pabo-docent Pieter Snel vertellen over hun betrokkenheid bij dit proces.    

De mogelijkheid om een bijdrage te leveren aan het nieuwe curriculum van de Pabo sluit goed aan op de ambitie van het lectoraat De Pedagogische Opdracht (DPO). Dit lectoraat zet zich namelijk in voor het versterken van de professionaliteit van de leraar en van de kwaliteit van het lerarenberoep. "In het werk van het lectoraat DPO nemen het als leraren- of docententeam collectief onderzoeken van het eigen handelen en het daarbij benutten en creëren van kennis een belangrijke plaats in. Dit gedachtegoed is ook verwerkt in het vernieuwde onderwijsprogramma," legt Mascha uit.  

Verantwoordingskracht
Bij het ontwerpen van een nieuw curriculum voor Pabo-studenten is het belangrijk om naar professionele ontwikkelingstaken en de huidige positie van leraren te kijken, zodat de opleiding hierop in kan spelen. Mascha merkt al jaren dat leraren zich een speelbal voelen en analyseerde waar dit gevoel vandaan komt. Er blijkt een kloof te zitten tussen wat de buitenwereld van het onderwijs vraagt ten opzichte van wat leraren en professionals die met die kinderen werken voor ogen hebben. “Het onderwijs krijgt allerlei prikkels vanuit de maatschappij en wordt haast gedwongen bepaalde taken op te pakken terwijl leraren ook te maken hebben met de maatschappij waarin hun school staat. Hoe komen kinderen de school binnen, wat is hun achtergrond en hoe kun je daar als team op inspelen? Neem hiervoor de professionaliteit van (aanstaande) leraren als uitgangspunt. Laat leraren mede-onderzoekers worden van de grotere maatschappelijke situatie waarin zij werken om effectief handelen voor hun leerlingen te ontwikkelen en om een sterkere positie in te nemen in het grote onderwijssysteem,” zegt Mascha.

Het is mooi om te zien dat veel leerkrachten vanuit zichzelf al op deze manier werken, maar vaak ontbreekt hen de taal om dit handelen te expliciteren. “We werken als lectoraat met leraren, ib'ers, schoolleiders en bestuurders die heel bewust kiezen voor hun beroep en juist ook voor maatschappelijke, sociaal- economische context waarin de school staat. We willen van hen leren en hen equiperen anderen te helpen begrijpen wat zij doen en waarom en anderen inspireren dit ook te doen.” De professionalisering die ik als lectoraat beoog, is leraren hierbij ondersteunen zodat zij zelf in staat zijn te onderbouwen wat ze doen en waarom, maar het gaat er ook om dat ze hun handelen kunnen herzien als iets niet werkt. Ik noem het verantwoordingskracht in plaats van verantwoordingsplicht,” gaat Mascha verder.  

Onderzoekend vermogen
Wat de professionele ontwikkelingstaken betreft, neemt ook het onderzoekend vermogen een belangrijke plaats in binnen het nieuwe curriculum. “Veel van wat leraren doen, is vooraf niet te plannen. Ze handelen in het primaire proces en tegelijkertijd ook met hun team. In dat handelen moet de kracht zitten, daar begint het,” legt Mascha uit. Het is belangrijk dat je als leerkracht in staat bent om wat je ziet en opmerkt met je team te delen. “Pabo-studenten kunnen hier tijdens hun stage al mee beginnen door te analyseren wat er om hen heen gebeurt, vanuit welke perspectieven ze daarnaar kunnen kijken en welke literatuur daarop aansluit. Vervolgens kunnen ze de verdieping in gaan om een situatie te verbeteren.” 

Bij de Pabo wordt traditioneel het onderzoekend vermogen getoetst bij het schrijven van een onderzoeksverslag, waarmee studenten hun opleiding afsluiten. “Het idee was dat studenten op deze manier vanzelf een onderzoekende houding in de klas krijgen, maar die relatie blijkt niet zo sterk, er zijn zelfs studenten die hierna niets meer van onderzoek willen weten,” zegt Mascha. Ze hoopt daarom de onderzoekende houding straks door de hele opleiding heen terug te zien. 

Praktijkvoorbeeld 
Op dit moment zijn er al plekken waar de onderzoekende houding van studenten gestimuleerd wordt. Pieter heeft hier een mooi voorbeeld van. “Studenten van de verkorte deeltijd liepen tijdens hun studie tegen een hiaat aan. Zij doen geen afstudeeronderzoek, doordat ze al een hbo of master hebben, maar stelden wel vaak vragen over onderzoek doen. Daarom heeft dit thema een prominente rol gekregen binnen de nieuwe profilering Open aanbod." Het werkt als volgt: studenten kiezen een thema, gaan onderzoeken, doen nieuwe inzichten op en delen de resultaten met hun team.

“Dit stimuleert een onderzoekende houding in de klas, maar er is nog een ander voordeel. We merken namelijk dat deze studenten zich, ondanks hun eerdere werkervaringen, vaak nog wat terughoudend opstellen tegenover ervaren leerkrachten. Nu moeten ze samen met hun team aan de slag, experts binnen de Pabo opzoeken en vervolgens kennis binnen hun werkcontext delen, waar ze ook weer vragen stellen en het collectief van de school benutten. In het begin is het zwemmen, maar al snel ontstaat er een wisselwerking. Studenten voelen zich serieus genomen en leren met en van elkaar,” legt Pieter enthousiast uit. Deze vorm van onderzoek doen past bij het nieuwe curriculum waar studenten vanuit vraagstukken gaan werken. “We gaan opleidingsdidactiek gebruiken die niet alleen gesprekken met studenten stimuleren, maar ook zorgt dat de student kennis vanuit de opleiding met de praktijk deelt en andersom. Bij het Open aanbod wordt de verantwoordingskracht waar Mascha eerder over sprak uitdrukkelijk gezocht en ontwikkeld,” vult Pieter aan.   

Samenwerking 
Het lectoraat stimuleert het onderzoekend vermogen onder andere met het project Feedbackgeletterdheid bij rekenen-wiskunde. Daarin wordt bekeken hoe een leerkracht onderzoekend les kan geven in het vak rekenen en wiskunde. Verder heeft Mascha in samenwerking met de curriculumcommissie een visie op onderzoek geschreven waarbij rekening is gehouden met de verschillen tussen Pabo-opleidingsvarianten en -studenten. Voltijdstudenten zijn vaak nog wat onzeker en hebben meestal een ander startpunt dan deeltijdstudenten. “Dit lossen we op door bij professionele ontwikkelingstaken een soort meetlat naast een student of een groep te leggen. Het gaat er bijvoorbeeld om dat studenten in een team durven spreken over hun ervaringen, maar ook om in het team de ervaring van een collega te helpen duiden. Welke kennis zij benutten en hoe ze naar de maatschappelijke positie van hun school kijken.”

Het team en praktijkbegeleiders vanuit de school zijn tegelijkertijd ook lerend. Het is nog even zoeken hoe de verschillende rollen zich tot elkaar verhouden. Je wordt als student beoordeeld terwijl je tegelijkertijd gelijkwaardig in een team zit. Daar is veiligheid voor nodig. 
“We willen de Pabo op zo’n manier inrichten dat we al heel snel kunnen bepalen wat de leerroute van een student wordt. Flex studenten zijn pedagogisch bijvoorbeeld vaak al heel sterk. Als je de opleiding zo inricht dat je die pedagogische aspecten heel snel kunt valideren, dan geef je studenten ruimte voor de dingen die ze lastig vinden, zoals rekenen,” aldus Pieter.

Toekomst 
In 2024 start de vernieuwende Pabo. “Op dit moment werken we in werkgroepen belangrijke thema’s uit die we vervolgens in proeftuinen testen,” legt Pieter uit. Deze werkgroepen en proeftuinen wisselen informatie uit en maken waar nodig aanpassingen. In september start de ontwerpfase en wordt er een jaar proefgedraaid. Het lectoraat DPO blijft betrokken. “Er zijn de afgelopen jaren, in samenwerking met DPO, meerdere vormen van onderwijs ontworpen zoals het project Onderzoekend vermogen in samen opleiden binnen de Noord-Hollandse Samenscholing en de ‘minor Meesterlijk met Mensen’ waarin persoonsvorming centraal staat. We houden met de betrokken docent-onderzoekers hierover presentaties tijdens de startdagen van het vernieuwde onderwijsprogramma ter inspiratie voor manieren waarop je onderzoekend vermogen kunt stimuleren. Docenten en leraren in de praktijk zijn enthousiast en zien het hierdoor echt voor zich," zegt Mascha enthousiast. 

Binnen het lectoraat is ruimte om te experimenteren en uit te zoeken, juist om die verbinding tussen de Pabo en het lectoraat nog sterker te maken. “Deze verbinding is belangrijk. Vaak wordt de Pabo in media kritisch onder de loep genomen wanneer de kwaliteit van het basisonderwijs ter discussie staat. Je kunt je hiertegen afzetten, maar ik denk echt dat we ruimte hebben om te groeien, ook in academische zin. Lectoraten kunnen daar een sterke rol in vervullen door enerzijds goed onderzoek te kunnen en mogen doen en door wetenschappelijke onderbouwing en kennisontwikkeling te delen. Tegelijkertijd zijn er al docenten die daarin participeren en deze kennis meenemen naar de Pabo’s. Onderzoek en onderbouw wat je doet en waarom je dat doet. Zo werk je aan je eigen verantwoordingskracht en krijg je een nog sterkere professionelere cultuur die onze studenten en de leerlingen in het werkveld zeker ten goede komt,” sluit Mascha af.    

Even voorstellen
Mascha Enthoven is lector van De Pedagogische Opdracht. Haar lectoraat richt zich op het versterken van de professionaliteit en verantwoordingskracht van leraren en schoolteams.

Pieter Snel is naast docent levensbeschouwing bij het domein O&I ook voorzitter van de vakgroep en veel betrokken bij projecten over onderzoek en onderwijskunde zoals het vernieuwd onderwijsprogramma voor de Pabo.

In januari 2023 verscheen in Didactief een special over het lectoraat De Pedagogische Opdracht van Hogeschool InHolland. Met bijdragen van onder andere lector Mascha Enthoven, lerarenopleider en onderzoeker Theo van den Bogaart, en docent en onderzoeker Marietje Beemsterboer. Je kunt de special lezen via onze website en via didactiefonline.nl/artikel/special-de-pedagogische-opdracht.

"Onderwijs vervult een rol om kinderen en jongeren een veilige basis te bieden zodat ze kunnen floreren,” zegt Mascha Enthoven, lector De Pedagogische Opdracht bij Hogeschool Inholland, tijdens het symposium van de Pedagogische Opdracht eind januari bij Inholland Haarlem. “Zo zou er gekeken kunnen worden naar de wijk waarin de scholen staan en de aanwezige leerlingenpopulatie.”

“Dit zou kunnen betekenen,” vervolgt Mascha, “dat op scholen in wijken waar armoede en stressvolle situaties veel voorkomen, de leraren veel weten over het vergroten van de dispositie voor veerkracht bij hun leerlingen. Op scholen in de meer fortuinlijke wijken zou hiernaast een sterke nadruk moeten komen op het leren inrichten van een samenleving die hulpbronnen herkenbaar en bruikbaar voor mensen maakt, juist wanneer zij niet in staat zijn deze zelf op te zoeken.” Tijdens het symposium van de Pedagogische opdracht werd op dit en andere onderwerpen nader ingegaan.  

Symposium van de Pedagogische opdracht
Het symposium van de Pedagogische Opdracht bracht meer dan 150 professionals uit verschillende onderwijstypen bij elkaar. In een snel veranderende samenleving spelen zij een rol in de vorming van leerlingen en studenten. Dit stond tijdens het symposium centraal.  

Leerling wordt doorgegeven tijdens schoolcarrière
Tijdens de Keynote vertelde Mascha: “Onderwijsprofessionals geven leerlingen en studenten aan elkaar door. Een ieder van hen, ongeacht de specifieke levensbeschouwing, wil bijdragen aan het floreren van leerlingen en studenten. Het helpen floreren van mensen is een opdracht van een rechtvaardige samenleving, óók wanneer er sprake is van stressoren en risicofactoren in de levens van deze mensen.”  

De pedagogische opdracht: een veilige basis bieden om te floreren
Instituties in de samenleving hebben de taak te definiëren welke kwaliteit van leven voor mensen wordt beoogd. Dit doen zij door patronen van risico's en verlies voor mensen te kennen en ervoor te zorgen dat mensen deze ten goede kunnen keren. “Wanneer we op deze manier naar een rechtvaardige samenleving kijken, dan is het goed mogelijk om te definiëren wat de pedagogische opdracht van deze samenleving is,” legt Mascha uit. “Deze opdracht houdt in om kinderen en jongeren veiligheid en een basis te bieden waarmee zij kunnen floreren én waarmee zij potentiële stressoren en risicofactoren de baas kunnen. Dit, door te weten wat zij kunnen doen en waar zij naartoe kunnen gaan om tot hulp en oplossingen te komen.” 

Meer onderzoek nodig: hoe kan het onderwijs jongeren beter laten floreren
Het onderwijs kan het floreren van kinderen en jongeren vooruit helpen, en tevens het hoofd bieden aan stressoren en risicofactoren als doel stellen. Juist ook, in relatie tot de kernvakken zoals taal en rekenen. Het lectoraat doet onderzoek naar de vraag wat dit van het onderwijs vraagt en op welke manier schoolteams dit in het primaire proces kunnen realiseren. “Daarnaast vindt vorming plaats op talloze ongeplande momenten. Grip krijgen op deze momenten om vervolgens steeds beter sturing te kunnen geven aan deze momenten biedt ook veel perspectief voor het veerkrachtig helpen floreren van leerlingen en studenten,” vertelt Mascha. 

Kansenongelijkheid, kwaliteit- en vrijheid van onderwijs zijn actuele thema’s in het publieke debat. Centrale vragen bij deze verschillende thema’s hebben vaak te maken met de vorming van leerlingen.  ”Hierbij moeten we de gedachte dat de kwaliteit van het onderwijs bij de leerling wordt getoetst omdraaien: het gaat er juist om dat de leraar  de inhoud en kwaliteit  zelf onderzoekt, monitort, verantwoordt, toetst en verbetert.” Aan het woord is Mascha Enthoven, lector van lectoraat De Pedagogische Opdracht.

“Het gaat erom dát iedereen die in het onderwijs werkzaam is een pedagogische opdracht ervaart en daarnaar handelt. Het is dus van groot belang te expliciteren wat je als vorming van kinderen beoogt omdat dit je als professional stuurt in de ontelbare pedagogische interacties op een dag.” Volgens Mascha uit deze vorming zich in de keuzes van de inhoud van ons onderwijs, maar ook in de niet ’gekozen’ of ’vooraf geplande momenten’.

“We zien dat de vormende waarde van de inhoud van ons onderwijs, zoals het rekenonderwijs vaak te weinig wordt benut.  Zo sluit goed reken-wiskundeonderwijs  aan bij de ontwikkeling van kinderen en heeft het voor hen een grote vormende waarde. Deze waarde is praktisch en maatschappelijk, zoals het zichzelf financieel kunnen redden in de maatschappij, maar ook cultureel en historisch. Mascha Enthoven pleit er dan ook voor dat leraren vaardiger worden in het leren herkennen en interpreteren van signalen die  kinderen tijdens reken-wiskundeonderwijs geven. ”Onderzoek met elkaar wat je dagelijks doet in interactie met je leerlingen. Vanuit het lectoraat helpen we je aan instrumentarium en aan werkwijzen die betrouwbare en valide data opleveren. Wanneer je met elkaar in kaart brengt wat je doet, krijg je inzicht in wat je belangrijk vindt, wat je eigenlijk zou ’moeten’ doen, of wat je eigenlijk zou ’willen’ doen. En ook: waarom je dat zou moeten of willen.”

Professionaliteit 
Deze onderzoekende werkwijze hanteert lectoraat De Pedagogische Opdracht vanaf dag één, bij de samenwerking met leraren en schoolteams. Leraren worden  aangesproken op hun professionaliteit. In deze professionaliteit zit de door hen ervaren pedagogische opdracht diep verankerd. Na een periode op deze manier werken  concludeert en verwoordt het schoolteam de pedagogische opdracht die zij ervaren, wat blijkt uit hun handelen en de pedagogisch didactische keuzes die zij maken. Een uitrol van een visie of missiestatement is dan niet meer nodig. 

Wel is het nodig, en dat is de volgende stap in het proces van samenwerking met het lectoraat , dat het schoolteam de ervaren pedagogische opdracht en de daaruit voortkomende pedagogisch didactische keuzes kritisch onder de loep neemt.  Dit houdt in dat individuele leraren enkele ervaringen uit hun primaire proces met het hele team onderzoeken Het lectoraat helpt vervolgens om de perspectieven waarmee het team naar de ervaringen kijkt, te verruimen, mede met behulp van wetenschappelijke en maatschappelijke inzichten.

Op de vraag wat de relatie hierin tussen pedagogiek en didactiek is, antwoordt Mascha: “Didactiek is een prachtig instrumentarium om de vorming van kennis, vaardigheden en houding te sturen. Didactiek is daarmee een fantastisch hulpmiddel in de pedagogische verantwoordelijkheid om kinderen te vormen tot volwassenen die met kennis, vaardigheden en vertrouwen in de wereld kunnen en willen zijn.”

Mascha wenst het onderwijs toe dat zij een brede vormende opdracht krijgt en ruimte  om  zich professionalisering toe te eigenen en  vervullen. ”Dat we manieren en instrumentarium ontwikkelen om brede vorming met behulp van objectieve data in kaart te brengen en te waarderen en dat er een goede aansluiting komt tussen pedagogisch didactisch handelen en deze resultaten.”

Tot slot vroegen we Mascha hoe zij aankijkt tegen het zijn van een leraar: ”Het leraarschap is weggelegd voor de groten der aarde die in staat zijn om al deze intelligente kanten van de professie te belichamen in een primair handelingsproces met kinderen die in ontwikkeling zijn, die afhankelijk zijn van jou als volwassene en voor wie je een onbeschrijfelijk grote rol kunt spelen voor hun verdere leven.”

“Vier krachtige lectoraten met grote maatschappelijke relevantie maken met methodologisch gevarieerd onderzoek impact, zowel binnen als buiten de hogeschool.” Een visitatiepanel vanuit de Vereniging Hogescholen gaf vorige week complimenten aan de lectoraten van het kenniscentrum Onderwijzen en Leren in Diversiteit.

Tijdens de visitatiedag bij Hogeschool Inholland Haarlem lieten de lectoraten De Pedagogische Opdracht, Studiesucces, Diversiteitsvraagstukken en Teaching, Learning & Technology samen met werkveldpartners overtuigend zien hoe ze bijdragen aan het realiseren van inclusieve en effectieve leeromgevingen. 

Maatschappelijk relevant en actueel onderzoek 
De lectoraten droegen bijvoorbeeld bij aan het Manifest tegen Stagediscriminatie en de recent verschenen verkenning van de Onderwijsraad naar de inzet van intelligente technologie. Deze praktijkvoorbeelden illustreren dat de onderzoeksthema’s van het kenniscentrum maatschappelijk relevant zijn. Het belang van de onderzoeksthema’s is in de afgelopen coronajaren alleen maar verder toegenomen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan toename in kansenongelijkheid door verschillen in thuissituaties, in digitale geletterdheid en in toegang tot de arbeidsmarkt. 

Het panel was lovend over de kwaliteit van het onderzoek en de methodologische verscheidenheid. Die variatie in methodologie reikt van kwalitatief onderzoek, bijvoorbeeld met behulp van levensverhalen, tot aan kwantitatief onderzoek. De verscheidenheid wordt ook benut in samenwerking tussen de onderzoekers, en uitwisseling over de lectoraten heen die erop is gericht dat onderzoekers van elkaar leren. 

Bij de dag waren veel interne en externe partners aanwezig, waaronder het College van Bestuur van Inholland, vertegenwoordigers van scholen uit het primair onderwijs, het mbo, de Vrije Universiteit en het ministerie van OCW. Zij deelden hun enthousiasme over wat het onderzoek voor hen betekent.  

Ambities voor de toekomst 
“De grote opkomst laat zien dat het kenniscentrum van waarde is en dat onze vier sterke lectoraten een mooi toekomstperspectief hebben”, zegt Ria de Gooijer, programmaleider onderzoek van het kenniscentrum. “Het panel daagt ons uit om de positie van het kenniscentrum duidelijker neer te zetten. Wil je het kenniscentrum als totaal positioneren als dé plek voor vraagstukken rondom inclusieve en effectieve leeromgevingen of positioneer je de individuele lectoraten? We gaan hier de komende jaren mee aan de slag en nodigen daarbij onze partners binnen en buiten de hogeschool uit om het gesprek met ons daarover te voeren.” 

Het onderzoek van het kenniscentrum is een pijler van het nieuwe Strategisch Plan van Inholland, waarin aandachtspunten in het onderzoek als ‘Student als partner’, hybride leeromgevingen en diversiteit en inclusie als belangrijke aandachtspunten voor de hogeschool worden benoemd. 

Om de onderzoeksresultaten in de praktijk te benutten heeft het kenniscentrum een rijke variatie aan publicaties. De films, animaties, factsheets, verhalen, artikelen en nieuwsbrieven zijn terug te vinden op de website van het kenniscentrum. 

In de onderstaande video vertellen studenten hoe zij het versterken van onderzoekend vermogen ervaren en wat het voor hen betekent om samen te leren en werken in leerteams. 

De Noord-Hollandse SamenScholing (NHS) is een partnerschap tussen pabo Alkmaar en diverse PO stichtingen in de regio. In dit partnerschap staat het bevorderen van het onderzoekend vermogen van studenten in leerteams centraal. 

Om deze ambitie te realiseren trekt de NHS gezamenlijk op met lectoraat De Pedagogische Opdracht. Zij biedt hierin kennis, tools en onderzoeksmatige ondersteuning. In een eerdere video werd getoond wat de samenwerking tussen tussen de NHS en lectoraat De Pedagogische Opdracht betekent voor lerarenopleiders en onderzoekers.

Binnen het basisonderwijs is er veel discussie over de reken-wiskundeprestaties van leerlingen. Hoe kunnen we die verbeteren? Je kunt je dan als (aankomend) leraar richten op goede antwoorden en hoge toetsscores. Het proefschrift van Jorine Vermeulen waarop zij 6 oktober is gepromoveerd, vraagt juist aandacht voor hoe kinderen tot hun antwoord komen. Jorine is lerarenopleider en onderzoeker bij de onderzoekslijn De Pedagogische Opdracht. Haar onderzoek geeft inzicht in het reken-wiskundig denken van jonge kinderen. Daarmee kunnen leraren passend onderwijs bieden dat aansluit op het denkniveau van de leerlingen. Een actueel inzicht dat ze als lerarenopleider graag doorgeeft aan haar pabo-studenten.

Jorine is lerarenopleider rekenen-wiskunde aan de opleiding Leraar Basisonderwijs (pabo) van Inholland. Haar promotieonderzoek is verbonden aan de Universiteit Twente en aan het Cito. Daarin onderzocht ze hoe je op een effectieve manier kunt achterhalen hoe een leerling in groep 5 gedacht heeft bij het oplossen van optel- en aftrekopgaven. Door te achterhalen hoe een leerling denkt, kan de leraar beter aansluiten op de onderwijsbehoeften.

Visueel maken hoe leerlingen denken
Het eerste deel van het onderzoek gaat over de lege getallenlijn. De getallenlijn is voor sommige leerlingen een geschikt instrument om visueel te maken hoe leerlingen van optel- en aftrekopgaven oplossen. Leerlingen moeten volgens Jorine ook leren praten over hoe je iets oplost en welke strategie is gebruikt. Dat praten stimuleert hun reken-wiskundig denken, wat belangrijk is voor de ontwikkeling van hun probleemoplossend vermogen.

Cruciale rol voor leraren
De vaardigheid om je oplossing te verwoorden, is volgens haar onmisbaar om deel te nemen aan het vervolgonderwijs en straks in de samenleving. “Uiteindelijk gaat rekenen-wiskunde niet per se over het goed kunnen uitrekenen van kale sommen, maar om het functioneren in de maatschappij. Leraren spelen een cruciale rol om kinderen te helpen verwoorden welke strategie ze hebben gebruikt. Diagnostische opgaven om dit strategiegebruik te meten, helpen een leraar bij het voeren van klassikale gesprekken over strategiegebruik.”

Verrassend
In het tweede deel van het promotieonderzoek heeft Jorine gekeken naar welke soort opgaven ze kon ontwerpen om bepaalde fouten in groep 5 boven water te krijgen. Zo’n fout is bijvoorbeeld de zogeheten overbruggingsfout. Een leerling wil 83 - 57 = splitsend oplossen: via 80 - 50 = 30 en 7 - 3 = 4. Tot slot telt hij de tussenantwoorden op: 30 + 4 = 34. Maar de leerling heeft de eenheden 3 en 7 omgewisseld om het tekort aan eenheden op te lossen.

Een van de opvallendste dingen uit het onderzoek is dat deze fout verhoudingsgewijs vaker voorkomt bij leerlingen die goed kunnen rekenen. Jorine: “Dat komt doordat ze in groep 5 een ontwikkeling doormaken waarbij ze hun getalbegrip uitbreiden. In mijn proefschrift laat ik zien dat juist leerlingen met hoge scores voor rekenen en wiskunde iets in hun getalbegrip aan het ontwikkelen zijn, maar dit nog niet in hun strategiegebruik kunnen toepassen. Deze rekenfouten geven leraren belangrijke informatie voor het ontwerpen van hun lessen.”

Professionele ontwikkeling van lerarenopleiders
Inmiddels is Jorine bezig met een onderzoek voor de onderzoekslijn De Pedagogische Opdracht. Voor Inholland onderzoekt ze hoe lerarenopleiders in het geven van feedback beter kunnen aansluiten bij het leerproces van studenten. Jorine: “Als lerarenopleider probeer ik via mijn feedback aan studenten de verbinding te maken tussen het leren van kinderen, het leren van studenten en mijn eigen professionele ontwikkeling. Mijn keuze om nu onderzoek te doen binnen De Pedagogische Opdracht is omdat ik dan dichter bij het basisonderwijs sta, het werkveld waarmee wij als pabo samenwerken.”

Wie je bent, welke eigenschappen, rollen en waarden bij jou passen, is iets wat voortdurend gevormd wordt. Bij kinderen in de basisschoolleeftijd wordt dat met name gevormd door grotere en kleinere ervaringen binnen het gezin, de (sport)clubs en de school. Die school is een belangrijke plek, omdat kinderen daar veel tijd doorbrengen en veel andere kinderen ontmoeten.

Als leraar ben je een belangrijke factor in hun persoonsvorming, de vorming van het zelf. Maar in hoeverre zou een basisschool de persoonsvorming van kinderen actief voor haar rekening moeten nemen?

Voorstanders willen persoonsvorming vastleggen in een apart doeldomein met leeropbrengsten en onderwijsuitkomsten; tegenstanders vinden juist dat persoonsvorming niet gezien moet worden in termen van doelmatigheid en rationaliteit, maar iets wat erkend moet worden als iets wat voortdurend en onbewust gebeurt.

Peter Elshout en Mascha Enthoven onderzoeken een derde pad: ook zij zien persoonsvorming als proces zonder doelen en toetsing, maar als natuurlijk proces, ingebed in de interactie tussen het kind en de leraar. En daar kan een leraar volgens hen zeker op sturen.

Keuzeonderwijs persoonsvorming
Pabo Inholland biedt keuzeonderwijs op het gebied van persoonsvorming aan, waarbij studenten en onderzoekers met elkaar op zoek gaan naar manieren om deze momenten te leren herkennen en benutten. Meer weten over het keuzeonderwijs en onderzoek over persoonsvorming? Kijk op Persoonsvorming in het basisonderwijs.

Het artikel van Peter Elshout en Mascha Enthoven, "Persoonsvorming: fundamenteel doel-loos" is opvraagbaar bij Inholland | De Pedagogische Opdracht of via de bibliotheek van Inholland.

In de Noord-Hollandse Samenscholing zijn Pabo Alkmaar en vijf bestaande OIDS-besturen (Blosse, Opspoor, Ronduit, SKO WF en Zaan Primair) vertegenwoordigd. De insteek is samenwerken vanuit een open en onderzoekende houding, waarbij zowel studenten, als leerkrachten, lerarenopleiders en docent-onderzoekers zich in leerteams samen ontwikkelen en samen leren. De eerste 25 studenten zijn in februari 2021 gestart, over vier jaar moeten alle Pabo-studenten volgens dit model worden opgeleid. Via de NHS wordt daar geleidelijk naartoe gewerkt.

Gedeelde verantwoordelijkheid
“Doelstelling is dat voor de student praktijk en theorie niet meer als twee aparte werelden aanvoelen”, zegt Roos Numan, opleidingsmanager Pabo Alkmaar en lid van de stuurgroep NHS. “We maken daarom optimaal gebruik van de kennis die aanwezig is op de basisscholen. Dat geeft de leerkracht en de directeuren van die scholen meer invloed op ons curriculum en tegelijkertijd weten wij beter weten wat er daar allemaal speelt. De kwaliteit van leraren is de meest bepalende factor voor de kwaliteit van ons onderwijs en daar zijn we samen verantwoordelijk voor. De leerteams zijn daar een uitvloeisel van - iedereen neemt zijn eigen kennis en expertise mee.” Uniek is dat het eigen onderzoekslijn De Pedagogische Opdracht actief meedoet aan het partnerschap. Roos: “We ontwikkelen het onderzoekend vermogen van alle betrokkenen in samenspraak met het lectoraat, dat daar zelf ook weer onderzoek naar doet: een win-winsituatie.”

Leerteams in de praktijk
In de praktijk betekent het voor studenten naast de vaste stagedag op donderdag een extra praktijkdag op vrijdag. “Het is veel meer dan standaard leskrijgen”, zegt Denise Schouten, eerstejaarsstudent Pabo. “We zitten niet vast in een klas, maar het hele gebouw is ons leerterrein. Groot voordeel is dat leerwerktaken, zoals het meten van betrokkenheid of spelbegeleiding, ook aan de NHS worden gekoppeld. In plaats van anderhalf uur les krijgen wij nu een klein stukje theorie gevolgd door echte voorbeelden. Zo zie je meteen hoe je de theorie in de praktijk kunt uitvoeren. Achteraf bespreken we met het leerteam wat opviel en wat je eruit meeneemt. We werken aan onze eigen vaardigheden, observeren en beoordelen elkaar, en heeft iemand moeite met orde houden, dan lopen we binnen bij een leerkracht die daarin uitblinkt.”

Uitdagen op creativiteit
Sinds vorig jaar werkt de Pabo met leeruitkomsten, waarbij studenten vrijer zijn in de manier waarop zij hun kennis en kunde kunnen aantonen. Jennifer de Rooij, eerstejaars Pabo-student: “We worden echt uitgedaagd op onze creativiteit. In het leerteam breng je elkaar op ideeën, maar je komt ook op ideeën om mét elkaar uit te voeren. Zo kozen wij er bij het onderzoek ‘Rijke leeromgeving’ voor om een deel van de verslaglegging te doen via een talkshow waarin we op een verrassende manier lieten zien dat we de leeruitkomsten hadden behaald. En binnenkort geeft een praktijkbegeleidster spontaan gastles, omdat zij toevallig veel weet over een onderwerp dat we behandelen. Dan zie je die koppeling tussen ons als studenten, onze hogeschool en de praktijkschool. Het thema is echt samen! Ben je daartoe bereid, dan leer je zoveel van elkaar.”

Spannend proces
Het is een spannend en leerzaam proces voor de NHS-partners, aldus Roos Numan. “Samen met de leerkrachten en praktijkschool zijn we de samenwerking aan het vormgeven. Dat betekent dat de praktijkdagen inhoudelijk per opleidingsschool wat kunnen verschillen, terwijl de studenten aan het einde van de opleiding wel hetzelfde diploma krijgen - een balanceeract tussen gezamenlijke onderdelen en op maat gemaakt onderwijs. We moeten samen bewegen en het gaat niet vanzelf, maar als de juiste mensen aan tafel zitten, als die leerkrachten en onze docenten en studenten aan de slag gaan, gebeuren er zulke mooie dingen. Er zit enorm veel energie in het traject, omdat we echt bezig zijn met waar het om gaat.”

Denise kan niet wachten tot straks álle lessen weer fysiek plaatsvinden. “Ik vind dit zo’n goed idee, het liefst heb ik iedere dag praktijk! Iedereen in mijn leerteam wil elkaar helpen en met de ander meedenken.” Ook Jennifer staat te trappelen. “Ik zit helemaal op mijn plek en dat is door de NHS alleen maar sterker geworden. We worden gestimuleerd om in andere richtingen te denken dan puur vanuit de theorie van het werkboek. En het enthousiasme dat daardoor ontstaat werkt ongelooflijk aanstekelijk!”

Hoe kunnen we de kansengelijkheid tussen kinderen bevorderen? Herwaardeer het vakmanschap van leraren, zo bepleit Mascha Enthoven, lector De Pedagogische Opdracht van Hogeschool Inholland, in het maandblad JSW. Oog voor de aard en complexiteit van het vak is cruciaal om tot passende, duurzame oplossingen te komen die leiden tot kansengelijkheid.

JSW-themanummer over vakmanschap
Het maartnummer van JSW draait om het thema vakmanschap. Gasthoofdredacteur Thijs Roovers, zelf leraar in het basisonderwijs en bekend als medeoprichter van de actiegroep ‘PO in Actie’, vulde het nummer met artikelen over het vakmanschap van leraren. Hij nodigde lector Mascha Enthoven uit haar perspectief op het vakmanschap van de leraar te geven.

Ervaringen delen in ‘buitenruimtes’
Samen met docent-onderzoeker Colleen Clinton en bestuurder Marten Elkerbout beschrijft Mascha hoe kansengelijkheid van leerlingen alles te maken heeft met de ontwikkeling en waardering van het vakmanschap van de leraar. Haar onderzoekslijn De Pedagogische Opdracht bevordert dit vakmanschap door zogeheten ‘buitenruimtes’ te creëren. Leraren, opleiders en onderzoekers brengen er theorie tot leven en delen ervaringen uit de praktijk.

Levendige anekdotes van leraren
Wat in de buitenruimten gebeurt, doen de auteurs ook in hun JSW-artikel. Ze beschrijven de mechanismen die schuilgaan achter de onevenwichtigheid in ontwikkelingsmogelijkheden van kinderen op basis van hun achtergrond. Ze maken deze levend door anekdotes van leraren en schoolleiders te geven bij deze mechanismen. Het maakt duidelijk hoe gebrek aan ontwikkelingsmogelijkheden ‘de school binnenkomt’ en zich daar aan de leerkracht presenteert.

Lees het volledige artikel
Wil je weten hoe kansengelijkheid een eerlijke kans krijgt en hoe leraren daarin een cruciale rol kunnen spelen? Lees het artikel ‘Meer ruimte voor vakmanschap. Kansenongelijkheid bestrijden’ door het themanummer van JSW te bestellen.

Brede vorming is een onderwerp dat de afgelopen jaren weer op de agenda van het basisonderwijs is gezet. Diverse pedagogen, filosofen en overkoepelde instanties houden zich ermee bezig. Er worden discussies gevoerd, onderzoeken gedaan en theorieën uitgewerkt. Maar hoe kijken leerkrachten in het basisonderwijs naar dit onderwerp? Schenken zij er in hun onderwijspraktijk ook meer aandacht aan?

Docent-onderzoeker Peter Elshout en lector Mascha Enthoven van de onderzoekslijn De Pedagogische Opdracht voerden een verkennend onderzoek uit om deze vragen beantwoord te krijgen. Niet geheel tot hun verbazing waren de leerkrachten die zij spraken niet bekend met de term ‘brede vorming’. “Het abstractieniveau van de discussie rondom brede vorming is vaak hoog, waardoor het niet altijd even duidelijk is wat de betekenis voor de praktijk is,“ verklaart Elshout.

Gelijke vraagstukken
Toch betekent de onbekendheid met de term niet dat het onderwerp niet leeft. Elshout legt uit: “‘Hoewel leerkrachten de theoretische termen vaak niet paraat hadden, ging het gesprek wel degelijk over dezelfde onderwerpen. Een van de meest duidelijke punten van overlap tussen de theoretische discussie en de gesprekken met leerkrachten was bijvoorbeeld de spanning tussen het aanbieden van waarden die je als leerkracht belangrijk vindt (socialisatie) en het maken van ruimte zodat de leerling zelf een unieke persoon kan worden (subjectificatie). Dus in hun dagelijkse praktijk blijken leerkrachten tegen dezelfde vraagstukken aan te lopen als waar wij als onderzoekers mee bezig zijn.”

Collectief
“Dit biedt natuurlijk een prachtige kans voor ons om - uitgaande van de ervaring van de leerkracht - een collectief op te bouwen waarin leerkrachten, lerarenopleiders en studenten met elkaar onderzoeken wat het betekent om leerkracht te zijn en, in dit specifieke onderzoek, wat het betekent om kinderen breed te vormen,” vult Enthoven aan. Een uitgebreid artikel over het onderzoek staat in het Tijdschrift voor Lerarenopleiders 41(2) 2020.

Vervolg
Een vervolgonderzoek staat ook al in de steigers. Hierin gaan studenten een half jaar lang de vormingsmomenten die ze dagelijks tegenkomen bijhouden en bestuderen. “Ons doel is om te kijken wat we kunnen leren van de groei die deze studenten doormaken in het herkennen en benutten van vormingsmomenten,” licht Elshout toe.

Het vak van leraar is het mooiste vak van de wereld. Hoe maken we de schoonheid van het beroep van leraar weer zichtbaar? In haar lectorale rede pleit Mascha Enthoven, die zich per 30 januari officieel lector De Pedagogische Opdracht mag noemen, ervoor leraren de ruimte te bieden. “Het is nodig om de opdracht van het onderwijs te formuleren binnen de invloed van het handelen van de leraar. Daar is vertrouwen en ruimte voor leraren en schoolteams voor nodig; vertrouwen en ruimte om als collectief het individuele handelen van de leraar te ondersteunen en om als collectief dit handelen te verantwoorden.”

Mascha Enthoven formuleert de pedagogische opdracht als het bijdragen aan de ontwikkeling van kinderen tot volwassenen die met kennis en kunde, verantwoordelijkheid en in verbondenheid met anderen in de wereld kunnen en willen zijn. In haar betoog benadert ze vanuit vier perspectieven – het kind, de leraar, de lerarenopleider en de onderzoeker – de stappen die nodig zijn voor deze opdracht: herdefiniëren waar het onderwijs toe dient, plaatsen van deze opdracht binnen de invloed van het handelen van leraren, creëren van professionele ruimte om dat mogelijk te maken, en het ontwikkelen van een instrumentarium om in deze ruimte te bewegen. “En dat alles altijd vanuit bedachtzaamheid. We moeten dicht blijven bij wat het beroep van leraar in de dagelijkse ervaring betekent, zodat we dit als onderzoeker kunnen zien, begrijpen en invoelen. Nu worden leraren nog te vaak gepasseerd in hun professionele inschatting van wat belangrijk en goed is om te doen en worden zij gedwongen naar buiten te kijken voor een beoordeling van hun eigen succes. Ze zijn te veel afhankelijk van de druk die externe partijen op het onderwijs leggen.”

Grote inspiratie
Lucas Rurup, directeur van het Domein Onderwijs en Innovatie, benadrukt in zijn inleiding dat leraren een krachtig collectief vormen. Samen kunnen ze een bijdrage leveren aan het interessanter maken van het beroep van leraar. “Daar heb ik het met Mascha het afgelopen jaar veel over gehad. Soms gaat een proces pas weer in een stroomversnelling als je het missende puzzelstukje vindt. Mascha is voor mij dat ene missende puzzelstukje.” Wie ook veel energie en inspiratie haalde uit de gesprekken met Mascha, is docent-onderzoeker Peter Elshout. “Onze gesprekken gingen over waarom onderwijs zoveel meer is dan het genereren van leeropbrengsten. Dat raakte me en zette mij aan om, na jaren, weer muziek te gaan maken en mijn eigen gevoelens als leerkracht in liedjes te vatten.” Mascha op haar beurt was zo onder de indruk van de teksten, dat ze Peter vroeg de liedjes (hier te beluisteren) tijdens haar lectorale rede ten gehore te brengen. Dit tot groot genoegen van de vele aanwezigen (bestuurders, opleiders, leraren, onderzoekers, managers, collega's en bekenden) die naar Inholland Haarlem waren gekomen. 

Buitengebied
“Ik voorzie dat wanneer we als opleidingen, werkveld en onderzoekers daadwerkelijk een collectief gaan vormen dat het primaire proces van het onderwijs dient, dat we dan een beroepsgroep en beroepspraktijk kunnen creëren waarin leraren beschikken over nog grotere passie, zingeving, professionaliteit en ruimte om deze professionaliteit tot uiting te brengen.” Om de pedagogische opdracht te vervullen, hebben leraren volgens Mascha professionele ruimte nodig, het ‘buitengebied’ van het betrokken handelen van de docent. “Deze ruimte is vergelijkbaar met de grond buiten de bebouwde kom van dorpen en steden. In de ruimtelijke ordening dienen deze buitengebieden voor natuur en recreatie en voor het verbouwen van gewassen. Het betrokken handelen heeft buitengebied nodig voor ontspanning, reflectie en collectieve bedachtzaamheid.”

Complex dorp
Thijs Roovers, leraar in het basisonderwijs, oprichter van PO in Actie en kwartiermaker voor Het Lerarencollectief, streeft het geven van autonomie aan de leraar na. “It takes a village to raise a child. Maar in onderwijsland staat een wel erg complex dorp, waarin extreem veel partijen en slechts weinig docenten zijn vertegenwoordigd. En dat terwijl er juist door de mensen uit het werkveld meegedacht moet worden over waar behoefte aan is, welke vragen er spelen.” De kwaliteit van het onderwijs staat op de tocht, het wordt volgens Thijs tijd om het vak vanuit het eigen vakmanschap te herijken. “En daar is iedereen voor nodig! We moeten met elkaar in gesprek; ieder vanuit zijn eigen expertise en allemaal vanuit een gemeenschappelijk doel.”

Hoofd en hart
“Jouw opdracht is belangrijk, het gaat in jouw onderzoeken namelijk ook over ons eigen onderwijs”, aldus Huug de Deugd, lid van het College van Bestuur. Vóór de aanwezigen naar een van de geboden workshops gaan, verzorgd door de onderzoekers die samen met Mascha De Pedagogische Opdracht vormen, overhandigt hij symbolisch een beeldje aan Mascha. “Lectorale redes zijn vaak theoretisch en rationeel. Vandaag was dat niet het geval, in jouw verhaal voel ik de verbinding tussen hoofd en hart. Door jouw woorden en de muziek van Peter voel ik waar het over gaat in het onderwijs.”

Het redeboekje, dat na afloop van de lectorale rede aan alle aanwezigen werd overhandigd, is hier te downloaden.

Inholland wil inzetten op de kracht van diversiteit. Dat is actueel en urgent, maar weten we wel voldoende over hóe we dat als hogeschool kunnen doen? Bijvoorbeeld: Hoe kunnen we studenten zo leren omgaan met diversiteit dat zij toegerust worden om diversiteit (in al zijn vormen) als kracht in te zetten tijdens hun opleiding en stage, en later in hun loopbaan? En: Welke kwaliteiten hebben docenten daarvoor nodig en welke eisen stelt dat aan de leeromgeving (binnen de hogeschool en op stageplekken)?

Lectoren en onderzoekers vanuit vijf verschillende domeinen van Hogeschool Inholland hebben samengewerkt om antwoord te geven op dergelijke vragen. Zij zijn verbonden aan Dynamiek van de Stad, Jeugd en Samenleving, Diversiteitsvraagstukken, Media, Cultuur en Burgerschap en Pedagogisch-didactisch Handelen. Het onderzoek richtte zich op studenten en docenten van Hogeschool Inholland en op professionals in de beroepenvelden die stageplekken aanbieden aan de studenten van verschillende opleidingen.

Het onderzoek is uitgevoerd in Amsterdam, Diemen en Rotterdam, bij vier verschillende opleidingen: Social Work, Pedagogiek, Business Studies en Communicatie. Deze en ook andere opleidingen kunnen met de resultaten en aanbevelingen aan de slag.

Het rapport is nu beschikbaar. Binnenkort komt er ook een factsheet en wordt het rapport besproken in de Community of Practice Diversiteit van Hogeschool Inholland.

Ruim 30% van de Inholland-studenten heeft een migratieachtergrond. Ook is een groot deel van de Inholland-studenten eerste generatie student hoger onderwijs in de eigen familie. Het landelijke beeld dat eerste generatie studenten en studenten met een (bepaalde) migratieachtergrond vaker uitvallen, geldt ook voor Inholland. Tegen die achtergronden wil de hogeschool het Students4Students-programma inzetten om tot verbeteringen te komen en de kansengelijkheid van studenten met een diverse achtergrond te vergroten.

Storytelling
Kern van de aanpak vormen mentoring, storytelling en een veerkrachtperspectief. In speciale leergemeenschappen op drie Inholland-locaties leren studenten waarom het vertellen van verhalen zo krachtig is, hoe het delen van levensverhalen kan bijdragen aan het thuisgevoel van studenten bij de opleiding en hoe studenten hun eigen hulpbronnen kunnen ontdekken die hen kunnen ondersteunen in het vinden van hun weg aan de hogeschool. Het gaat om eerstejaarsstudenten van de opleidingen Social Work Noord en Zuid en Creative Business. Zo wordt storytelling als werkvorm ingezet voor binding, kansengelijkheid en studiesucces en dragen de lectoren positief bij aan het profilerende Inholland-thema diversiteit. Docent-onderzoekers van verschillende opleidingen en studenten van de Pabo’s zullen als student-onderzoekers optreden in het monitoren van het programma.

ECHO
Bij S4S-projecten werken studenten nauw samen met universiteiten of hogescholen om de toegankelijkheid en kansengelijkheid voor alle studenten te vergroten en het hoger onderwijs inclusiever te maken. Deze campagne wordt uitgevoerd door ECHO, expertisecentrum diversiteitsbeleid in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Welke onderzoeker van Inholland die maatschappelijk relevant en praktijkgericht onderzoek heeft gedaan verdient volgens jou de Wij Inholland award in de categorie onderzoek? We zijn op zoek naar een Inholland-onderzoeker en onderzoeksteams die innovatief onderzoek hebben gedaan, aansluitend op de Inholland-thema’s gezond, duurzaam en creatief én daarmee een brug slaand naar het werkveld. De uitreiking vindt plaats tijdens de Dag van het Onderzoek, dinsdag 25 juni 2019 bij Inholland Den Haag. Je hebt tot 24 mei 2019 om je voordracht in te zenden.

Naast een eervolle vermelding krijgt de winnaar een award, volop publiciteit en een geldbedrag van 2.500 euro om te besteden aan individuele scholing en persoonlijke ontwikkeling. Hierbij kan gedacht worden aan een cursus, workshop, congres of werkbezoek gerelateerd aan de onderzoeksactiviteiten.

Welk onderzoek komt in aanmerking?
Voor de Wij Inholland award - Onderzoek 2019 komen alle onderzoeksprojecten in aanmerking die zijn uitgevoerd door een onderzoeker of onderzoeksteam in dienst van Inholland. Daarnaast hebben de projecten geresulteerd in een publicatie of ander tastbaar onderzoeksresultaat.

Winnaar 2018
Vorig jaar ging de award naar Petra Boersma (onderzoekslijn Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen) voor haar onderzoek naar de Veder Contact Methode om te communiceren met mensen met dementie.

Wat zijn de beoordelingscriteria?
De beoordelingscriteria zijn gebaseerd op het Inholland Onderwijskompas en het Brancheprotocol Kwaliteitszorg Onderzoek (BKO):

• Persoonlijk en dichtbij: het onderzoek is van belang voor het onderwijs en de beroepspraktijk, en de resultaten worden in het onderwijs en het werkveld gebruikt.
• Durf te leren: het onderzoek is gericht op innovatie en vernieuwing, zowel in aanpak als qua doorwerking.
• Diversiteit als kracht: het onderzoek heeft een discipline- en/of domeinoverstijgend karakter of is op andere wijze gericht op verbinding.
• We bekennen kleur: het onderzoek draagt bij aan de profilerende thema’s Duurzaam, Gezond en Creatief.
• Kwaliteit in interactie: het onderzoek heeft een grondige methodologische basis en is het resultaat van coproductie met andere partijen.
• Grensverleggend onderzoek: is dit jaar het thema van de Dag van het Onderzoek en daarmee een extra criterium. Waarom is juist dit onderzoek grensverleggend?  

Jury
De jury maakt uit alle inzendingen een eerste selectie op basis van de bovengenoemde criteria. Dit leidt tot een shortlist van drie onderzoeken die vervolgens nader beoordeeld worden door de jury. De samenstelling van de jury wordt later bekendgemaakt. 

Hoe draag je iemand voor?
Je kunt een eigen onderzoek inzenden, maar ook een ander voordragen. De inzending bevat in ieder geval onderstaande informatie:

• een motivatie per criterium waarom het onderzoek voor de Wij Inholland award - Onderzoek 2019 in aanmerking komt;
• een korte beschrijving van het onderzoeksproject;
• achtergrondinformatie over de onderzoeker (bijvoorbeeld curriculum vitae);
• een kopie van een publicatie/publiciteit over het onderzoeksresultaat.

Je kunt de inzending tot 24 mei 2019 per e-mail versturen naar Bart Muusse. de secretaris van de jury.

Onze leraren zijn voor een deel verantwoordelijk voor het vormen en opvoeden van de jeugd. Dit is hun pedagogische opdracht. Met haar onderzoek wil Mascha Enthoven docenten ondersteunen in het voldoen aan die opdracht.

Pedagogische conditie
“Hiervoor kijk ik naar de pedagogische conditie van leraren”, legt ze uit. “Dat gaat over de aansluiting tussen wat jij als leraar te bieden hebt en de behoefte van de leerling. Als leraar of docent ben je de hele dag bezig om kinderen iets te leren en om hen verder te brengen in hun ontwikkeling. Je maakt daarvoor de hele dag allerlei bewuste en onbewuste afwegingen. Vaak gaat dat goed. Je ervaart dat de leerlingen, deelnemers of studenten betrokken zijn. Je ziet dat ze groeien. De dingen die je voor ogen hebt, gebeuren en je ervaart flow. Er zijn echter ook momenten dat wat je doet niet werkt. Soms heb je de tijd om daar goed over na te denken, maar vaak vraagt zo’n moment een directe reactie. Wat doe je dan? Kun je zo’n uitdaging gebruiken om je leerlingen verder te ontwikkelen? Zodat ze volwassenen worden die met plezier, kennis en kunde, verantwoordelijk en verbonden in de wereld staan. Dat zegt iets over je conditie op pedagogisch gebied.” Haar onderzoekslijn gaat zich richten op het versterken van die pedagogische conditie. Dat kan onder andere door leraren (in opleiding) te leren hun handelen te onderbreken en met een onderzoekende blik naar dezelfde situatie te kijken. “Leraren die denken als een onderzoeker, kunnen zichzelf en het onderwijs blijven verbeteren. Door met een onderzoekende blik naar kinderen te kijken en naar hun eigen werk. Door de juiste vragen te stellen en te leren van de antwoorden.”

Ideale combinatie
De kracht van Enthoven is dat ze abstracte kennis makkelijk kan vertalen naar de praktijk. Ze heeft als pedagogisch wetenschapper veel onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van leraren. Daarnaast heeft ze afgelopen jaren gewerkt als docent in het hbo. Hierdoor weet ze precies voor welke uitdagingen je komt te staan in het onderwijsvak. Ze kan dus meepraten met zowel de theoretische wetenschapper als de praktijkgerichte vakman of -vrouw. In haar huidige functie als lector is dat natuurlijk een ideale combinatie.

Duurzaam onderwijs
Mascha Enthoven is met haar onderzoekslijn verbonden aan de onderzoeksgroep Onderwijzen en Leren in Diversiteit. Met haar onderzoek werkt ze aan duurzame oplossingen voor het onderwijs, passend bij het gelijknamige thema van Hogeschool Inholland. “Het onderzoekend vermogen van leraren en docenten wordt door onze manier van onderzoeken vergroot. Dit betekent dat zij steeds beter worden in het zelfstandig onderzoekend oplossen van problemen. En in het begeleiden van anderen daarin.” De pedagogische conditie van leraren en docenten wordt dus versterkt. Dat vergroot de kans op positieve momenten in de toekomst. Het is dus niet alleen erop gericht om leraren en docenten nu beter te maken, maar vooral op een duurzame verbetering van het onderwijs in de toekomst.

Het werkveld
Op dit moment is deze nieuwe lector bezig met het opstellen van de onderzoeksagenda. Voor haar onderzoek wil ze graag samenwerken, bijvoorbeeld met besturen van scholen. Ook is ze onderdeel van een kring van lectoren rond de leerstoel van Gert Biesta: Pedagogische dimensies van onderwijs, opleiding en vorming, die zich bezighouden met hetzelfde onderwerp. Daarnaast verzorgt ze met veel enthousiasme lezingen over de rol van pedagogiek in het onderwijs. Bijvoorbeeld op middelbare scholen, Pabo’s en masteropleidingen. “Ik breng hun iets, maar ze geven mij ook veel terug. Ik kan mijn veronderstellingen meteen toetsen aan de praktijk. Dat voedt mij als lector. Het inspireert me enorm om zo met mijn voeten in het werkveld te staan.”

Mascha Enthoven treedt per 1 september als lector in dienst bij Hogeschool Inholland bij het domein Onderwijs & Innovatie. Zij volgt daarmee Jeroen Onstenk op, die deze zomer de pensioengerechtigde leeftijd bereikt.

Mascha Enthoven heeft ruime ervaring als onderzoeker binnen lectoraten in het hbo. Haar promotieonderzoek richtte zich op veerkracht van kinderen en jongeren, een onderwerp dat haar heeft doordrongen van de maatschappelijke en pedagogische opdracht van het onderwijs: brede vorming van kinderen en adolescenten in hun ontwikkeling tot verantwoordelijke volwassenen die op betrokken wijze kunnen bijdragen aan het welzijn in de samenleving.

Zij gaat aan de slag in de onderzoekslijn 'De Pedagogische Opdracht' binnen de onderzoeksgroep Onderwijzen en Leren in Diversiteit. Daarnaast zal zij zich ook richten op de masteropleiding Leren en Innoveren van Inholland.