Hoe werken we samen aan een gezonde en inclusieve stad? Deze vraag stond dinsdag 5 november centraal tijdens het najaarsevent van het Centre of Expertise Preventie in Zorg en Welzijn van Hogeschool Inholland. Een deel van het antwoord ligt in het ontmoeten van en luisteren naar elkaar. En dat is precies wat partners uit het werk- en kennisveld deden. Ze gingen met elkaar in gesprek en inspireerden elkaar met de nieuwste inzichten van uiteenlopende projecten die door het Centre of Expertise zijn ge(co)financierd.

Volgens Marije Deutekom, lid van het college van bestuur van Inholland, is werken aan een gezonde en inclusieve stad hard nodig. “De leefbaarheid is in het geding en er is ongelijkheid op allerlei vlakken. Er is sprake van bewegingsarmoede en het welzijn van jongeren staat onder druk. Het Centre of Expertise wil bijdragen aan een gezond leven en gelijke kansen, juist voor mensen in een kwetsbare situatie. Verschillende domeinen van Inholland en verschillende werkveldpartners werken interdisciplinair samen om complexe vraagstukken rond gezondheid, welzijn en preventie aan te pakken.”

Gehonoreerde projecten
Als kennis- en innovatieplatform brengt het Centre of Expertise kennisinstellingen, praktijkpartners, bedrijven, overheidsorganisaties en burgers bijeen om kennis te delen, te ontwikkelen en te verspreiden. Het voert een programma uit om de samenwerking te bevorderen en onderzoek en onderwijs met elkaar te verbinden. Elke jaar financiert het Centre of Expertise onderzoeksprojecten in een stimuleringsronde. “We stimuleren activiteiten en hebben van de zeventien aanvragen er acht gehonoreerd waarvan drie projecten voorwaardelijk ”, zegt Gonneke Willemsen, directeur van het Inholland-domein Gezondheid, Sport en Welzijn, die samen met Jasmijn Holla, lector Kracht van sport en bewegen, en Niels Hermens, associate lector Empowerment & Professionalisering in het bestuur zit van het Centre of Expertise Preventie in Zorg en Welzijn.

Bovengronds sociaal rioleringsstelsel
Wie veel ervaring heeft met bevordering van gezondheid en welzijn in de stad, is Klasien Horstman, hoogleraar Filosofie van de Publieke Gezondheidzorg aan de Universiteit Maastricht en keynotespreker op het event. “Ik pleit voor een ‘bovengronds sociaal rioleringsstelsel’”, zegt Klasien. Want zoals de aanleg van riolering in de negentiende eeuw een collectief arrangement was dat voor iedere burger in de stad goed uitpakte, ziet ze ook bovengronds graag verbindingen ontstaan van pleinen, straten, parken, tuinen en cafés waar mensen met verschillende achtergronden elkaar ontmoeten. “Het zorgt voor vertrouwen, veiligheid, mogelijkheden om te leren, zorgzaamheid, hoop, doorbraak uit eigen bubbels en democratie.”

Sociale problemen niet individualiseren
Als onderzoeker investeert Klasien al jaren in drie Maastrichtse buurten waar bewoners doen aan ‘sociaal rioleren’: ondersteund door professionals pakken ze zelf collectief vraagstukken in hun buurt door micropolitiek handelen. “Onder meer door samen kennis maken en door de focus op de publieke ruimte en tussenruimten in plaats van sociale problemen te individualiseren kunnen we ongelijkheid tegengaan.”

Belang van tussenruimten
Femke Kaulingfreks, lector Jeugd & Samenleving bij Inholland en bijzonder hoogleraar grootstedelijke vraagstukken aan de Universiteit van Amsterdam, onderschrijft het belang van tussenruimten waar onderzoekers en bewoners een relatie van wederzijdse betekenis aangaan. “Stel niet de extern geformuleerde problemen van bewoners maar de door hen gevoelde behoeften centraal. Zoals in Amsterdam-Noord waar een bewonerscollectief meepraat over tenders van de gemeente voor de ruimteontwikkeling.”

Studenten betrekken
Samira Bouchibti, opgavemanager gezondheid binnen het Pact Zaandam-Oost, haakt aan op Klasiens betoog om sociale vraagstukken niet te individualiseren. “Het zorgen voor naasten en helpen van buren is ons de laatste decennia in deze maatschappij afgeleerd. Nu zullen we dit, mede door personeelstekorten, moeten omarmen.” Samira gaat daarbij uit van positieve gezondheid. “Wat zeggen de mensen zelf nodig te hebben om gezond te blijven of te worden? Luister naar hen en betrek studenten erbij, zodat die tijdig leren van de problematiek in de wijk.”

Gezonde leefomgeving
Dat het streven naar gezondheid belangrijk is, staat voor senioronderzoeker Judith Jelsma van het Amsterdam UMC als een paal boven water. “Anders loopt ons zorgstelsel vast. Bovendien draagt een gezond leven bij aan levensgeluk.” Miriam Uitterhoeve docent en kwartiermaker gebouwde omgeving binnen het domein Techniek, Ontwerpen & Informatica, bekijkt de gezonde leefomgeving vanuit het bouwkunde perspectief “Zo werken we op Texel  samen met studenten en bewoners aan oplossingen om de leefbare omgeving toekomstbestendig te maken.” In de inspiratiesessie die zij ook later die middag verzorgde deed zij een oproep aan het sociaal domein om dit soort vraagstukken voortaan samen op te pakken. 

Projecten Centre of Expertise
Het Centre of Expertise Preventie in Zorg en Welzijn ondersteunt diverse praktijkgerichte onderzoeksprojecten. Vorig jaar zijn acht nieuwe projecten gehonoreerd, variërend van de ontwikkeling van een online Veerkrachttool voor jongeren tot de inzet van kunstmatige intelligentie in de radiologie. Deze initiatieven richten zich op het verbeteren van de mondzorg bij ouderen, het toepassen van eHealth voor patiënten met reumatische auto-immuunziekten en het bevorderen van doorstroom in de geestelijke gezondheidszorg. Daarnaast wordt er onderzoek gedaan naar ecosociaal werk voor kwetsbare groepen en de leefstijl van jongeren in de GGZ. Over de recent toegekende projecten communiceren we binnenkort meer.

Ondervoeding bij ouderen
Twee projecten richten zich op het onderschatte probleem van ondervoeding bij ouderen. “De oorzaken kunnen heel divers zijn, ook psychisch en sociaal, en hebben ook allerlei gevolgen voor de gezondheid”, zegt docent-onderzoeker Eva Creutzberg van het lectoraat Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen en het VITALIS-project. “Ondervoeding kun je uiterlijk niet zien. Daarom is vroegtijdige screening heel belangrijk.” Omdat ondervoeding met zoveel verschillende aspecten in het leven van ouderen te maken heeft, doen studenten van maar liefst vijf verschillende hogescholen mee, zoals van Social Work en Sportkunde van Inholland. “Zij leren van elkaar, van de omgang met ouderen en krijgen in de praktijk meer inzicht in de problematiek.”

Voedingszorg door thuiszorgteams
Jellie Zuidema is als promovenda werkzaam bij hetzelfde lectoraat en het project PLINT Ondervoeding dat een samenwerking is met het domein Agri, Food & Life Sciences van Inholland. “Ons doel is om de voedingszorg door thuiszorgteams te optimaliseren. We werken in Leer- en Innovatienetwerken waar docenten, studenten, zorgteams en eventueel andere betrokkenen samen leren en innoveren in de zorg. Aan de hand van interviews met thuiszorgteams hebben we per LIN een onderzoeksthema centraal gesteld, zoals bijvoorbeeld samenwerken met andere professionals en ondervoeding screenen met een tool. Wat we zagen? De bewustwording van ondervoeding is onder zorgprofessionals, docenten en studenten toegenomen. Dat is winst.” En het past precies bij wat Marije Deutekom al benadrukt: interdisciplinair leren door toekomstige professionals.

Lector Feike van der Leij doet een stapje terug als lector Health & Food bij Hogeschool Inholland. Tegelijk start het lectoraat Food, Health & Technology van de nieuwe lector Robin van den Berg. Feike blijft per week nog enkele uurtjes werken, ondersteunt daarbij enkele promovendi en is tijdelijk betrokken bij een nieuwe opleiding van Hanzehogeschool Groningen, die hij mede heeft vormgegeven. Daarmee breekt een mooi moment aan om met Feike terug en vooruit te blikken. Waar is hij trots op en hoe kan het praktijkgerichte onderzoek zich verder ontwikkelen? “We zullen vraagstukken in de voedselindustrie steeds meer benaderen met een holistische blik. Daar is vanuit de praktijk ook grote behoefte aan.”

Feike werkt sinds 2014 als onderzoeker en docent binnen het domein Agri, Food & Life Sciences. In 2021 werd hij lector bij Inholland. Onder de term Food for Happy Ageing legt hij sindsdien de nadruk op de rol van voeding om zo lang mogelijk gezond te blijven én te genieten. Want lekker eten moet gezond zijn en gezond eten lekker.

Persoonlijke prijzen
Feikes werk is niet onopgemerkt gebleven. “Eerlijk gezegd ben ik wel trots op enkele prijzen die ik heb ontvangen, mede namens enthousiastelingen om me heen. Zoals de Duurzame Dinsdagprijs die ik in de Tweede Kamer kreeg uitgereikt voor onderzoek naar hoe de garnalenvisserij reststromen kan verwaarden. En in 2023 riep Inholland me uit tot Onderzoeker van het jaar. Het is een bevestiging van mijn uitgangspunten. Ten eerste om onderzoek en onderwijs altijd te combineren. Ik begin geen enkel onderzoeksproject zonder studenten. Ten tweede vind ik het belangrijk om laagdrempelig over ons onderzoek te communiceren. Zoals over het Bean me up!-project waarover we een stripboek hebben gepubliceerd dat in duizenden exemplaren naar mbo’s en hbo’s is gegaan.”

Veldbonen als duurzaam alternatief
Bean me up! zelf is voor Feike ook een hoogtepunt. Het project had als doel om de teelt van veldbonen te onderzoeken als duurzame vervanging van dierlijke eiwitten én van geïmporteerde soja. “Het leverde onder andere een prachtig nieuw product op: Yogho Bono, een alternatief voor yoghurt. Niet van koemelk maar van veldbonen. Studenten hebben geholpen om het echt lekkerder te maken en efficiënt te produceren.”

Ondervoeding bij ouderen
Feike kijkt ook met tevredenheid terug op het onderzoeksproject PLINT Ondervoeding. “Het is een project waarin we iets willen doen tegen ondervoeding bij ouderen. Onder meer door met nieuwe concepten ouderen voldoende, gezond en lekker te laten eten. Ook met dit project bereikten we veel aandacht en impact, onder meer met een magazine gericht op de doelgroep.”

Plantaardig, lokaal en biologisch
Het praktijkgericht onderzoek naar duurzaam geproduceerde en gezonde voedingsproducten gaat onverminderd door. “Met Duurzame eiwitten: Eendje meer zetten we verder in op de transitie naar plantaardige eiwitten, en dan specifiek met waterlinzen. Daarnaast willen we een vervolg geven aan Bean me up! door nóg breder te onderzoeken hoe we lokale waardenketens voor de veldboon kunnen opzetten. Op den duur kunnen we toewerken naar biologische teelt van de veldboon. Dan heb je de volledige verduurzaming te pakken: plantaardig, lokaal en biologisch. Dit brengt wel nieuwe uitdagingen mee. Want duurzame land- en tuinbouw is vaak arbeidsintensief, wat het economisch minder rendabel maakt.”

Met een holistische blik
Voor deze nieuwe uitdagingen ziet Feike de samenwerking met de technologie. “Kunnen we door bijvoorbeeld robotisering en gebruik van data de land- en tuinbouw verduurzamen én efficiënter maken? We zullen vraagstukken in de voedselindustrie steeds meer benaderen met een holistische blik, waarbij je food, techniek, economie en andere disciplines inzet. Daar is vanuit de praktijk ook grote behoefte aan.

Innoveren vanuit diversiteit
Inholland is die holistische, interdisciplinaire weg al ingeslagen, constateert Feike. “Zo biedt de nieuwe locatie van Hogeschool Inholland Amsterdam hubs voor interdisciplinaire samenwerking. Dat is het mooie van onze hogeschool: al onze locaties vormen micro-biotopen waarin innovaties razendsnel kunnen gaan. Juist op de manier waarin we sterk zijn: persoonlijk en dichtbij. Laat Alkmaar, Amsterdam, Delft en al onze andere locaties doen waarin ze sterk zijn. Zo zijn we prachtig complementair aan elkaar en kunnen we vanuit die diversiteit mooie resultaten bereiken. Het geeft vertrouwen dat we met een ervaren man als Robin van den Berg een nieuwe collega hebben die deze lijn kan doortrekken.

We willen allemaal zo lang mogelijk zelfstandig thuis blijven wonen. Dan is een goede gezondheid essentieel. Helaas is ondervoeding bij thuiswonende ouderen een groeiend probleem. Vandaar de landelijke bewustwordingsactie Goed Gevoed Ouder Worden deze week. Ook bij Inholland heeft het thema ondervoeding de aandacht, om ouderen, hun naasten, mantelzorgers en (aankomende) professionals in zorg en welzijn te informeren en te ondersteunen.

“Ondervoeding raakt alle facetten van onze maatschappij”, zegt Jellie Zuidema, docent-onderzoeker bij het PLINT Ondervoeding-project van Hogeschool Inholland, dat zich richt op het voorkomen en signaleren van ondervoeding bij zelfstandig wonende ouderen. “Een groot deel van onze studenten krijgt hiermee te maken in hun beroep, terwijl veel van onze medewerkers zelf de zorg hebben voor een (schoon)ouder of naaste. Samen kunnen we het verschil maken om ondervoeding te voorkomen, te signaleren en te behandelen. In alle sectoren van de zorg.” 

Ondervoeding houdt in dat mensen te weinig voedingsstoffen binnenkrijgen, waardoor ze minder energie en kracht hebben om de dingen te doen die ze willen. Maar liefst 8,5 procent van de thuiswonende 65-plussers en 16 procent van de ouderen met thuiszorg is ondervoed of loopt hierop een hoog risico. “Dit probleem wordt alleen maar groter, omdat het aantal ouderen snel toeneemt en ze bovendien steeds ouder worden. Goede voeding is dan een fundamentele voorwaarde om fit te blijven, iets waarvan alle betrokkenen zich bewust moeten zijn, van mantelzorgers die als eersten signalen oppikken, tot zorgprofessionals, welzijnswerkers en uiteraard ook ouderen zelf.”

Signalen herkennen
Wil je ondervoeding bij thuiswonende ouderen voor zijn, dan moet je het vroegtijdig herkennen, benadrukt Jellie. “Het is de taak van de huisartsenpraktijk en thuiszorg, maar vanwege het afnemende aantal zorgverleners wordt interdisciplinaire samenwerking steeds belangrijker. Dit betekent dat studenten van opleidingen zoals diëtetiek, fysiotherapie, social work en sportkunde in de toekomst een grotere rol gaan spelen in het opvangen van de waarschuwingssignalen en het nemen van snelle actie. Doordat zij ook persoonlijk contact hebben met ouderen, kunnen zij veranderingen in eetpatroon of uiterlijk snel opmerken. Bijvoorbeeld tijdens het Huisbezoek 75+ waarbij welzijnswerkers de thuissituatie en eventuele benodigde hulp in kaart brengen.” 

Interprofessionele lesdag

Hier ligt dus een belangrijke rol voor hogescholen. Jellie: “Helaas ontbreekt het docenten vaak aan voldoende kennis over (onder)voeding, waardoor zij de neiging hebben dit onderwerp te negeren in het onderwijs. Daarom zetten we ons vanuit projectgroep VITALIS, een samenwerking van Hogeschool Rotterdam, De Haagse Hogeschool, HAN University of Applied Sciences, Hogeschool Utrecht en Hogeschool Inholland, landelijk in voor ontwikkeling van interdisciplinair lesmateriaal."

 Een mooie uiting hiervan is de interprofessionele lesdag die op 8 april plaatsvond bij Inholland Haarlem, specifiek voor de opleidingen Social Work en Sportkunde. Op het programma stonden lessen over (onder)voeding bij ouderen, samenwerking en een uitdagende casestudy (‘Wat kan jij, wat kan ik?’). Ook was er een boksclinic met ouderen, waarbij deelnemers vanuit Oppeppers Kennemerhart plus begeleiders konden sparren met Sportkundestudenten. Jellie: “Het doel van zo’n dag is om elkaars taken en rollen te begrijpen en over de grenzen van de verschillende domeinen heen te kijken. Want leer je elkaar nu al kennen, dan weet je elkaar straks in het werkveld beter te vinden." De studenten waren buitengewoon enthousiast: “Samen eten zorgt er niet alleen voor dat je beter eet, maar heeft daarnaast een belangrijke functie op het vergroten van het sociale contact en uitbreiding van je netwerk.” En: “Boksen is niet alleen goed voor spieropbouw, mobiliteit en zelfvertrouwen, maar het houdt je ook mentaal scherp. Ik had niet verwacht hoeveel dit losmaakt, je hebt direct zulke mooie gesprekken!”

Tips voor de mantelzorger

Wat kun je als mantelzorger nu doen aan het herkennen van ondervoeding bij een ouder of naaste? “Kijk niet alleen naar wat iemand eet, maar ook naar factoren zoals onbedoeld gewichtsverlies, pijn bij kauwen en slikken, verminderde mobiliteit, of eenzaamheid”, adviseert Yvonne de Vries van Oppeppers Kennemerhart. “Ga in gesprek over eetlust, (zelf) boodschappen doen en koken. Als mantelzorger ben je gewend alles uit handen te nemen, maar juist eigen regie en zelfstandigheid zijn ontzettend belangrijk. En wil je écht weten hoe het gaat? Eet dan samen of ga langs bij een eetclub. Gezamenlijke eetmomenten zorgen voor een gevoel van verbinding, ergens bij te horen. Ook in die zin wordt voeding steeds meer van belang. Mensen knappen zienderogen op als ze een poosje met ons mee-eten - daarbij sluiten ook steeds vaker mantelzorgers aan om onderling ervaringen uit te wisselen.

 Tot slot moedigt Yvonne ook openheid en kwetsbaarheid aan onder mantelzorgers zelf, bijvoorbeeld tegenover collega's. "Mantelzorg is een zware taak die niet als vanzelfsprekend moet worden beschouwd. Zorg eerst voor jezelf, dan pas kun je voor anderen zorgen. En het is ook best oké om eens 'nee' te zeggen.”

Meer informatie over de campagne vind je hier. Meer over het project PLINT vind je op onze website, met ook een digitale versie van het magazine Vitaal & Voedzaam, gericht op ouderen en mantelzorgers.

Wil je een fysiek exemplaar van dit magazine ontvangen? Mail dan naar jellie.zuidema@inholland.nl.

Feike van der Leij, lector Health & Food bij het domein Agri, Food & Life Sciences is een aanstekelijke verteller. Of het nu gaat over eiwitten, veldbonen, eendenkroos, moleculaire genetica of alle samenwerkingsprojecten die hij aanjaagt, je wordt enthousiast en weet: Feikes werk doet ertoe. Elk onderzoek waar hij bij betrokken is, vliegt hij aan in het ‘5 O-verband'. Feike: “Daarmee doel ik op de noodzakelijke samenwerking tussen onderzoek, onderwijs, omgeving, overheid en ondernemers. Onderzoek doe je niet alleen in een laboratorium. Je hebt elkaar nodig om gezonde langdurige veranderingen in onze voedselproductie voor elkaar te krijgen, zodat we langer gezond kunnen leven. De Wij Inholland award voor de ‘onderzoeker van het jaar’ is dan ook zeker niet voor mij alleen.”  

Feike, opgeleid als moleculair bioloog, promoveerde aan de Rijksuniversiteit van Groningen op aardappel-biotechnologie en genetische modificatie van gewassen. “Ik onderzocht bijvoorbeeld hoe je met aardappels of suikerbiet afbreekbare visnetten kan maken uit zonlicht en CO₂”. Daarna verschoof zijn aandacht naar voeding en werkte hij als onderzoeker in de kindergeneeskunde. Hij hield zich bezig met obesitas en diabetes en raakte meer en meer geïnteresseerd in de maatschappelijke kant van voeding.”

Passie en betrokkenheid
De volgende stap in zijn carrière werd het lectorschap, eerst in Noord-Nederland en sinds 2021 bij Inholland. Feike: “Ik wilde mijn kennis niet alleen delen met andere wetenschappers maar ook met een breed publiek. Als lector aan een hogeschool kan dat, omdat ons onderzoek een duidelijke relatie heeft met wat er in de samenleving en het bedrijfsleven speelt. Zoals met het omvangrijke programma Food for Happy Ageing Daarmee onderzoeken we hoe voedingsmiddelen ons kunnen helpen langer gezond te blijven en op een gelukkige manier oud te worden. Op een manier die goed is voor het klimaat en onze leefomgeving. Dat gaat niet alleen over voedingsmiddelen, maar ook over innovaties, gedrag en zorg.”

(On)waarheden over voeding
Gezond en gelukkig leven is een dankbaar doel om na te streven, want wie wil dat nou niet? Maar hoe maak je eigenlijk de juiste gezonde keuzes? Volgens Feike geven gerenommeerde instituten als het Nederlands voedingscentrum prima adviezen. Minder enthousiast is hij over de vele ‘onzinverhalen’ die via (social) media verspreid wordt, en op geen enkel wetenschappelijk onderzoek zijn gebaseerd. “Ik vind het belangrijk dat we evidence based informatie delen met een breed publiek. Daarom besteed ik steevast een derde van mijn onderzoeksbudget aan communicatie, zodat we de resultaten en innovaties van ons onderzoek meer bekendheid bij de doelgroep kunnen geven.”

De kracht van eiwitten
Een van die innovaties is het gebruik van veldbonen en waterlinzen (eendenkroos) in voedingsmiddelen. “Allebei de gewassen zijn heel eiwitrijk en veel milieuvriendelijker dan soja en zuivel. Er zijn verschillende types eiwitten waarvan we vooral de hoogwaardige soorten benutten in ons lichaam. Gebeurt dat onvoldoende, dan bestaat er kans op ondervoeding. Ook is het belangrijk om te weten dat eiwitten je spierkracht beïnvloeden. Als je beweegt trekken je spieren samen waarna je lichaam een signaal afgeeft om eiwitten op te nemen. Deze opname zorgt voor toename van spiermassa en -kracht. Daarom zeg ik vaak dat bewegen misschien nog wel belangrijker is dan voeding als basis voor een goede gezondheid.”

Spijs van veldbonen
Met het ‘Bean me up-onderzoek’ hebben Feike, zijn collega’s en studenten hard gewerkt om de potentie van de veldboon te onderzoeken. De onderzoekers van het lectoraat bekeken, samen met externe experts, hoe de veldboon het best geteeld en geoogst kon worden en de studenten Food Commerce & Technology verwerkten ze tot een bakkerijproduct. Feike: “Nu telen boeren vooral nog veldbonen om veevoer van te maken. Maar we zijn op weg om een betere keten in gang te zetten. In sommige winkels kan je al gevulde koeken kopen met ‘spijs’ van veldbonen. Dat komt omdat sommige bakkerijen deze innovatie interessant vinden.”

Een tijdschrift voor opa en oma
Een ander onderzoek dat Feike nauw aan het hart ligt is, is het PLINT-onderzoek. Hierin wordt gekeken hoe de kans op ondervoeding bij thuiswonenden ouderen verkleind kan worden. Een belangrijke rol is daarbij weggelegd voor de mantelzorgers, die goed geïnformeerd moeten worden door experts. Studenten van de zorgopleidingen komen via de zorggroepen bij de mensen thuis. Ook foodstudenten zijn in buurthuizen zelf in gesprek gegaan met de doelgroep. “Het gesubsidieerde gedeelte van dit onderzoek is net afgesloten, maar ik zal met enkele collega’s de promovendus die nog nadere analyses maakt, blijven begeleiden. En we gaan natuurlijk onze inzichten tot dusver delen. Die zijn onder andere te lezen in het tijdschrift Vitaal en Voedzaam dat verschenen is. Een deel van het prijzengeld dat aan de award gekoppeld is, wil ik gebruiken om het tijdschrift op onze Inholland locaties te verspreiden. Studenten kunnen het dan meepikken voor hun opa en oma.”  

Een op de acht thuiswonende ouderen is ondervoed. Van hen die gebruikmaken van thuiszorg is dat zelfs meer dan een derde. De afgelopen twee jaar hebben (docent-)onderzoekers en studenten van Hogeschool Inholland samen met een brede groep werkveldpartners gewerkt aan bewustwording van dit onderbelichte probleem. Het onderzoek leidde onder meer tot nieuwe foodconcepten. Immers: the proof is in the eating.

Ondervoeding heeft niet alleen te maken met te weinig eten. Een oudere kan ook een te eenzijdig dieet hebben. Het is dus mogelijk dat je overgewicht hebt en toch ondervoed bent. En dat kan kwalijke consequenties hebben. Want wie ondervoed is, herstelt minder of niet van een ziekte en verblijft gemiddeld gesproken langer in het ziekenhuis, waardoor de zorgkosten stijgen. “De impact van ondervoeding drukt zwaarder op de zorgeconomie dan obesitas”, weet Feike van der Leij, Inholland-lector Health & Food. Veerkracht van ouderen gaat daarmee voor een belangrijk deel door de maag. 

Samenwerking tussen zorg en food 
Met het pas afgeronde tweejarig onderzoeksproject PLINT Ondervoeding wilde Feike iets aan het gezondheidsprobleem doen. En hij niet alleen. Het project is een samenwerking van de lectoraten Health & Food en Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen van Inholland samen met onderzoekers van twee andere hogescholen en twee mbo’s. Daarnaast zijn zorginstellingen, foodbedrijven en netwerkorganisaties gericht op de ontwikkeling en het aanbieden van foodconcepten betrokken.

Kennis onder verpleegkundigen en verzorgenden
“Doel is om kennis onder verpleegkundigen en verzorgenden te vergroten”, zegt Robbert Gobbens, lector Gezondheid & Welzijn van Kwetsbare Ouderen. “Zij kunnen ondervoeding helpen voorkomen, waarbij de eerste stap is om zich bewust te worden van het probleem. Onder leiding van onze collega en promotieonderzoeker Jellie Zuidema zijn we de professionals gaan bevragen om na te gaan hoe we hun meer handelingsperspectief kunnen geven. Het mooie is dat alleen al het vragen stellen tot bewustwording leidt.”

Muffins en bokkenpootjes
Een ander deel van het project richtte zich op de voedingswereld. Hoe kunnen bedrijven met nieuwe concepten de ouderen voldoende, gezond en lekker laten eten? “Studenten van de opleiding Food Commerce & Technology bedachten onder meer prachtige nieuwe producten, zoals eiwitrijke muffins en bokkenpootjes gemaakt van veldboonmeel”, zegt Feike. Tot slot is het de bedoeling de resultaten van het project kenbaar te maken aan een breed publiek (zie onderstaand kader). Iedereen kan namelijk met ondervoeding te maken krijgen: bij zichzelf of als mantelzorger voor een naaste.

Leer- en InnovatieNetwerk
“Het is een heel bijzonder project geweest vanwege de complexiteit ervan en de brede, interprofessionele samenwerking”, zegt Robbert. “Voor de studenten was het een mooie vorm van buitenschools leren in een zogeheten Leer- en InnovatieNetwerk, waarbij ze samenwerkten met zorg- en foodprofessionals en studenten van andere hbo- en mbo-opleidingen. In de vorm van een bedrijfsopdracht gingen derdejaarsstudenten bijvoorbeeld aan de slag met de vraag welke methode goed werkt om ondervoeding te diagnosticeren.”

Nieuwe foodconcepten
Bijzonder waren ook de trajecten waarin studenten multidisciplinair samenwerkten met foodbedrijven om met nieuwe concepten iets te doen tegen ondervoeding. Ze werkten onder meer samen met Louis Meisen van foodconceptbureau We Design Food. “Belangrijk is dat je niet alleen kijkt naar de voedingswaarde van je product maar vooral ook hoe je het aanbiedt. Eten is een beleving: is het product avontuurlijk genoeg, zorg je voor variatie en niet altijd de combi aardappelen-groente-vlees? Creëer je een aantrekkelijke sfeer?” In een van de onderzoeksprojecten met studenten stond daarom ook eenzaamheid centraal. In een ander project werkten studenten van idee en onderzoek tot conceptvorming en toetsen aan een aantrekkelijke foodbox voor ouderen.

Graag een vervolg
Louis vond het een mooi, breed opgezet onderzoeksproject, maar – om in foodtermen te blijven – het is wat hem betreft slechts een appetizer. “Vanuit het samenwerkingsverband van PLINT zouden we bij de overheid moeten lobbyen om ondersteuning te krijgen voor een groot vervolgproject. Studenten van Inholland hebben kwalitatief goede, spannende, ambachtelijke en lekkere foodproducten ontwikkeld. Laat dit soort foodconcepten bij een groep van zeg tienduizend ouderen testen om de impact goed te meten. Zo kunnen we met harde cijfers aantonen wat investeren in goede foodconcepten oplevert.”

Rol van stadsmarkten 
Yu Yan Brockhoff is derdejaarsstudent Food Commerce & Technology. Tijdens een bijeenkomst van FICA (de Food Innovation Community Amsterdam, een samenwerkingsverband tussen onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven waarbinnen studenten met allerlei praktijkgerichte onderzoekvragen aan de slag gaan) kwam zij meer te weten over PLINT Ondervoeding. “Ik heb samen met student Janat Ali een bedrijfsopdracht opgepakt die zich richt op de rol van de stadsmarkten bij het voorkomen van ondervoeding van ouderen. Daar hebben we verschillende oudere mensen geïnterviewd om een beeld te krijgen van hun eetpatronen en de toegankelijkheid van stadsmarkten. Als vrijwilligers zijn we ook gaan werken in een verzorgingshuis waar we ook een goed beeld kregen van wat oudere mensen voor gerechten geserveerd krijgen. Het was een leerzaam project. Sowieso om zo’n onderzoeksproject aan te pakken: wat is het vraagstuk en hoe pakken we het onderzoek het beste aan? Maar ook om in contact te komen met ouderen, in hun wereld te duiken en het belang te zien van stadsmarkten. Die zijn er niet alleen voor goede voeding, maar ook om als eenzame oudere een babbeltje te kunnen maken.” 

FICA organiseerde 14 juni de zesde editie van het FICA Summer Event in Amsterdam. Tijdens dit event kwamen 15 groepen studenten van de opleiding Food Commerce & Technology van Hogeschool Inholland, bedrijven uit het werkveld, docenten, lectoren, practoren en een jurypanel samen. De afgelopen zes maanden hebben de tweedejaarsstudenten gewerkt aan praktijkvraagstukken in samenwerking met bedrijven als Vers aan Tafel, NMK Esbaco, Whole Fiber en We Design Food. Dit resulteerde in creatieve en innovatieve voedingsproducten en -concepten; van ‘Eetmaatjes’ om ondervoeding bij ouderen tegen te gaan tot een voedzame zoete snack voor moeders in Uganda.

Studenten uit Delft en Amsterdam, waarvan twee groepen van de Hogeschool van Amsterdam, werden vorige week uitgedaagd om in vier minuten hun product of concept te pitchen voor veelzijdig jurypanel uit diverse vakgebieden. “Het is mooi om te zien hoe studenten, onderzoekers en het bedrijfsleven samenwerken aan maatschappelijke vraagstukken als ondervoeding bij ouderen, de eiwittransitie 2.0 en circulaire economie. Gezien de feedback van de opdrachtgevers en het niveau van de eindproducten, zou het ons niet verbazen als een aantal van de eindproducten volgend jaar ook echt op de markt komen” aldus jurylid Claudia Oomen van Hogeschool Inholland.

Veldboneneiwit als duurzame vervanging van import soja
In opdracht van NMK Esbaco en het onderzoeksproject Bean me up! heeft een groep gewerkt aan de ontwikkeling van een plantaardige én duurzame eiwitreep voor sporters. De plantaardige eiwitrepen die op dit moment te koop zijn bevatten veelal eiwit uit importsoja. Om tot een nieuwe, duurzamere variant te komen gingen de studenten aan de slag met eiwit uit veldbonen en erwten die lokaal geteeld kunnen worden. Om de reep een neutrale smaak te geven werd gewerkt met veldbonen eiwitisolaat (85% eiwit). De moeilijkheidsgraad bleek te zitten in de muffige ‘off-taste’ van erwteneiwit. Gelukkig wisten de studenten dit op te lossen door drie verschillende smaakvariaties van de reep te maken: chocolade-cacao, appel-kaneel en karamel-zeezout. Naast plantaardig en duurzaam, is de reep ook vegan, glutenvrij en ‘clean label’.

Een voedzame snack voor moeders in Uganda 
De Heights and Minds Foundation zet zich voor de groei en ontwikkeling van kinderen in Indonesië, Senegal en Uganda en het voorkomen van chronische ondervoeding gedurende de eerste 1000 dagen van het leven. Voor een van hun MindUps in Uganda, het Kawempe Youth Centre, werd studenten gevraagd om een voedzame snack voor moeders te ontwikkelen. Een van de grootste problemen blijkt namelijk het voedingstekort bij zwangere en lacterende vrouwen, waardoor hun kinderen groeiachterstanden oplopen. De snack moest niet alleen voedzaam zijn maar ook goedkoop, passend binnen de lokale eetgewoontes en te produceren met lokale ingrediënten. Evi Damstra, student: “In eerste instantie dachten we bij ‘goedkoop’ aan een productieprijs van ongeveer één euro, maar dit bleek al te duur te zijn. Daarnaast moesten we goed onderzoek doen naar beschikbare ingrediënten. Uiteindelijk vonden we hét speciale lokale ingrediënt: Morgina oleifera. Deze plant groeit lokaal en bevat belangrijke vitamines en mineralen die belangrijk zijn voor de zwangere en lacterende vrouwen.” Omdat er in Uganda veel met de handen gegeten wordt ontwikkelden de studenten uiteindelijk een van origine Marokkaanse sellou maar dan met voedzame en lokale ingrediënten. Betaalbaar en makkelijk te maken door de vrouwen zelf.

En de winnaars zijn.. 
Tijdens het event werden ook twee winnende groepen uitgekozen. De prijs voor het meest complexe vraagstuk ging naar de studenten van ‘Bitterzoet’. Zij kregen de vraag om een nieuw soort steviavezels, aangeleverd door Biorefinery Solutions (BRS), te verwerken in een bakkerijproduct. Dit in samenwerking met NMK Esbaco. Deze nieuwe soort steviavezelf heeft in tegenstelling tot andere varianten géén bittere nasmaak. Na veel experimenteren met het verwerken van de stevia in koekjes, marsepein, cakes en fruitmatten kwam een cake met dadel-kaneel-smaak als beste uit het de blinde test onder medestudenten en docenten. Om de knapperige textuur van de stevia tegen te gaan is maanzaad toegevoegd aan de cake. Het is de groep gelukt om maar liefst 50 procent van de normale hoeveelheid suiker te vervangen door stevia!

De prijs voor de meest creatieve oplossing werd uitgereikt aan studenten die zowel een interventiemethode als een product ontwikkelden om ondervoeding bij ouderen tegen te gaan. Dit als onderdeel van het onderzoeksproject PLINT Ondervoeding en in opdracht van Baking Lab en Fresh Monkeys. Ondervoeding bij ouderen is een groot probleem en wordt, zo onderzochten de studenten, vaak veroorzaakt door gebrek aan kennis en eenzaamheid. Met een folder wordt de doelgroep en hun omgeving geïnformeerd over het ondervoedingsprobleem en een gezond dieet en wordt het project ‘Eetmaatje’ geïntroduceerd. Mandy Broersen, student: “Door ouderen te koppelen aan een Eetmaatje waarmee ze boodschappen kunnen doen, samen koken en eten wordt het eetmoment weer gezellig. Als aftrap bakken de ouderen een Ouwe Kerelkoek met een zelf-bak-kit. Deze koek brengt niet alleen gezelligheid, maar draagt ook nog eens bij aan een circulaire economie omdat er reststromen van fruitpulp in verwerkt zijn!”

Ondervoeding bij ouderen in Nederland is een onderschat probleem. Maar liefst 35% van de thuiswonende ouderen die thuiszorg krijgt, is ondervoed. Om meer bewustwording te creëren voor dit probleem en te werken aan een oplossing om deze ondervoeding tegen te gaan, werken tweedejaars studenten van Food Commerce & Technology aan praktijkopdrachten. Als onderdeel van de onderzoeken PLINT Ondervoeding en Bean me up! werken de studenten in opdracht van het bedrijfsleven aan foodinnovaties die ervoor moeten zorgen dat ouderen voldoende voedingsstoffen binnen krijgen en dat er wordt bijgedragen aan de eiwittransitie 2.0.

Gebakjes met veel voedingswaarde
Voor het vak Bedrijfsopdrachten werken de studenten aan opdrachten voor echte opdrachtgevers uit het werkveld. Een van de studentengroepen uit Delft is als onderdeel van PLINT Ondervoeding bezig met het ontwikkelen van groene gebakjes voor ouderen. De opdrachtgever, Jeffrey Spangenberg van foodstart-up VERT, heeft de wens om groene gebakjes te ontwikkelen: kleine gebakjes die veel voedingswaarde bevatten doordat ze voornamelijk uit groente en fruit bestaan. Student Anne-Marije: “Er komt meer bij kijken dan alleen het ontwikkelen van gebak. Het moet voedzaam zijn, het moeten herkenbare smaken zijn voor ouderen, maar daarnaast ook nog licht verteerbaar. Al deze factoren maken het een uitdagend vraagstuk. Maar het idee dat wij met ons product uiteindelijk een bijdrage kunnen leveren aan het probleem van ondervoeding, houdt ons gemotiveerd.” 

Naast het doel om ouderen meer voedingsstoffen te laten innemen, zijn de studenten ook bezig met het ontwikkelen van een app. Door middel van een game met spelelementen willen ze de zorgprofessional, de mantelzorger en de oudere inzicht geven in hun persoonlijke dieet.

Brood verrijkt met veldbooneiwit
Een studentengroep uit Amsterdam is bezig met het ontwikkelen van brood verrijkt met veldbooneiwit voor opdrachtgever Donny Craves, onderdeel van onderzoeksproject Bean me up! De broodmaaltijd wordt namelijk vaak nog wél gegeten door ouderen. Door brood te verrijken met extra eiwitten komen de ouderen op een gemakkelijke manier aan een meer eiwitrijkdieet. Maar waarom met eiwit uit veldbonen? Dierlijk eiwit wordt meer en meer vervangen door plantaardig eiwit van sojabonen uit Brazilië en de US. Dit kan duurzamer: eiwit uit lokaal geteelde veldbonen. Tijdens de tussentijdse presentatie van het project mochten opdrachtgevers, docenten en medestudenten al proeven van een eerste recept bruine bolletjes en dat viel in de smaak.

Maaltijdboxen voor ouderen  
Voor We Design Food en Vers aan Tafel, twee innovatieve foodbedrijven, is een studentengroep uit Amsterdam bezig met het ontwikkelen van een concept dat ouderen moet motiveren en stimuleren gezond en divers te eten door middel van een wekelijks thuisbezorgd maaltijdmenu. De studenten zijn gestart met het uitzetten van enquêtes onder ouderen om te achterhalen welke behoeften zij hebben op het gebied van service. De focus moet namelijk liggen op de experience van de maaltijdbox: hoe zorgen we ervoor dat de ouderen, of mensen in de omgeving van deze ouderen, de toegevoegde waarde van de service inzien? Om het hele verhaal betaalbaar te houden zullen de studenten de komende weken interviews afnemen met zorgverzekeraars om te zien of de maaltijdboxen eventueel vergoed zouden kunnen worden.

Komende periode zullen de studenten hun concepten en producten verder gaan ontwikkelen. Op 14 juni presenteren ze tijdens het FICA Summer Event hun eindresultaat voor opdrachtgevers, docenten en medestudenten.

Samenwerking onderwijs, onderzoek en werkveld
De bedrijven voor wie de studenten hun opdracht uitvoeren, zijn onderdeel van de consortia van de onderzoeksprojecten PLINT Ondervoeding en Bean me up! Een mooi voorbeeld van onderwijs, onderzoek en werkveld die samenwerken aan maatschappelijke vraagstukken. Binnen PLINT Ondervoeding werken de onderzoeksgroepen AFL en GSW samen aan het probleem van ondervoeding bij ouderen. In samenwerking met andere onderwijsinstellingen, zorginstellingen en foodbedrijven verenigd in FICA wordt er gewerkt aan bewustwording van het probleem bij ouderen en hun verzorgers en gezocht naar oplossingen om ondervoeding tegen te gaan. Bean me up! is een Europees gesubsidieerd onderzoeksproject dat zich bezighoudt met de eiwittransitie 2.0: lokaal geteelde eiwitbronnen ter vervanging van importsoja. Samen met Amsterdam Green Campus en de bedrijven verenigd in FICA wordt ingezet op het lokaal telen van veldbonen en bijgedragen aan duurzame, regionale kringlooplandbouw.

Benieuwd naar de deelnemende bedrijven verenigd in FICA en hun ervaring met de projecten? Neem dan een kijkje op de blog van FICA.

Op de website van FICA wordt het doel van het project PLINT Ondervoeding uiteengezet. Het project is maandag 8 november van start gegaan met de kick-off op Hogeschool Inholland Amsterdam. Met een mooie opkomst van zorginstellingen uit Hoorn, Amstelveen en Rotterdam, Gemeente Rotterdam en tien food-mkb’s is het project nu officieel van start.

Lectoren Feike van der Leij en Robbert Gobbens namen ons mee in het onderwerp ‘ondervoeding’ en vertelde meer over leer- en innovatienetwerken (LIN's). Uit de praktijkvraag: “Hoe kunnen we de handelingsverlegenheid van zorgprofessionals verminderen met betrekking tot preventie van ondervoeding bij thuiswonende ouderen?” is een centrale onderzoeksvraag met deelvragen gedestilleerd. Deze worden in drie LIN's opgepakt in de regio's Hoorn, Amstelveen en Rotterdam.

Lees hier het hele artikel dat op 11 november op FICA.nl is geplaatst.