“Een ongeboren baby vangt meer straling tijdens een vlucht naar Barcelona of een week in de Alpen dan wanneer er een foto van zijn moeders’ longen wordt gemaakt". zegt Harmen Bijwaard, lector Medische Technologie en hoofd van onderzoeksproject ‘Röntgenstraling en vrouwen in verwachting’ (REVIVE). Op zijn initiatief en onder coördinatie van Colinda Vroonland voerde Fleur Wit, docent Medisch Beeldvormende en Radiotherapeutische Technieken (MBRT), een systematische literatuurstudie uit.

Röntgenfoto meestal ongevaarlijk voor ongeboren baby
Volgens Bijwaard blijkt uit deze literatuurstudie dat wanneer een zwangere vrouw bijvoorbeeld haar enkel of sleutelbeen breekt, er zonder enig gevaar voor de baby een röntgenfoto kan worden gemaakt. “Deze lichaamsdelen en dus ook de röntgenbundel tijdens het onderzoek, bevinden zich ver van de ongeboren baby. Daarnaast werken we met zo min mogelijk straling en is de ‘strooistraling’, de straling die afketst en zo eventueel de baby nog zou kunnen bereiken, mede door verbeterde apparatuur bijna niet meer aanwezig. Naarmate de röntgenbundel dichter bij de baby in de buurt komt, neemt logischerwijs ook de kans op gezondheidsrisico’s voor de baby toe. Echter, voor veel röntgenonderzoek bij de moeder geldt dus dat er geen risico’s voor de ongeboren baby zijn.” Zelfs als de baby in de bundel komt zijn de risico’s van röntgenfoto’s zeer klein en in recente studies zelfs niet meer aantoonbaar.

Stress door slechte informatievoorziening
Een zeer geruststellende uitkomst volgens  Bijwaard. "Ware het niet dat uit het tweede deel van onze studie blijkt dat zwangere vrouwen vaak niet goed geïnformeerd worden door betrokken zorgmedewerkers over de risico’s voor hun baby. Doorgaans wordt ál het röntgenonderzoek bestempeld als gevaarlijk voor zwangere vrouwen.” In de interviews met tien vrouwen die tijdens hun zwangerschap een röntgenonderzoek ondergingen, gaven er negen aan onvolledig of verkeerd geïnformeerd te zijn. Dit zorgde in sommige gevallen voor onnodige stress: enkele vrouwen kampten met ongefundeerde schuldgevoelens jegens hun baby. Zo gaf een vrouw aan dat ze weinig vertrouwen had in de geruststellende woorden van de zorgmedewerker: “Die zegt alleen maar: ik heb nog niet meegemaakt dat het misging. Maar zij ziet die baby’tjes alleen de eerste week na de geboorte dus volgens mij was zij niet op de hoogte.” Ook het internet kon hen niet geruststellen omdat de verschillende ziekenhuissites geen eenduidige informatie verstrekken over de gezondheidsrisico’s van straling voor ongeboren baby’s. Zo gaf een zwangere vrouw aan dat ze haar laptop snel weer dichtklapte na een rondje Google: teveel en tegenstrijdige informatie.

Bijwaard: “Daarbij hebben we alleen vrouwen geïnterviewd die wél een röntgenonderzoek hebben laten doen tijdens hun zwangerschap. Wat als een zwangere vrouw röntgenonderzoek vermijdt omdat ze onterecht bang is dat de straling slecht is voor haar baby? In sommige gevallen kan dat tot zeer ernstige problemen leiden.” 

Oplossing: landelijke leidraad, e-learning en online voorlichting
Om zwangere vrouwen goed te informeren, moeten de betrokken zorgmedewerkers tijdens hun opleiding en daarna van de juiste kennis worden voorzien. In samenwerking met studenten van de opleiding Verloskunde en MBRT is er daarom de afgelopen jaren hard gewerkt aan diverse middelen. De onderzoekslijn Medische Technologie van Inholland heeft met het onderzoeksproject REVIVE bijgedragen aan een landelijke richtlijn voor de Nederlandse Vereniging Medische Beeldvorming & Radiotherapie (NVMBR). 

Bijwaard: “We zijn er natuurlijk heel trots op dat de beroepsvereniging van MBB’ers de landelijke richtlijn nu in gebruik heeft genomen. Naast de richtlijn is er ook een e-learning ontwikkeld voor professionals en studenten die ook onlangs in gebruik is genomen bij diverse opleidingen. Verder is er input geleverd voor Childbirthnetwork.nl, een initiatief van verschillende ziekenhuizen en een zorgverzekeraar om zwangere vrouwen duidelijkheid te geven over keuzes rondom zwangerschap. Voor alle middelen geldt dat het vooral om heldere communicatie gaat, zodat zwangere vrouwen een goede afweging kunnen maken om wel of geen röntgenonderzoek te ondergaan. We hopen daarmee onnodige ongerustheid weg te kunnen nemen.” 

Webinar risicocommunicatie over straling bij zwangere vrouwen en kinderen 
Wil je meer weten over REVIVE? Vrijdag 28 januari 2022 verzorgt Fleur Wit in samenwerking met de NVMBR een webinar over risicocommunicatie bij zwangere vrouwen en ouders van kinderen die een röntgenonderzoek moeten ondergaan. Aanmelden kan via de website van  de NVMBR

Hoe gevaarlijk is röntgenstraling voor het ongeboren kind? Onderzoek wijst uit dat het gezondheidsrisico zeer beperkt is, terwijl de verwarring daarover bij zwangere patiënten groot is. Vandaar dat onderzoekers en studenten van Hogeschool Inholland een landelijke leidraad en e-learning ontwikkelen om die onzekerheid weg te nemen.

“In recente publicaties komt naar voren dat CT-scans risico’s kunnen opleveren voor kinderen”, zegt Harmen Bijwaard, lector Medische Technologie. “Ik vroeg me af hoe dat zit met ongeboren kinderen. Fleur Wit, docente Medisch Beeldvormende en Radiotherapeutische Technieken, is voor haar masterthesis in de wetenschappelijke literatuur gedoken en vond nauwelijks gezondheidsrisico's. Wat we wel constateerden was dat er bij zwangere patiënten veel vragen over zijn. Dit heeft te maken met verschillende werkwijzen van ziekenhuizen. Bij sommige krijgen ze een loodschort, bij andere niet. Dat zorgt voor verwarring.” De waarschuwingsborden in wachtruimten dragen bij aan die verwarring (zoals onderstaande voorbeelden).

Landelijke leidraad en e-learning
Bij de eerste verwarring blijft het niet. Want als zwangere patiënten er vragen over stellen aan de dienstdoende professionals, de medisch beeldvormings- en bestralingsdeskundigen, dan kunnen die daar vaak geen precies antwoord op geven. De onderzoekslijn Medische Technologie wilde daar iets aan doen. “Met het onderzoeksproject ‘Röntgenstraling en vrouwen in verwachting’ (REVIVE) werken we toe naar een landelijke richtlijn voor de beroepsvereniging om tot een uniforme en beargumenteerde werkwijze te komen”, zegt Harmen. “Daarnaast ontwikkelen we e-learning voor huidige professionals en studenten. In beide onderdelen gaat het vooral om heldere communicatie met zwangere patiënten.”

Interviews door studenten
“Voor het project hebben we studenten van Inholland ingezet”, zegt onderzoeker Colinda Vroonland. “Zo waren er twee afstudeeronderzoeken bij de opleiding Verloskunde, één onder vrouwen die recent zwanger waren, de ander onder zwangere vrouwen die zelf röntgenonderzoek hebben gehad. De vraag was onder meer of en hoe zij over de gezondheidsrisico’s geïnformeerd willen worden. Daarnaast waren er studenten van Medisch Beeldvormende en Radiotherapeutische Technieken betrokken bij de focusgroepen met professionals. Daarin gaven de studenten hun input voor de e-learning zodat deze ook geschikt zou zijn voor het curriculum van hun opleiding.” 

Visuele communicatie
“Een opvallend resultaat uit het onderzoek was dat maar liefst 20 procent van de ondervraagde vrouwen helemaal niet geïnformeerd wil worden”, zegt Harmen. “Bij de overige 80 procent moet je de gezondheidsrisico’s op een heel eenvoudige, visuele manier uitleggen. Voor de duidelijkheid: met een longfoto krijg je ongeveer evenveel straling binnen als met een vliegreis van 2,5 uur of het eten van 100 bananen. Omdat de foetus niet in de röntgenbundel ligt bij een longfoto, ontvangt deze een nog veel kleinere dosis. Er is een zeer kleine toegevoegde kans op kanker, wat je in beeld kan brengen door in een pictogrammatrix met allemaal blauwe puntjes één puntje rood te maken. Het effect is in recente epidemiologische studies niet meer aantoonbaar.”

Onderdeel MBRT-opleiding
Zowel de leidraad als het materiaal voor e-learning is aangeboden aan de beroepsvereniging voor medisch beeldvormings- en bestralingsdeskundigen (MBB’ers). “Bij e-learning gaat het over onderzoek naar de effecten van straling, patiëntencommunicatie. We hebben voor een digitale variant gekozen, zodat alle MBB’ers in Nederland het eenvoudig kunnen volgen, ook na hun werk. Daarnaast willen we dit lesmateriaal toevoegen aan het curriculum van de MBRT-opleiding van Inholland. De overige Nederlandse MBRT-opleidingen volgen hopelijk later.”

Online voorlichting
Harmen is ondertussen druk bezig met het opzetten van een vervolgproject. “We willen online voorlichting geven aan zwangere patiënten, als onderdeel van de website van het RIVM. Daar moet duidelijke risico-informatie op staan. Zo willen we voorkomen dat vrouwen uit angst voor straling besluiten geen röntgenonderzoek te doen. Dat zou wél risicovol kunnen zijn.”