Gehoord en gezien worden, de burger betrekken, participatie: het zijn van die begrippen die regelmatig vallen als oplossingen voor de groeiende kloof tussen overheid en burgers. Ondanks goede intenties blijkt dat in de praktijk een broos en nogal moeizaam proces te zijn, waarbij betrokkenen snel het gevoel krijgen dat ze slechts een symbolische functie hebben. Mensen raken vermoeid met de trage voortgang, haken af omdat hun ideeën verpletterd worden tussen de vele andere, of roepen op tot activistisme. Kan dat niet anders? Aan die vraag werken Roos Gerritsma, Donagh Horgan, Ellen Bulthuis, Swen Waterreus en Guido Stompff al geruime tijd samen binnen het kenniscentrum Creative Business. 
 

Nieuwe partner Stadsharttop
Eén van de belangrijkste partners die is aangehaakt is de Stadsharttop, een actief en invloedrijk bottom-up initiatief van allerlei mensen die zich verbonden voelen met het oude stadshart van Amsterdam (Nieuwmarktbuurt & Wallen). Samen geven ze mede vorm aan de toekomst van de buurt, op een ontwerpende manier: door initiatieven te bedenken waarin verschillende belangen samenkomen en die vervolgens ook uitgevoerd worden. Bijzonder dat in het overleg bewoners, ondernemers, beleidsmakers handhavers en andere ambtenaren samenwerken. Er is geen wij/zij taal, en slechts zelden hoor je iemand een oproep doen om iets te blokkeren. Het initiatief wil daadwerkelijk verandering, waarbij de betrokkenen zelf meedenken over en actief meehelpen aan de uitvoering. Geen burgerraad, maar een ‘burgerontwerpraad’.
 

Jaarlijkse conferentie Grooote Stadsharttop
Eenmaal per jaar is de Grooote Stadsharttop, een soort conferentie om vooral nieuwe initiatieven op te starten of om bestaande te verbreden. Ellen Bulthuis en Guido Stompff leidden daarin twee tafels met het thema de ‘Aanval op Afval’, dat gaat over één van de grootste ergernissen. Ze werken al een jaar samen met een kleine en steeds wisselende groep, als onverwachte bijvangst van het Europese SMARTDEST project. In de groep zitten (soms boze) burgers, ondernemers, lokale politici en een opvallend actieve vertegenwoordiging van de gemeente. Afval vormt volgens de bewoners al ‘eeuwen’ een onoplosbaar probleem, maar geleidelijk zijn er ideeën ontstaan om het aan te pakken. Samen, want eigenlijk blijkt dat er een nieuw ‘sociaal contract’ nodig is: het besef is ontstaat dat je niet kunt verwachten dat de gemeente ‘alles’ oplost, als mensen in de binnenstad – bewoners , ondernemers en bezoekers – zich niet houden aan basale afspraken.

Maar het eens zijn over een idee is één ding, of het ook werkt is een andere. Daarom wil de groep pilots verrichten. Eén daarvan moet gaan plaatsvinden in de Warmoesstraat, de ander is een initiatief waarbij mensen hun deel van hun staat schoon te houden. Er is nog een lange weg te gaan en er zijn nog duizenden beren op de weg….. maar het collectieve ontwerpproces proces vormt nu net de kern van het actieonderzoek!

Bekijk hieronder de aftermovie van de bijeenkomst. 
https://vimeo.com/864727766/864727766

For English press here 

Op 15 en 16 september waren Guido Stompff, lector Design Thinking, en Roos Gerritsma, associate lector Societal Impact Design, aanwezig op de SMARTDEST-eindconferentie in Barcelona, namens het hele Inholland-team dat afgelopen 3,5 jaar heeft gewerkt aan de Amsterdam case voor dit EU H2020-project. In het team participeerden vanuit het Kenniscentrum Creative Business ook Swen Waterreus, Ko Koens, Donagh Horgan en Ellen Bulthuis.

Op vrijdag 15 september presenteerde Roos het werk dat inzoomt op opgedane inzichten rondom het onduidelijke veld van wie er allemaal (niet) betrokken zijn bij het ontwikkelen van nieuw toeristisch beleid. Op grond van bijna 30 interviews met diverse stakeholders werd duidelijk dat hier geen eenduidig beeld over bestaat en het daarmee eens te meer aangeeft hoe complex het is om een dergelijk beleid vorm te geven. Voor de hand liggend daarbij is in Nederland om dit via participatieve wijzen te doen, maar zien deelnemers aan dergelijke trajecten hier steeds minder het nut steeds van in. Ook ‘koekoeksklok-participatie’, waarbij een partij eenmalig informatie komt ophalen of brengen, is daarbij niet helpend, maar wel veel voorkomend. Congresleden uit steden als Wenen, Lissabon, Napels en Barcelona herkenden dit. Eén van de vragen waar wij vanuit ons Kenniscentrum dan ook mee doorgaan is: hoe dan wél? Kunnen onze Urban Leisure & Tourism Labs in Amsterdam en Rotterdam daar enige verandering in aanbrengen? Vanuit de gemeente Amsterdam waren tevens drie beleidsmakers meegereisd, ook met hen gaan we deze vragen komende jaren nader verkennen.

Op de zaterdag was Guido de moderator van het publieke debat dat rondom vier centrale thema's door hem werd geleid. Hierbij waren vertegenwoordigers van verschillende achtergronden uitgenodigd, variërend van activisten, wetenschappers en journalisten tot de hotelwereld, én vanuit amsterdam&partners deed managing director Maya Janssen mee. Zij gaf onder andere aan dat amsterdam&partners insteekt op het gezamenlijke belang bij het medevormgeven van de stad waarin we willen wonen, werken en recreëren. Het waren boeiende gesprekken, waarbij we ons nogmaals realiseerden dat de meer zuidelijke landen zich explicieter lijken te richten op de politieke arena en het belang van de ‘urban commons’ (gedeelde voorzieningen in een stad, zoals infrastructuur, ziekenhuizen, parken, etc.).

Europese steden veranderen snel en worden steeds meer een ‘mobility hub’ van een mix van tijdelijke gebruikers (van expat tot exchange student, van bewoner tot toerist), met alle gevolgen van dien. Ook dit fenomeen zal de komende jaren op de onderzoeksagenda blijven staan voor de collega's van het lectoraat New Urban Tourism.

Komende weken worden alle onderzoeksdata verzameld uit alle steden, via deze link vind je meer informatie: www.smartdest.eu

De toeristenstromen in Amsterdam zijn terug van weggeweest. Bewoners eisen – misschien wel meer dan vroeger – de regie over 'hun' stad of wijk. Ook ondernemers laten van zich horen. Alle betrokkenen willen een stad waar ze zich welkom én gehoord voelen. Maar hoe bereiken we dat? Hierover zijn onderzoekers van het Urban Leisure & Tourism Lab, de Hogeschool van Amsterdam en de Hotelschool Den Haag in gesprek gegaan met beleidsmakers, ondernemers, studenten en bewoners. De setting was een creatieve onderzoekscarrousel op het Reinvent Tourism Festival. “Het beleid wordt vaak gevormd door ontwikkelaars en een kleine groep roependen. Maar je moet juist om tafel met de mensen die erdoor geraakt worden.” 

Het is een zonovergoten 16 juni. Buiten, op de statige trappen van het Clink hostel in Amsterdam Noord, buigt een horde toeristen zich over een stadsplattegrond. Binnen, in de groen ingerichte brainstormruimte, steken zo’n 20 beleidsmakers, ondernemers en studenten hun licht op over het toeristisch beleid in de hoofdstad. Onder hen zijn onder meer tourguides, sociaal ondernemers, studenten van het I AM College en citymarketeers. Tijdens deze interactieve onderzoekscarrousel bekijken zij – vanuit hun eigen inzichten en ervaringen – hoe toerisme in Amsterdam kan leiden tot een bloeiende stad voor alle betrokkenen. 

Gastvrij welkom in de stad 
De Amsterdamse hogescholen hebben via onderzoek toerisme in grote steden nader bekeken. Karoline Wiegerink, lector aan The Hague Hotelschool, bijt het spits af met haar presentatie rondom het City Hospitality Experience Model. Steden worden ervaren door hoe welkom ze overkomen. Naast een gastvrij klimaat voor bezoekers en toeristen, zijn ook meerdere stakeholders betrokken zoals bewoners, ondernemers en bedrijven. Karoline zet de aanwezigen direct aan het denken met de vraag: “Wanneer heb jij je voor het laatst oprecht welkom gevoeld in Amsterdam?” De antwoorden ‘de gezellige buurtbarbecue ‘of ‘het spontane praatje met de buurman die zijn puppy uitlaat’ geven aan dat verbinding in en mét de buurt zorgt voor het welkome gevoel. De deelnemers laten hun hersenen verder kraken door op felgekleurde post-its hun feedback te geven op het City Hospitality Experience Model. 

Toeristisch beleid: inclusie of exclusie? 
Roos Gerritsma, associate lector New Urban Tourism en lab lead van het ULT lab Amsterdam, begeleidt namens Hogeschool Inholland de sessie. Samen met Design Thinking-lector Guido Stompff en docent-onderzoeker Swen Waterreus gaat zij in op het Europese onderzoeksproject SMARTDEST waaraan Inholland deelneemt. Dit richt zich op de sociale effecten van overtoerisme in grote Europese toeristische bestemmingen, zoals Venetië, Barcelona en Amsterdam. De onderzoekers zoeken naar innovatieve en inclusieve oplossingen voor de Amsterdamse situatie. Roos: “De hoofdvraag is: leidt toerisme tot inclusie of exclusie? We kijken onder meer of daar bij het vormen van toeristisch beleid ook sprake van is. Zitten alle belanghebbenden aan tafel? Kán iedereen wel aan tafel zitten?”

Co-creatie aan de beleidstafel 
Met witte en gele vlaggetjes in de hand waaieren de deelnemers uit om de ‘toeristische beleidstafel’: een groot foambord met drie cirkels. Deze cirkels staan voor: een actieve bijdrage leveren aan het toeristisch beleid, enige invloed maar geen actieve bijdrage leveren of geen invloed maar zouden wel betrokken moeten worden. Energiek plaatsen de deelnemers de witte vlaggetjes waarop hun naam en functie staat in het bord. Opvallend is dat alle aanwezige studenten zichzelf in de buitenste cirkel hebben geplaatst. 

De tongen los maken 
In de tweede ronde zijn de gele vlaggetjes aan de beurt. Hierop mogen de deelnemers stakeholders schrijven die nu nog niet vertegenwoordigd zijn, maar die wel gehoord en gezien moeten worden. Vol enthousiasme schrijven deelnemers de vlaggetjes vol met termen als: ondernemersverenigingen, directie van Schiphol, stadsgidsen, toeristen, bewoners, sekswerkers en zelfs dealers. Waarvan de laatste vier veelal in de buitenste cirkel worden geplaatst. En dat maakt de tongen los. Dit gaat naadloos over in de derde ronde, waarin onderzoeker Swen reflectievragen stelt en de discussie verder op gang brengt. 

Spel Samen sturen in een winkelgebied 
Na deze speelse oefening mogen de aanwezigen feedback geven op het spel ‘De wandeling: leren samen sturen in een winkelgebied’, ontwikkeld door de Hogeschool van Amsterdam. Daarin komen zes vraagstukken aan de orde met één probleem en moeten spelers het besluitvormingsproces onder de loep nemen. Docent-onderzoeker Mike de Kreek: “Samen gaan de spelers het probleem verhelderen, op zoek naar de wortels en kijken hoe het probleem aan te pakken. Dit kan tijdens het spel tot confrontaties leiden! Het doel is om te zien hoe processen op elkaar aansluiten, elkaar beïnvloeden en een zinvolle reis naar samensturing maken.” Aan de deelnemers de vraag: zouden jullie dit spel inzetten? “Met de uitleg én een facilitator erbij zou dat zeker een optie zijn”, zegt Anoushka. “Maar wil je het voor bewoners inzetten, dan moet het in veel simpeler taal en kortere spelregels,” geeft Louke aan. 

Wie heeft nu echt impact op het beleid? 
De deelnemers hebben in de interactieve sessie ervaren dat wie er nu aan tafel zitten of er eigenlijk zouden moeten zitten, een hele lastige vraag is. In de presentatie die Guido aansluitend geeft over de SMARTDEST-onderzoeksresultaten blijkt dat ook stakeholders als beleidsmakers, lobbyisten en activisten hiermee worstelen. “Dit onderzoek heeft ons geleerd dat het haast niet te doen is om alle belanghebbenden te betrekken, omdat niemand weet wie er allemaal belanghebbend ís”, geeft Guido aan. “Veel zaken die grote impact hebben op het toerisme worden niet in Amsterdam besloten. Het legt de grenzen van participatie bloot!” 

Participeren volgens de Amsterdam Approach 
“We zagen het eigenlijk pas toen we in dit Europese consortium zaten; we zijn hartstikke participatief. Dat is voor de andere betrokken steden zeer ongewoon. Wij hebben dit omgedoopt tot de ‘Amsterdam Approach’. Maar er is ook zoiets als participatiemoeheid. Juist de belofte van inspraak maar dat niet kunnen waarmaken, zorgt ervoor dat mensen niet meer wíllen participeren. In de laatste fase van ons onderzoek, het Citylab, gaan we onderzoeken hoe we het anders kunnen doen. Hoe kunnen we gedeeld eigenaarschap rondom het toerisme in Amsterdam faciliteren en creëren?” Hoe het anders kan, daarover praten de deelnemers na afloop van de presentatie direct al na. Verbindingen worden gelegd! 

Hoe kunnen grote Europese steden gastvrij blijven en open blijven staan voor de steeds toenemende stroom bezoekers en tegelijkertijd rekening houden met woon- en leefbehoeften van hun bewoners? Het antwoord op deze belangrijke vraag moet komen van het SMARTDEST-project. De onderzoeksgroep Creative Business van Hogeschool Inholland heeft ruim 2,5 ton subsidie gekregen om bij te dragen in dit Europese onderzoek. Projectleider Guido Stompff: “Dit biedt nieuwe kansen om vanuit ons Urban Leisure & Tourism Lab, samen met studenten, bewoners en gemeente, te werken aan Amsterdam als leefbare stad.”

Vanuit het Urban Leisure & Tourism Lab schreef associate lector Roos Gerritsma mee aan een EU-Horizon2020-call voor een internationaal onderzoek naar innovatieve oplossingen op het gebied van inclusiviteit en duurzame stedelijke gebieden. Het onderzoeksvoorstel van een consortium van acht partners uit twaalf verschillende landen werd gehonoreerd. Inmiddels is het driejarige SMARTDEST-project ‘Cities as mobility hubs: tackling social exclusion through ‘smart’ citizen engagement’ gestart. Onderzocht wordt hoe de aanhoudende groei en veranderende wensen van een diversiteit aan bezoekers aan grote Europese steden te combineren valt met de woon-en leefbehoeften van bewoners van een stad. 

Nieuwe inzichten door vergelijken van stadsdata
Amsterdam is één van de acht case studies. Het Urban Leisure & Tourism Lab in Amsterdam Noord leent zich bij uitstek als ‘thuisbasis’ voor dit onderzoeksproject. In het lab werkt de onderzoeksgroep Creative Business al geruime tijd samen met stadgebruikers, overheden, bedrijfsleven, docenten en studenten aan sociale innovatievraagstukken die worden opgehaald in de wijk. Dit krijgt vorm in (onder andere) publicaties, events, tours, winkelconcepten en (tijdelijke) ontmoetingsplekken. Het SMARTDEST-project maakt het nu mogelijk om bestaande stadsdata van Amsterdam te vergelijken met die van andere Europese steden, zoals bijvoorbeeld Barcelona, Venetië en Jeruzalem, en samen daarop nieuwe inzichten te ontwikkelen.

Urban Leisure & Tourism Lab heeft voortrekkersrol
“Maar we gaan ook co-creatief actieonderzoek doen om beter te begrijpen welke interventies in Amsterdam tot meer leefbaarheid kunnen leiden”, zegt Wina Smeenk, associate lector bij Inholland (Empathisch Co-design). “Om zo nieuwe kansen te vinden voor sociale innovatieprojecten die een positieve impact en draagvlak hebben”. Lector Guido Stompff (Design Thinking), projectleider voor het SMARTDEST-onderzoeksdeel van Inholland, vult aan: “Wat dit project voor onze onderzoeksgroep en onze opleidingen extra bijzonder maakt, is dat ons lab een voortrekkersrol heeft. De partnersteden zijn nog niet zo ver dat zij daadwerkelijk een operationeel lab hebben. Bovendien zijn al die onderzoekers verbonden aan een universiteit. Ik hoop dat we hier echt kunnen laten zien wat wij als hogeschool – een University of Applied Sciences - kunnen betekenen in onderzoek”.

Over Horizon 2020 en SMARTDEST
Horizon 2020 is het grootste onderzoek- en innovatieprogramma van de Europese Unie; over een periode van zeven jaar (2014-2020) wordt ieder jaar zo’n 80 miljard euro beschikbaar gesteld. Het SMARTDEST-Consortium heeft in totaal zo’n 3 miljoen euro tot zijn beschikking waarvan de onderzoeksgroep Creative Business 262.000 euro toegewezen heeft gekregen.

Meer weten? Neem dan contact op met het onderzoeksteam:

Guido Stompff (lector Design Thinking)
Ko Koens (lector New Urban Tourism)
Wina Smeenk (associate lector Empathisch Co-design)
Roos Gerritsma (associate lector Urban Leisure & Tourism)
Swen Waterreus (docent-onderzoeker opleiding Tourism Management)