Tijdens ons jaarlijkse Smart Farming mini‑symposium op maandag 9 februari stond één centrale vraag centraal: hoe houden we de landbouw toekomstbestendig in een tijd waarin arbeid schaars wordt, duurzaamheid steeds urgenter wordt en technologische ontwikkelingen elkaar in hoog tempo opvolgen? Agrariërs, lectoren, onderzoekers, studenten en techniekspecialisten van projectpartners kwamen samen in museum Broekerveiling om inzichten, ontwikkelingen en praktijkvoorbeelden te delen. 

Slimmer werken met technologie 
Volgens associate lector Smart Farming Jeroen Wildenbeest staat de agrifoodsector voor grote uitdagingen. Arbeid wordt steeds duurder en schaarser, terwijl de eisen vanuit maatschappij en overheden toenemen. De oplossing ligt volgens Jeroen niet in harder werken, maar in slimmer werken: van preventief naar gericht ingrijpen, van handmatig naar datagedreven en van gevoel naar onderbouwde beslissingen. Technologie neemt daarbij werk niet altijd weg, benadrukte hij, maar verandert vooral de aard van het werk. 

Onderwijs speelt een belangrijke rol in die transitie – nieuwe werkprocessen vragen nieuwe beroepen en skills. Binnen de onderzoekslijn Smart Farming werken onderzoekers en studenten van verschillende opleidingen en leerjaren aan concrete praktijkvraagstukken, variërend van data‑analyse tot slimme toepassingen. De groeiende belangstelling vanuit het werkveld blijkt uit meerdere lopende projecten en diverse nieuwe subsidieaanvragen. 

Van perenbomen tot bloembollen: technologie in de praktijk 
Binnen het Smart Farming Peren 2.0 project wordt gewerkt aan een systeem dat perenbomen digitaal in kaart brengt via 3D‑modellen. Deze modellen vormen de basis voor algoritmen die snoeiregels toepassen, zodat het snoeien in het veld uiteindelijk volledig autonoom door een cobot op een kar kan plaatsvinden. Begin maart volgt een LIVE demonstratie van de ontwikkelingen tot nu toe bij partnerteler D&W Vriend in Hem. 

Ook in de bloembollensector wordt volop geïnnoveerd. Binnen Groene Tulp en Fieldlab Bol ontwikkelen studenten methoden om ziekten en plagen vroegtijdig op te sporen met visiontechnologie en data‑analyse, zodat telers minder hoeven te spuiten en duurzamer kunnen telen. Vergelijkbare ontwikkelingen vinden plaats in projecten als Smart Farming Broccoli, waar studententeams werken aan het voorspellen van groei en het selectief oogsten via vision en nauwkeurige sensortechnologie.

Precisielandbouw: leren van data 
Dat data het hart vormen van moderne landbouw werd opnieuw duidelijk in de presentatie van aardappelteler Jacob van den Borne. Zijn bedrijf verwerkt gegevens uit satellieten, bodemsensoren, drones, trekkers en opbrengstmetingen tot één geïntegreerd systeem, “Ground Control”. 

Daarmee worden activiteiten per perceel gepland en geoptimaliseerd. Vanaf het in kaart brengen van rijpaden tot het monitoren van biomassa: elke stap wordt ondersteund met data‑gedreven inzichten. 

De aanpak laat zien dat precisie- landbouw geen hype is, maar een manier van werken die continu leren mogelijk maakt. Het registreren van handelingen, iets wat volgens Van den Borne al generaties gebeurt, is daarbij essentieel om opbrengsten en processen te verbeteren.

Robotica in de witlofteelt 
Ook in de witlofteelt worden grote stappen gezet. Robin van der Veeken presenteerde bij AgrinServ een automatisch systeem dat witlofpennen herkent en positioneert met behulp van visioncamera’s en delta‑robots. 

De techniek wordt verder doorontwikkeld om ook het uitsnijden van witlof te automatiseren – een uitdagende taak omdat het juiste snijpunt per teler kan verschillen. De robot werkt consistent, maar het overtuigen van gebruikers blijft een belangrijk onderdeel van de implementatie. 

Uitdagingen bij adoptie en opschaling 
Ondanks de vele innovaties is de brede toepassing van Smart Farming in Nederland nog niet vanzelfsprekend. Innovatiemanager Mathijs Koper (Greenport NHN) wees op knelpunten in de sector zoals bv versnipperde systemen, gebrek aan standaarden, onduidelijkheid over eigendom en beperkte datavaardigheden. Veel boeren zien de meerwaarde van technologie wel, maar de stap van experiment naar grootschalige toepassing is vaak lastig.

Samenwerken aan de kringlooplandbouw van morgen

Binnen de kringlooplandbouw staan efficiëntie, duurzaamheid en integratie met de bestaande natuurlijke systemen centraal. Deze manier van telen vraagt juist om technologieën die de natuurlijke bronnen efficiënter benutten. De hiervoor gevraagde technische aanpassingen en scholingskosten gaan vaak gepaard met hoge investeringen. Aan de andere kant nemen de eisen vanuit overheid en samenleving toe. 

Hoe gaat de teler van morgen dit allemaal managen? 

Het symposium maakt duidelijk dat technologie niet alleen een hulpmiddel is, maar een noodzakelijke schakel in een duurzamere en efficiëntere landbouw. Door studenten, onderzoekers en partnerondernemingen samen te brengen, ontstaat een vruchtbare voedingsbodem voor innovaties die zowel economisch als ecologisch perspectief bieden. 

Het Lectoraat Robotica kondigde aan haar activiteiten op het gebied van Smart Farming verder uit te breiden, met meer projecten, nieuwe partners en een groeiend netwerk van professionals. De landbouw van de toekomst vraagt namelijk niet alleen om nieuwe technologieën, maar vooral om samenwerking, kennisdeling en durf om te vernieuwen.

De Nederlandse regering is voorstander van robotisering van de land- en tuinbouw. De inzet van robots wordt al lang gezien als een manier om arbeidsmigratie te verminderen. In het regeerakkoord is hieraan een vervolg gegeven met het innovatieprogramma ‘Robots naar de boerenpraktijk’. Cock Heemskerk, lector Robotica, en Jeroen Wildenbeest, associate lector Smart Farming, zijn positief over de intenties van het kabinet voor de sector. Maar ze plaatsen er in verschillende media ook kanttekeningen bij.

Een kritiekpunt van zowel Cock als Jeroen is dat het kabinet puur gedreven is vanuit de smalle wens om arbeidsmigratie tegen te gaan, zo stellen zij in vakbladen als Binnenlands Bestuur en Nieuwe Oogst. Als je daarnaast uitgaat van de snelle implementatie van robots, dan zullen de intenties een wensdroom blijven, betogen zij. Investeren in het volledige ecosysteem, waarbij het creëren van de juiste randvoorwaarden voorop staat, is volgens beiden het belangrijkst om meer robots in de land- en tuinbouw in te kunnen gaan zetten.

Geloof in de potentie van robots vanuit de sector
De landbouwsector gelooft in de potentie van robots. AI in het boerenbedrijf is bovendien niet nieuw, constateert Jeroen in een interview met het vakmedium Melkvee. “Maar het is geen plug & play-systeem waarmee je direct aan de slag kunt. Veel boeren gaan ervan uit dat als ze een robot kopen, die direct doet wat zij verwachten. Dat is in veel gevallen niet zo.” De kloof tussen proof of concepts en daadwerkelijk werkende robots is groot. “Er is nog altijd slechts een handvol oogstrobots actief op Nederlandse akkers”, merkt ook Cock op. Volgens beiden zal het innovatieprogramma ‘Robots naar de boerenpraktijk’ de kloof niet dichten.

Nederlandse koppositie als drijfveer
Cock en Jeroen zien liever een brede focus op het volledige ecosysteem rond robots in de land- en tuinbouw. “Zonder de juiste investeringen in zowel technologie als kennis, blijft robotisering een wensdroom”, stellen zij. Het behoud van de koppositie van onze landbouwsector zou de juiste drijfveer moeten zijn. “Dat zorgt voor een langetermijnborging van dit thema, die verder reikt dan alleen deze regeerperiode. Robotisering is niet ingevoerd binnen vier jaar tijd. Er is meer toewijding nodig om de robots echt in de boerenpraktijk terug te zien.”

Juiste randvoorwaarden creëren
Volgens hun visie zoals verwoord in Binnenlands Bestuur en Nieuwe Oogst moet het creëren van de juiste randvoorwaarden voorop staan. Ze wijzen bijvoorbeeld op een goede technologische infrastructuur om gebruik te maken van robots, aanpassing van akkers, trainen van algoritmen, passende regelgeving en standaardisatie om de doorontwikkeling van robots mogelijk te maken. Minstens zo belangrijk is de kennisdeling tussen publieke en private sector en het onderwijs. Immers, voor een hightech land- en tuinbouw zul je moeten investeren in bijscholing van professionals. “Gelukkig beschikt Nederland over een uitstekend ecosysteem van privaat-publieke samenwerkingen waarbinnen de bestaande kennis kan worden vergroot.”

Boeren opleiden
Jeroen en Cock werken in verschillende samenwerkingsverbanden van fabrikanten, boeren, onderzoekers en computerdeskundigen en ziet steeds meer boeren die geïnteresseerd zijn in het gebruik van AI. “We hebben nog veel werk te verzetten om systemen gebruikersvriendelijker te maken, boeren op te leiden en de juiste verwachtingen te wekken”, zegt Jeroen in Melkvee. Veel boeren zijn terughoudend in het delen van data terwijl dit wel nodig is om nieuwe AI-modellen te trainen. “Wil je grip hebben op toekomstige ontwikkelingen, stap dan over je angst voor data delen heen. Maak gebruik van wat er is, doe ervaring op en doe het samen.”

Potentie realiseren
Het innovatieplan voor robotisering kan slagen, concluderen Cock en Jeroen. “Met de juiste investeringen kan de potentie van robotisering binnen enkele jaren worden gerealiseerd en kan Nederland een rol als koploper nemen.”

Hoe smaakt een yoghurtvervanger gemaakt van veldbonen? Op dinsdag 25 juni kunnen bezoekers van het jaarlijkse NWO-festival TEKNOWLOGY de proef op de som nemen. Want dan serveert Inholland op een eigen stand dit gezonde, duurzame en innovatieve hoogstandje als toetje van een complete ketenaanpak. En er valt nog veel meer te beproeven, zoals een robot die broccoli oogst en een serious game om zo energiezuinig mogelijk komkommers en tomaten te telen. Het is een bloemlezing van wat we met praktijkgericht onderzoek te bieden hebben voor agri en food.

“NWO richt zich oorspronkelijk op de academische wereld”, zegt Jeroen Wildenbeest, associate lector Smart Farming. “Maar de organisatie betrekt steeds meer het praktijkgericht onderzoek van bijvoorbeeld hogescholen. Tekenend voor die ontwikkeling is de uitnodiging die onze onderzoeksgroep kreeg voor TEKNOWLOGY in Utrecht. Als een van de weinige hbo-instellingen zijn we aanwezig om de toegevoegde waarde van ons praktijkgericht onderzoek te demonstreren.” 

Technologie in agri en food
Op een eigen stand laat Inholland zien wat we kunnen betekenen voor het innoveren en verduurzamen van de agri- en food-productieketens. “Technologie, zoals robotisering en datascience, speelt hierin een heel belangrijke rol”, zegt Jeroen. “Bijvoorbeeld om de productiekosten te verlagen en de opbrengsten te vergroten, bedrijfsrisico’s te verminderen en duurzamer te telen.”

Rijdende en vliegende robots
De meerwaarde van technologie laat zich meteen aan het begin van de productieketen gelden. “In modellen maak je voorspellingen over de groei van je gewas. Door de daadwerkelijke groei en omstandigheden te meten, stel je die voorspellingen continu bij. Wij hebben daarvoor onder meer monitoringssystemen ontwikkeld op rijdende en vliegende robots. Deze robots kunnen gewassen ook scannen op ziekten en plagen.”

Autonoom broccoli oogsten
Voor TEKNOWLOGY heeft Jeroen ervoor gekozen een ander type robot te demonstreren. “We laten zien hoe deze robot autonoom broccoli detecteert én aan de hand van de grootte van de kroon selectief oogst. Het is een antwoord op het vraagstuk rond arbeidstekorten en arbeidsmigranten in de land- en tuinbouw en biedt bedrijven daardoor meer bestaanszekerheid. Het mooie is dat de technologieën benodigd voor de teelt van broccoli en de teelt van veldbonen In essentie dezelfde zijn.”

Telen in een serious game
Ook Frank van der Helm, associate lector Levende Teeltsystemen, zal aanwezig zijn in Utrecht. Hij legt daarbij het accent op het begin van de productieketen: het telen. “Ik laat zien hoe je met serious gaming op een aantrekkelijke manier complexe zaken kunt leren en studenten kunt meegeven hoe ze data kunnen gebruiken in de kas. Op TEKNOWLOGY maken we er een eenvoudig wedstrijdje van: probeer de klimaatregeling zo in te stellen dat je zo energiezuinig mogelijk tomaten en komkommers kweekt.”

Van game naar kas
Frank maakt gebruik van een spelvariant van KASSIM, een programma dat geprogrammeerd is door Wageningen University & Research (WUR). “In mijn onderwijs kan ik simulaties maken die speciaal aangepast zijn aan wat ik mijn studenten wil leren over klimaatregeling. Door input van een groep studenten die het model met Wageningen UR getest hebben, komt het model goed overeen met hoe klimaatregeling in de praktijk echt werkt. Dat is wat het hbo doet: onderzoek en onderwijs praktijkgericht maken, en daar zijn studenten heel blij mee. En ik ook: met serious gaming kun je langdurige, complexe processen als teelt en veredeling heel goed onderwijzen. Tuinbouw vraagt nu eenmaal kassen, techniek en tijd en studenten kunnen op bedrijven niet zomaar alles doen. Nu kunnen studenten hun eerste praktijkmeters met een simulatie maken voordat ze echt de kas in stappen.”

Interesse in het onderzoek van Frank? Aanstaande maandag 24 juni is hij te gast bij De Koplopers in de Balie (georganiseerd door Regieorgaan SIA) ‘De glastuinbouw: onterecht onbemind?’

Veldboon in plaats van soja
Naast demonstraties van innovaties in het telen (door Frank) en oogsten (door Jeroen en, op zijn uitnodiging, NHL Stenden Hogeschool) laat Feike van der Leij, lector Health & Food, een bijzonder innovatief product zien én proeven. Het is een alternatief voor yoghurt; niet van koemelk maar van veldbonen. “We willen hiermee bewijzen dat je met een gewas als de veldboon de transitie kunt maken van dierlijke naar plantaardige eiwitten. En dat niet alleen, de veldboon is een goed en duurzaam alternatief voor importsoja, waarvan de productie gepaard gaat met het kappen van tropisch regenwoud, verlies van biodiversiteit, veel transportkilometers en uitbuiting van lokale boeren.”

Vervolg op Bean me up!
De yoghurtvervanger is het trotse resultaat van het afgeronde onderzoeksproject Bean me up!, waarin onderzoekers, studenten en externe partners van Inholland ervaring opdeden met het opzetten van een complete veldboonproductieketen. En dat leverde nog meer gezonde en smakelijke producten op, zoals een eiwitrijke muffin voor een dieet tegen ondervoeding bij ouderen. “Binnenkort starten we met een vervolgproject om de productieketen voor veldbonen robuuster te maken, de teelt vaker biologisch en de veldboon beter te verwaarden. Ook door waterlinzen (foodgrade eendenkroos) en een derde gewas toe te voegen zorgen we dat de functionele toepassing in voedselproducten toeneemt.”

Meer weten over de veelbelovende ontwikkeling van de veldboon?