Rosa Groen heeft haar naam mee. Als nieuwe associate lector Sociale Innovatie en Duurzaamheidstransities houdt zij zich bezig met groene transities en dan vooral de sociale kant daarvan. Ze loopt warm voor thema's als rechtvaardige energietransitie, het herstel van stedelijke biodiversiteit met behulp van jongeren- en burgerparticipatie en het lesgeven over en voor duurzame ontwikkeling (klimaateducatie). “Alleen met behulp van bottom-up initiatieven kunnen we handen en voeten geven aan rechtvaardig klimaatbeleid.”

Rosa houdt niet van stil zitten. Na haar studie geschiedenis vertrok ze naar Spanje, werd er correspondent, studeerde in Nederland door voor journalist, schreef voor verschillende kranten, besloot daarna les te geven en onderzoek te doen bij De Haagse Hogeschool, waar ze de ruimte kreeg om aan de Universiteit Leiden in deeltijd te promoveren op de relatie tussen internationale organisaties en gaststeden, werd één dag voor de verdediging van haar proefschrift uitgeroepen tot Duurzame Docent Hoger Onderwijs van het jaar, schrijft boeken en combineert sinds november vorig jaar twee functies: senior onderzoeker aan De Haagse Hogeschool én associate lector Sociale Innovatie en Duurzaamheidstransities.

Natuurlijk Sociaal Contract
Rosa voelt zich thuis bij Inholland. De transitie naar een duurzame, veerkrachtige samenleving als profilerend thema van onze hogeschool is haar op het lijf geschreven. Haar interesse in een functie als associate lector werd gewekt toen ze het boek Towards a Natural Social Contract las, een pleidooi van lector Patrick Huntjens voor een samenleving die humaner en eerlijker is, en minder destructief voor mens en natuur. “Ik was het ontzettend eens met wat hij schreef. Toen er vervolgens een kans bestond om bij zijn lectoraat te komen werken, ben ik daar vol voor gegaan.”

Systeemtransitie in gang zetten
Waar gaat Rosa zich bij het lectoraat precies voor inzetten? “De wereld heeft te maken met een combinatie van crises: klimaatverandering, onrecht, ongelijkheid en afnemende biodiversiteit, om er enkele te noemen. De oorzaken daarvan liggen diep, in de manier waarop we de samenleving en economie hebben ingericht. Met behulp van praktische tools willen we van onderop en van bovenaf het systeem veranderen.” Rosa richt zich daarbij specifiek op thema’s als rechtvaardig klimaatbeleid, klimaateducatie en jongeren- en burgerparticipatie in biodiversiteitsherstel en energietransitie.

Planetair Gezondheidskompas
Een van de projecten waaraan Rosa bij Inholland werkt gaat over ‘planetaire gezondheid’.   ”Concreet gaat dit over het integreren van planetaire gezondheid in beleidsvorming: hoe houd je op uiteenlopende beleidsterreinen rekening met planetaire grenzen rond onder meer biodiversiteit, klimaatverandering en verontreiniging. Denk aan onderzoek naar het verlagen van CO₂-uistoot bij de ontwikkeling van medicijnen of naar uitbraken van nieuwe ziekten die door muggen worden overgedragen als de aarde verder opwarmt. Hier maken we een Planetair Gezondheidskompas voor.”

Praktische tool voor beleidsmakers
Met partners van de Wageningen Universiteit, de Universiteit van Amsterdam, het Erasmus MC, RIVM, Waag Futurelab en lokale GGD’s zal het Planetaire Gezondheidskompas worden ontwikkeld om zo de impact van beleid rondom planetaire gezondheid te vergroten. Groen: “Het wordt een praktische tool voor beleidsmakers om rekening te houden met complexe wisselwerkingen tussen de gezondheid van mensen, dieren en de planeet.”

Master Duurzaamheidstransities
Rosa staat ook nog steeds met een been in het onderwijs. Ze wil een rolmodel zijn voor studenten. “Als eindredacteur heb ik samen met Aniek Draaisma van De Haagse Hogeschool het studieboek Duurzaam Onderwijs. Eerlijk, inclusief, hoopvol geredigeerd voor (toekomstige) tweedegraadsdocenten om leerlingen mee te nemen in de transitie naar een eerlijke, inclusieve en duurzame samenleving.” Daarnaast is Rosa betrokken bij de gloednieuwe master Duurzaamheidstransities die vanaf september van start gaat dankzij de samenwerking van drie hogescholen: Inholland, de Hogeschool van Amsterdam en Hanze Hogeschool. “Ik ga colleges geven en vanuit onderzoeksprojecten casussen onderzoeken samen met studenten. Hoe kunnen restaurants bijvoorbeeld van het gas af, welke interventies voor gedragsverandering vanuit de overheid zijn daarvoor nodig? Of denk aan de verschillende transities naar een meer biodiverse stad die gaande zijn in Amsterdam.”

Jongeren betrekken
Het is volgens Rosa belangrijk om studenten volop te betrekken in de transitie naar een duurzame en rechtvaardige samenleving. “Jongeren worden te weinig serieus genomen, terwijl je ze juist actief moet betrekken bij de vraagstukken waar zij later als professionals mee te maken krijgen. Daarbij gaat het om studenten van uiteenlopende opleidingen: van techniek tot het sociale domein. Alleen met een inter- en transdisciplinaire aanpak maken we vooruitgang met duurzaamheidstransities.”

Veel mensen maken zich zorgen over klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, ongelijkheid en polarisatie. Patrick Huntjens, lector Sociale Innovatie en Duurzaamheidstransities aan Hogeschool Inholland pleit daarom voor een verbindend verhaal: een eco-sociaal contract dat laat zien hoe iedereen, van buurt tot beleid, met kleine, haalbare stappen het verschil kan maken. In het nieuwe boek, Eco-Social Contracts for Sustainable and Just Futures: Mobilising Collective Power to Deal with the 21st Century Polycrisis, laat hij zien hoe dat er in de praktijk uitziet. De vele voorbeelden inspireren studenten en docenten om theorie direct te vertalen naar doen. Patrick schreef het boek samen met een internationale groep auteurs onder vlag van de Verenigde Naties. 

Aanpak polycrisis 
Hoe verschillend de mondiale crises ook lijken, ze hebben met elkaar te maken, stelt Patrick. “Ze hangen nauw samen met een sociaaleconomisch model dat gericht is op eindeloze economische groei, onduurzame exploitatie van natuurlijke hulpbronnen en individueel gewin, en worden mede gevoed door diepgewortelde overtuigingen zoals het antropocentrisch wereldbeeld waarin de mens boven de natuur staat”, zegt hij. “Het is een model dat ongelijkheid in stand houdt, ecosystemen aantast, onze verbondenheid met elkaar en met de natuur uitholt, en zo het welzijn én de basis van een duurzame en rechtvaardige samenleving onder druk zet.” 

Natuurlijk gedrag 
Volgens Patrick is het de hoogste tijd om de band tussen mensen onderling en met de natuur te herstellen. “De mens is in essentie eco-sociaal. Voor onze overleving hebben mensen kwaliteiten ontwikkeld als solidariteit, wederkerigheid, co-creatie en samenwerking. We hebben een aangeboren vermogen tot delen en zorgen voor elkaar én voor de natuur. Deze gedragingen zijn natuurlijk, ze geven ons energie, betekenis, zingeving en compassie.” 

Nieuwe afspraken in een eco-sociaal contract
“We moeten de relatie tussen mens, natuur en samenleving herijken en herstellen”, zegt Patrick. “Dat vraagt om een eco-sociaal contract: nieuwe, collectieve afspraken over hoe we onze samenleving organiseren. Het gaat niet alleen om onze relatie met elkaar en met de natuur, maar juist ook om een fundamentele herziening van onze economie — één die is gericht op welzijn, verbondenheid en respect voor ecologische grenzen.” 

Inspirerende voorbeelden 
Zo’n eco-sociaal contract klinkt abstract, maar is het helemaal niet, zegt Patrick. “Er zijn overal inspirerende voorbeelden van mensen die al werken aan de fundamenten van zo’n eco-sociaal contract: burgerinitiatieven, zorgcoöperaties, lokale voedselnetwerken en pioniers in een regeneratieve economie die welzijn, zorg en het leven zelf centraal stellen.” 

Nieuwe, internationale publicatie 
Het boek Eco-Social Contracts for Sustainable and Just Futures bundelt inspirerende verhalen en inzichten over hoe we wereldwijd anders kunnen samenleven, besturen en omgaan met de natuur. Overal ter wereld ontstaan al concrete alternatieven, vaak voortkomend uit inheemse en lokale kennis, culturele tradities en gemeenschapspraktijken. Als initiatiefnemer en hoofdredacteur bracht Patrick Huntjens een internationaal team van 30 auteurs samen, met bijdragen van vooraanstaande wetenschappers, beleidsmakers, maatschappelijke organisaties, publieke denkers, activisten en kunstenaars uit alle delen van de wereld.

Het resultaat is een optimistisch en praktijkgericht geluid dat inmiddels weerklank vindt binnen de Verenigde Naties, waar het gedachtegoed wordt meegenomen in de beleidskaders van diverse organisaties waaronder UNEP, UNESCO, UNRISD, ILO en WHO, en gerelateerde programma’s voor duurzaamheid, solidariteit, inclusie, rechtvaardigheid en onderwijs.  

Veel goede voorbeelden 
“Bij het schrijven van het boek hadden we een luxeprobleem”, vertelt Patrick. “Er zijn namelijk zo veel goede voorbeelden* te vinden als alternatief voor het dominante neoliberale systeem. Ook in Nederland. Ons land staat voor grote uitdagingen: biodiversiteitsverlies in agrarische gebieden, stijgende overstromingsrisico’s maar ook meer hittegolven en droogte, en een groeiende vraag naar duurzame energie. Tegelijkertijd hebben we unieke kansen om een leidende rol te spelen. Projecten zoals De Marker Wadden, het veenweideprogramma in de Krimpenerwaard en de Groene Stad-beweging laten zien hoe natuurherstel, klimaatmaatregelen en leefkwaliteit hand in hand kunnen gaan.”  

Zoeken naar gemeenschappelijke waarden 
De vraag is hoe je deze goede voorbeelden kunt volgen. “Verandering komt meestal van onderop, dus niet alleen vanuit de overheid of de politiek”, is Patrick’s overtuiging. “Iedereen kan bijdragen: van vergroening in de wijk tot regeneratieve landbouw.” Het begint volgens hem met kleine stappen en gedeelde waarden. Die vormen de basis voor plannen die waarde toevoegen, sociaal, ecologisch én economisch. “Dan spreken we over meervoudige waardecreatie. Burgers kunnen het initiatief nemen, ondernemers vernieuwen hun verdienmodel, onderzoekers brengen de expertise in, overheden scheppen de voorwaarden en het onderwijs leidt professionals op die deze duurzame transities kunnen realiseren. 

Onderwijsvernieuwing
Het boek biedt inspiratie voor studenten van álle opleidingen die bijdragen aan maatschappelijke opgaven – van sociaal werk en zorg tot techniek en communicatie. “Hogescholen kunnen als geen ander de brug slaan tussen theorie en praktijk,” aldus Patrick. “Met aandacht voor softskills én samenwerking over grenzen heen: interdisciplinair én transdisciplinair, samen met burgers, bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties. Want echte systeemverandering lukt alleen samen, in buurten, klaslokalen en coöperaties. Door gezamenlijke afspraken te maken die er echt toe doen.” 

Master Duurzaamheidstransities 
Zo vormen de inzichten uit Eco-Social Contracts een belangrijke inspiratiebron voor de nieuwe master Duurzaamheidstransities, ontwikkeld door Inholland, Hogeschool van Amsterdam en Hanzehogeschool. Deze opleiding bereidt studenten voor op het realiseren van duurzame systeemverandering. De visitatie staat gepland voor november 2025; de start is voorzien in september 2026. 

Het boek Eco-Social Contracts for Sustainable and Just Futures: Mobilising Collective Power to Deal with the 21st Century Polycrisis wordt maandag 3 november officieel gelanceerd in Doha, als onderdeel van de aanloop naar de VN-World Summit for Social Development (van 4 tot en met 6 november in Doha). Meer informatie hierover vind je op de UNRISD site.  

*Meer voorbeelden en handelingsperspectieven vind je in Nieuwe perspectieven voor natuur en samenleving, van de hand van Nederlandse IPBES-hoofdauteurs (van de Transformative Change en Nexus rapporten), met Patrick als hoofdauteur. 

Verandering om verder biodiversiteitsverlies tegen te gaan is urgenter dan ooit én haalbaar, stelt het IPBES, het biodiversiteitspanel van de Verenigde Naties. In twee rapporten die deze week verschenen, roept het panel overheden wereldwijd op om een samenhangend beleid te maken dat biodiversiteit, klimaatverandering, water, voedsel en gezondheid aanpakt. Voor Nederland, waar uitdagingen zoals de stikstofcrisis en overstromingsrisico’s druk uitoefenen op mens en natuur, bieden de IPBES-rapporten een routekaart naar een duurzame toekomst.  

Het gaat niet goed met de biodiversiteit. Ook Nederland ligt niet op koers om de biodiversiteitsdoelen voor 2030 te halen, laat het Nationaal Dashboard Biodiversiteit zien. Toch is er ook reden tot hoop. De nieuwste rapporten van het Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) tonen dat Nederland binnen tien jaar positieve resultaten kan behalen voor mens en natuur – als overheden, bedrijven en burgers beter samenwerken. Honderden wetenschappers uit meer dan 42 landen schreven de afgelopen drie jaar mee aan de rapporten, waaronder Patrick Huntjens, lector Sociale Innovatie en Duurzaamheidstransities bij Hogeschool Inholland en hoogleraar bij Maastricht University. 

Einde aan versnipperd beleid
Integraal beleid en handelen zijn cruciaal om systemen die biodiversiteit onder druk zetten te doorbreken, stelt het IPBES in het Nexus Assessment-rapport en het Transformative Change Assessment-rapport. Samenwerking tussen sectoren en aanpak van onderliggende oorzaken zijn daarbij essentieel, zoals de manier waarop we onze economie hebben georganiseerd of hoe we denken over onze relatie tot de natuur, zo laten beide rapporten zien. Het Transformative Change-rapport beschrijft bijvoorbeeld dat de kosten van het uitstellen van maatregelen tegen biodiversiteitsverlies, in tien jaar tijd twee keer zo hoog zijn als die van nu ingrijpen. Ecoloog Koos Biesmeijer, wetenschappelijk directeur van Naturalis Biodiversity Center. “Hoe kunnen we nou met zijn allen het verschil maken, hoe werken we samen aan een duurzame wereld? Dat staat in deze rapporten beschreven.” 

Het Transformative Change-rapport analyseert de diepere oorzaken van natuurverlies, en de economische, politieke en culturele dimensies daarvan, en komt met oplossingen daarvoor. Het Nexus-rapport sluit daar bij aan en onderzoekt de relaties tussen klimaat, biodiversiteit, water, voedsel en gezondheid. Het presenteert geïntegreerde oplossingen die kunnen voorkomen dat bijvoorbeeld het klimaatbestendiger maken van landbouw ten koste gaat van biodiversiteit.  

De nieuwe IPBES-rapporten bieden niet alleen een overzicht van beschikbare kennis, maar ook praktische handvatten om die kennis toe te passen voor duurzame verandering. Inholland-lector Patrick Huntjens: “Met een snel sluitend venster om onomkeerbare schade te voorkomen, schetst het Transformative Change-rapport uitvoerbare strategieën voor een rechtvaardige en duurzame wereld. Met meer dan 400 casestudies die succesvolle initiatieven wereldwijd laten zien, biedt het rapport duidelijke voorbeelden van hoe collaboratieve en contextspecifieke acties in minder dan tien jaar positieve resultaten opleveren voor zowel natuur als mens.” 

In het Transformative Change-rapport vormt Patrick’s visie op een eco-sociaal contract een praktische en ethische routekaart voor de noodzakelijke transformatieve verandering. Dit contract balanceert de relatie tussen mens en natuur, met kernwaarden als rechtvaardigheid, inclusie en wederzijds respect. Patrick benadrukt: "Transformatieve verandering begint niet alleen bij systemen, maar ook bij de waarden en normen die deze systemen vormgeven." 

Inspiratie en kansen voor Inholland-studenten en -onderzoekers
Volgens Patrick biedt het rapport ook voor studenten en onderzoekers aan Hogeschool Inholland mogelijkheden om bij te dragen aan de transitie naar een duurzame en veerkrachtige samenleving. Het daagt hen uit om creatieve oplossingen te ontwikkelen voor uitdagingen zoals duurzame voedselsystemen, circulaire economie en klimaatadaptatie. Daarbij benadrukt het rapport het belang van interdisciplinaire samenwerking, een speerpunt binnen het onderwijs en onderzoek aan Inholland. 

 Zie ook: „Nieuw ecosociaal contract kan ons uit ecologische crisis leiden”

Hoe krijgen we deze en komende generaties in beweging om onze leefomgeving duurzamer en onze samenleving veerkrachtiger te maken? Volgens Angelique Ruiter niet alleen via een cognitief pad met logische argumenten en goed gefundeerde feiten. Wil je mensen tot ander gedrag aanzetten, dan moet je ook inspelen op onzichtbare patronen en onderliggende gevoelens. Als associate lector Duurzaamheidstransities legt zij zich toe op sociale innovaties. En daarvoor trekt ze vernieuwende methoden uit de kast. 

Sociale innovatie is een niet te onderschatten ingrediënt om duurzaamheidstransities voor elkaar te krijgen. Het gaat bijvoorbeeld om de vraag of mensen bereid zijn hun gedrag te veranderen en een technologische innovatie te omarmen. “Zie bijvoorbeeld de energietransitie in de wijk”, zegt Angelique. “Gemeenten hebben de opdracht om woningen van het aardgas af te halen. Als alternatief wordt bewoners aansluiting op het warmtenet aangeboden. Maar ze weten niet wat het inhoudt en kunnen daartegen in verzet komen.” 

Op zoek naar gedeelde waarden 
In plaats van eindeloos te analyseren waar de tegenstem van de wijkbewoners vandaan komt en hen te bestoken met argumenten om vooral in te stemmen, legt Angelique liever de focus op onuitgesproken factoren. “Wat je vaak ziet is een wantrouwen bij de burger jegens de overheid, wat zo’n tegenstem verklaart. De vraag is dan ook hoe je dat gevoel naar boven haalt, kunt wegnemen en kunt focussen op de waarden die bewoners en gemeenten delen. In plaats van de nadruk te leggen op ‘je moet een warmtenet want we moeten van het gas af’ richt je je op het gemeenschappelijk doel van een prettige en leefbare woonomgeving. Daar vinden gemeenten en bewoners elkaar wel.” 

Arts-Based Research 
Angelique wil vernieuwende methoden inzetten om tot sociale innovatie te komen en daarmee de duurzame transitie in gang zetten. “Een voorbeeld is Arts-Based Research”, zegt ze. “Het is een onderzoeksmethode op basis van kunstvormen zoals theater, dans, muziek, beeldende kunst of verhalen om als onderzoekers en betrokkenen tot andere denkwijzen te komen dan alleen vanuit cognitieve patronen. Hoe gedragen deelnemers zich, hoe kunnen ze veranderen, welke gevoelens spelen er? Vanuit een nieuw perspectief kunnen we zo tot activering en verbinding komen.” 

Transitiepijn bij boeren 
Arts-Based Research kun je inzetten voor de duurzame transitie in de wijk en bijvoorbeeld ook voor de transitie van regeneratieve landbouw. “Als klassieke boeren voor zo’n landbouwmodel kiezen, betekent dit pionieren, veel onzekerheid, kiezen voor verdienmodellen die zich nog niet helemaal bewezen hebben. Dat zorgt voor transitiepijn bij boeren. Met Arts-Based Research kun je dit naar boven halen, waarmee de overheid in haar beleid rekening kan houden.” 

Social Presencing Theater 
Volgens Angelique is het belangrijk dat studenten bekend raken met modellen als Arts-Based Research. “Het zijn tools voor aanstaande professionals om toe te passen in hun werk voor de duurzame transitie.” Zo heeft ze studenten van de opleiding Dier in de Duurzame Samenleving kennis laten maken met Social Presencing Theater, een manier om je bewust te worden van je eigen houding in een groep en de energie binnen de groep. “De specifieke case was dat er iets schuurde in de onderlinge samenwerking. We onderzochten wat er zou gebeuren als we iets in onze groepsopstelling zouden verschuiven. Ik wil dit soort methoden vaker inzetten in het onderwijs en in de praktijk om ze verder aan te scherpen voor verschillende doelgroepen.” 

Studenten voor praktijkgericht onderzoek 
Angelique is ook van plan om studenten actief in te zetten in het praktijkgericht onderzoek, zoals ze dat ook doet bij Hogeschool Utrecht, waar zij hoofddocent is binnen het lectoraat Co-Design. “Studenten leren het beste in de praktijk als ze zelf een vraagstuk uitpluizen en de regie pakken in het onderzoek. Zo heb ik Utrechtse studenten betrokken bij een project voor een sociale, economische en democratische energietransitie in Gaasperdam. Zij bedachten en ontwikkelden zelf een spel om met bewoners over dit onderwerp in gesprek te gaan.” 

Idealistisch doel 
Met haar aanstelling als associate lector wil Angelique de duurzame transitie in gang zetten. “Hiervoor zijn naast traditionele, cognitieve methoden andere werkwijzen nodig. Mijn doel is dat betrokkenen die werkwijzen gaan gebruiken. Het is een idealistisch doel, maar de transitie begint bij idealen. Het mooie van het hbo is, dat je daar in de praktijk werk van kunt maken. Dat je niet alleen bezig bent met de theorie, maar ook met de toepassing.” 

Kijk de uitzending terug

De komst van de partij Nieuw Sociaal Contract van Pieter Omtzigt zou in dat opzicht een mooi begin kunnen zijn van de verwezenlijking van het gedachtengoed van Patrick. “Ik kijk reikhalzend uit naar zijn verkiezingsprogramma”, gaf hij maandagavond aan.  Patrick bevestigde dat, onder andere op het gebied van de voedseltransitie, inderdaad van ‘onderop’ moeten komen, maar dat er dan wel een andere overheid nodig is én een andere economie. Op dit moment worden we immers als het ware in gijzeling gehouden door een systeem dat gericht is op economische groei, individualisme, materialisme, kortetermijndenken en de vrije markt. “Duurzaamheidstransities kunnen niet slagen zonder een nieuw sociaal contract en een nieuwe economie met bijbehorende rechten en plichten van zorg voor het milieu en het welzijn van anderen.” Of zoals dagpresentator Kees Foekema al aangaf: “De ambitie om te vergroenen is groot, maar de mogelijkheden zijn beperkt.”

Patrick geeft in De Balie aan dan ook erg nieuwsgierig naar de ambities van Pieter Omtzigt. Is zijn sociaal contract inderdaad het contract waar we in Nederland naartoe willen bewegen? “Omtzigt richt zich onder andere op bestaanszekerheid en meer vertrouwen tussen burger en overheid”, antwoordt Patrick. “Daar pleit ik zelf ook voor. Alleen hoor ik hem nog niets zeggen over de klimaat- en de ecologische crisis. Terwijl dat toch zaken zijn die de bestaanszekerheid op diverse vlakken ernstig aantasten. Ik kijk dan ook erg uit naar zijn verkiezingsprogramma. Is er echt sprake van een nieuw sociaal contract of gaat het programma meer richting de achterban van de BBB, CDA en is het oude wijn in nieuwe vaten?”

Nieuwsgierig naar de overheid waar Patrick Huntjens op doelt, en de andere economie die nodig is? Kijk de bijeenkomst in De Balie terug via bovenstaande video of via deze link. Kijk hier als je meer wilt weten over de visie van Patrick over een natuurlijk sociaal contract. 

Wereldwijd staat de biodiversiteit onder toenemende druk. De wereldbevolking groeit en we nemen steeds meer natuurgebieden in. Dit is een bedreiging voor flora, fauna en vitale ecosystemenen daarmee ook voor de mens. Om het tij te keren ondertekenden in december bijna tweehonderd landen een VN-akkoord ter bescherming van dier- en plantensoorten en ecosystemen. Patrick Huntjens, lector Sociale Innovatie en Duurzaamheidstransities en hoogleraar duurzaamheidstransities bij Maastricht Universiteit, heeft de eer gekregen om als hoofdauteur in een VN-rapport in te zoomen op de brede maatschappelijke systeemverandering die nodig is om het herstel van de biodiversiteit en ecosystemen mogelijk te maken. 

De laatste decennia neemt de biodiversiteit in hoog tempo af. Een miljoen planten- en diersoorten worden met uitsterven bedreigd. Wetenschappers spreken zelfs van een uitstervingsgolf, vergelijkbaar met die van 66 miljoen jaar geleden, waardoor de dinosauriërs van de aardbodem verdwenen. “Daarnaast worden ecosystemen aangetast wat een regelrechte bedreiging is voor al het leven op onze planeet”, zegt Patrick. “Want zonder natuur kunnen onze economieën niet functioneren en onze samenlevingen niet overleven. In januari 2023 schreven we daar een VN-beleidsbrief over.”  

IPBES-rapport   
Juist vanwege Patricks kennis over transities is hij door het Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) gevraagd hoofdauteur te zijn van het onderzoeksrapport Transformative Change Assessment. “In het rapport bekijken we alle onderzoek en kennis over dit onderwerp, ook van inheemse en lokale gemeenschappen, brengen dit samen en vertalen het naar een handelingsperspectief. Wat zijn de onderliggende oorzaken van verminderende biodiversiteit? En welke gedragsmatige, sociale, culturele, economische, organisatorische en technologische factoren kunnen bijdragen aan de transitie? Hiermee willen we wereldwijd handreikingen bieden om beleid te maken voor herstel en bescherming van biodiversiteit, ecosystemen en natuur.”   

30% beschermd in 2030   
In december organiseerde de VN een top in Canada om het probleem op de agenda te zetten. Het leverde een historisch akkoord op. “In het Canadese Montreal hebben we de Global Deal for Nature afgesproken, het raamwerk voor biodiversiteit en ecosystemen”, vertelt Patrick. “Het moet vorm krijgen in elk land en regio, waarbij een van de 23 doelen die zijn afgesproken is dat 30% van al het land en 30% van al het water een beschermde status heeft in 2030. En dat wordt verder opgebouwd naar 50% in 2050. In Nederland heeft Van der Wal, de minister voor Natuur en Stikstof, toegezegd dat ze dat doel wil bereiken in Nederland.”  
 

Enorme opgave   
Het dichtbevolkte Nederland mag aan de bak, en met name de intensieve landbouw is de belangrijkste oorzaak van de achteruitgang van de vogelstand in Nederland en Europa, zo blijkt uit recent onderzoek in het vakblad PNAS. Overigens is momenteel slechts 22% van het land en de binnenwateren en nog geen 27% van onze zee beschermd gebied. Wereldwijd liggen de cijfers nog veel lager: respectievelijk 16% en 8%. “Het is een enorme opgave die voor ons ligt”, zegt Patrick. “Hoe ga je die duurzaamheidstransitie voor elkaar krijgen om de biodiversiteitsdoelen te halen, maar ook doelstellingen op het vlak van bodem, water en klimaat.”   

Natuurlijk Sociaal Contract   
Het Global Biodiversity Framework is een voorbeeld van wat Patrick een Natuurlijk Sociaal Contract noemt. “Het is een contract waarin we nieuwe collectieve afspraken maken voor de inrichting van onze samenleving. Hiermee kunnen we afscheid nemen van het oude paradigma van economische groei en meer het welzijn van mens, dier, natuur en planeet centraal stellen. Dit klinkt idealistisch, maar eigenlijk zie je zulke contracten dagelijks terug in de praktijk. Het gebeurt elke keer als mensen samenwerken om een maatschappelijk vraagstuk op te pakken. Van lokaal, om bijvoorbeeld met buurtbewoners gezamenlijk voor een park of voedselbos te zorgen. Tot internationaal niveau, als het gaat om akkoorden voor klimaat of biodiversiteit.”  

Lector Patrick Huntjens stelt in een opiniestuk in dagblad Trouw dat “het huidige systeem boeren geen realistisch perspectief biedt. Als de BoerBurgerBeweging daar eerlijk over is, kan ze echt iets betekenen.” 

Je kunt het opiniestuk hier nalezen. Bekijk de video wanneer je meer wilt weten over de rol van Patrick in het Groenboerenplan. Patrick is lector Sociale Innovatie en Duurzaamheidstransities bij Hogeschool Inholland en hoogleraar aan de Universiteit Maastricht.

“We moeten ons richten op een wereld- en mensbeeld waarin we niet los staan van de natuur”, zegt Patrick, “en met een economisch systeem waarin het naast de mens, ook draait om het welzijn van dier, natuur en de planeet. Wat we nodig hebben is een Natuurlijk Sociaal Contract. Dit gaat over collectieve afspraken  om onze samenleving duurzaam, gezond en eerlijk  in te richten. Samen oplossingen vinden voor problemen die ons allemaal raken.” 

Luister de podcast  
Ben je benieuwd wat Patricks boodschap is op het Gala van een Krachtig Klimaat en wat het Natuurlijk Sociaal Contract inhoudt? Luister dan de Inholland-podcast Onderzoekers over de Toekomst.  

De omslag naar een duurzame, gezonde en eerlijke samenleving. Daar heeft Patrick Huntjens, lector Sociale Innovaties in het Groene Domein bij Hogeschool Inholland en Hoogleraar Universiteit Maastricht een duidelijke visie op. Op 14 maart 2023 spreekt hij tijdens het Gala van een Krachtig Klimaat in Utrecht, georganiseerd door New Scientist. Samen met andere prominente wetenschappers snijdt hij tijdens dit Gala de klimaatproblematiek van dit moment aan en word je bijgepraat over dit onderwerp. 

Huntjens: “De ecologische crisis, de klimaatcrisis, de ongelijkheidscrisis; ze staan niet op zichzelf. Veel van onze huidige crisissen hangen met elkaar samen. Het zijn symptomen van een dieperliggende systeemcrisis. We leven in een marktsamenleving die gebaseerd is op eigenbelang en materialisme. Als samenleving worden we als het ware gekidnapt door dit systeem dat gericht is op economische groei. Ik pleit voor een samenleving die humaner en eerlijker is, die regeneratief in plaats van destructief is voor mens, dier en natuur. Om duurzaamheidstransities te laten slagen is daarom een nieuw natuurlijk sociaal contract nodig en een nieuwe economie.”

In zijn recent opgenomen podcast vertelt Huntjes meer over zijn visie en onderzoek bij Hogeschool Inholland.

 Wil jij ook naar het Gala van het krachtig Klimaat?  
Wij verloten enkele kaarten onder Inholland-collega’s en -studenten! Laat ons weten waarom juist jij bij het uitverkochte Gala van een Krachtig Klimaat aanwezig wil zijn en wie weet kun je ernaartoe! Mail jouw reden naar onderzoek.communicatie@inholland.nl en wie weet ben jij erbij op 14 maart in Utrecht.

Met zijn boek over sociale en ecologische transities won Patrick Huntjens, lector Sociale Innovaties in het Groene Domein, onlangs een prestigieuze literatuurprijs. Een mooie aanleiding voor het radio 1-programma Vroege Vogels om met hem in gesprek te gaan over zijn boek, de huidige stikstofcrisis én het Hollandse watermanagement. “Deze stikstofcrisis komt door onze eigen tunnelvisie. We moeten juist breder kijken naar onder meer waterkwaliteit, landschapsbeleid en biodiversiteitsherstel. Die blik op het totale systeem mis ik in het huidige debat.”

Samen met de verslaggever loopt Patrick langs de - historisch laagstaande – Waal bij Nijmegen. Uitkijkend over het water legt Patrick de link tussen de stikstofcrisis en het ‘Ruimte voor de rivier’-beleid dat 20 jaar geleden met succes is ingevoerd. “Toen kwam het inzicht dat we het water uit de rivier niet alleen recht naar zee moesten leiden. Dat we juist moesten kijken naar hoe de natuur dat zelf zou hebben geregeld. Van de bron naar de monding. Dus door te kijken naar het totale sociaal-ecologische systeem vormde zich goed waterbeheer op basis van natuurlijke ontwerpprincipes. Die lessen uit het watermanagement kunnen we ook toepassen op de stikstofcrisis.

Het debat hierover blijft teveel hangen in een tunnelvisie van het bestaande systeem. Kijk naar het totale systeem dus ook naar waterkwaliteit, landschapsbeheer, biodiversiteitsherstel, en de ruimtelijke ordening van verschillende functies. Zoek naar de gemeenschappelijke basis en mogelijkheden voor meervoudige waardecreatie; om zo toe te werken naar een Natuurlijk Sociaal Contract, een haalbaar en wenkend toekomstperspectief.”

Beluister de uitzending
Wil je meer horen over Patricks visie ? Luister het interview in de Vroege Vogels-uitzending van 11 september.

De stikstofcrisis, de klimaatcrisis, de grondstoffencrisis. Ze staan volgens Patrick Huntjens, lector Sociale Innovaties in het Groene Domein bij Hogeschool Inholland, niet op zichzelf. “Veel van onze huidige crisissen hangen samen, het zijn symptomen van een dieperliggende systeemcrisis. We leven in een marktsamenleving die gebaseerd is op eigenbelang en materialisme. We worden als samenleving als het ware gekidnapt door dit systeem dat gericht is op economische groei. We moeten toe naar een samenleving die humaner en eerlijker is, die regeneratief in plaats van destructief is voor mens en natuur. Om duurzaamheidstransities te laten slagen is daarom een nieuw Natuurlijk Sociaal Contract en een nieuwe economie nodig. ”

Visie op de toekomst
Het is een stevig verhaal dat Patrick Huntjens neerzet in de podcastserie Onderzoekers over de Toekomst. In gesprek met podcastmaker Rudy Nicola deelt Patrick Huntjens zijn visie op hoe de wereld moet veranderen. En hij biedt oplossingen. Hij zet in op een nieuw, verbindend sociaal contract voor mens en natuur, waarop we een eerlijker en meer duurzame samenleving kunnen bouwen. Ook bespreekt hij hoe de boerenprotesten en de stikstofcrisis in dit verhaal passen, welke rol het onderwijs kan spelen, en welke stappen je zelf kunt nemen om de systeemverandering te versnellen.

Radicale omslag; of niet?
Over die versnelling is hij positief. “Voor de mens is het een minder radicale omslag dan we denken, want we zijn al een homo ecologicus. We houden rekening met onze sociale en natuurlijke omgeving, met onze familie, met onze vrienden, met onze buren. Alleen in het huidige systeem komt dat onvoldoende tot zijn recht. Het makkelijkste is te bedenken wat je zelf ziet als een wenkend toekomstperspectief en hoe je daaraan kan bijdragen. Die bijdrage ziet voor iedereen anders uit, het hangt ook van je sociaal-economische context af. Maar ik zie ook mensen met kleine beurs die meedoen: aan stadstuinbouw, of door voedsel te kopen in de korte keten. En dat hoeft niet perse duurder te zijn; het kan zelfs besparing opleveren.”

Hoe kun je zelf bijdragen? 
Er zijn tig manieren om bij te dragen aan verandering, vervolgt hij. “Kijk naar welke bijdragen mogelijk zijn in je eigen huis en omgeving. We zitten midden in een historisch omslagpunt waarin bijvoorbeeld duurzame energie goedkoper wordt dan fossiele energie, of waarbij een dieet gebaseerd op plantaardige eiwitten (bijvoorbeeld met vleesvervangers) niet alleen duurzamer is, maar sinds kort ook nog eens goedkoper dan op basis van dierlijke eiwitten (dus met vlees en zuivel)."

Patrick zegt ook: "De grootste verandering moet van het collectief komen. En daarvoor hoeven we niet op de politiek te wachten. Als samenleving kunnen we systeemverandering realiseren door collectieve actie, publieke druk, rechtszaken, door samenwerking in lokale projecten, burgerinitiatieven, door lidmaatschap van een vereniging gericht op een duurzame leefomgeving. We zijn samen geen druppel op een gloeiende plaat, maar een regenbui.” 

Beluister de podcast nu via jouw favoriete podcastapp zoals Spotify, Google Podcast of Apple Podcast. En vergeet je niet te abonneren om als eerste op de hoogte te zijn van nieuwe afleveringen van deze podcastserie. Aan het eind van iedere maand gaan we in elke aflevering met een van onze inspirerende lectoren de diepte in over een gebied waarop de wereld in hoog tempo verandert.

Of lees het uitgewerkte interview met Patrick over de transitie naar een duurzame samenleving.

Transdisciplinair werken
Patrick had binnen verschillende universiteiten eerder werkervaring opgedaan in het onderwijs. Een aantal jaar geleden kwam hij toevallig in aanraking met een lector toen hij bij een internationale denktank werkte. Dit was voor hem de eerste keer dat hij voet zette binnen een hogeschool. “Ik was aangenaam verrast, het bruist hier van de energie!”, vertelt hij. Na twee jaar bij een andere hogeschool te hebben gewerkt heeft hij de overstap naar Inholland gemaakt. “Iedereen praat hier met elkaar op basis van vakmanschap, niet op basis van positie.”

Binnen Inholland werkt Patrick met een diverse groep samen aan onderzoeksprojecten. “We werken samen met andere universiteiten, hogescholen en partners uit het werkveld aan nationale onderzoeksprogramma’s.” Samenwerkingen als deze ziet Patrick steeds vaker voorbijkomen. “Gezamenlijk kunnen we de duurzaamheidstransitie versnellen en een brede maatschappelijke verandering voor elkaar krijgen. Complexe uitdagingen als deze kun je niet vanuit één discipline oplossen. We moeten hier ons onderwijs op in gaan richten.”, legt hij uit. Een mooie kans voor de hogeschool die we samen verder vorm moeten geven.

Verschillende petten
Als lector neemt Patrick verschillende rollen aan. “Studenten uit verschillende disciplines werken mee aan de onderzoeksprogramma’s waarbij ik betrokken ben. Ik help studenten hun passie te vinden door ze te begeleiden bij stages, het afstuderen of door als opdrachtgever op te treden”, vertelt hij. Daarnaast houdt Patrick zich bezig met het vormgeven van ons onderwijs door bijvoorbeeld mee te bouwen aan een nieuwe minor ‘Samen werken aan een toekomstbestendige stad’ en de nieuwe master ‘Navigeren van Duurzaamheidstransities’. “Deze worden als koplopers voor domeinoverstijgende samenwerking beschouwd”

“Als lector ben ik veel bezig met het bouwen en onderhouden van ons netwerk. Ik ben continu in gesprek met de partners uit het werkveld. Zo heb ik veel contact met kringloopboeren en agro-ecologische boeren, maar ook met politici, overheden, natuurorganisaties, kennisinstellingen en grote bedrijven als Unilever en DSM. Relevante kennisontwikkeling vindt vooral plaats in de praktijk,  en komt voort uit ervaringen en uitdagingen in de praktijk.” Patrick benadrukt hiermee het belang van samenwerkingsverbanden. “Je hebt het wellicht vaker voorbij horen komen, maar het is echt zo: alleen ga je sneller, samen kom je verder.” De hogeschool heeft verschillende soorten samenwerkingsvormen nodig om verandering teweeg te kunnen brengen.

Patrick Huntjens, lector Sociale innovaties in het groene domein bij Hogeschool Inholland, en transitie-hoogleraar bij Maastricht Universiteit, heeft met zijn boek ‘Towards a Natural Social Contract’ (2021) de Nautilus Book Award 2022 (Gold Award) gewonnen: een prestigieuze internationale literatuurprijs. Het boek is verkozen tot het beste boek van het jaar 2022 in de categorie 'World Cultures' Transformational Growth & Development'. Voor zover bekend is Patrick, die in 2021 nog werd uitgeroepen tot lector van het jaar, de eerste Nederlander ooit die de Gold Award wint, sinds het 23-jarige bestaan van deze prijs. 

Boodschap Towards a Natural Social Contract 
De boodschap van Patricks boek is dat duurzaamheidstransities niet kunnen slagen zonder een andere economie en een nieuw sociaal contract, met bijbehorende rechten en plichten van zorg voor het milieu en het welzijn van anderen, inclusief toekomstige generaties. Een ander maatschappelijk contract is niet alleen wenselijk vanuit het oogpunt van duurzaamheid, rechtvaardigheid en gelijkheid, maar het is ook nodig om het vertrouwen van burgers in politiek, overheid, bedrijven en elkaar te herstellen. Het werk van Patrick laat zien dat dit niet alleen een wenselijk, maar ook een haalbaar en wenkend perspectief is.

Patricks boek Towards a Natural Social Contract heeft internationaal reeds zeer lovende kritieken ontvangen zoals te lezen op Springerlink, en in Nederland bijvoorbeeld door betekeniseconomie-expert en lector Kees Klomp (Hogeschool van Rotterdam en THRIVE Institute): “Ik lees enorm veel - en ook veel goede boeken - maar ik lees zelden iets waar ik me zó in kan herkennen als in Patrick’s schrijven. Patrick gebruikt nergens de term Betekeniseconomie, maar het hele boek ademt Betekeniseconomie.”

Werk van Patrick 
Het gedachtegoed van Patrick wordt momenteel verder ontwikkeld en toegepast in een aantal nationale onderzoeksprojecten, waaronder het NWA project ‘Transitie naar een duurzaam voedselsysteem’ en het SIA-project ‘Gebiedsgerichte kansen voor Natuurinclusieve Landbouw’. Dit krijgt bijvoorbeeld vorm in een nieuwe waardengedreven ‘whole of systems’ transitiebenadering, en de Transitiebloem die in deze projecten als een tool voor meervoudige waardecreatie wordt gebruikt. Meer hierover is te lezen in een wetenschappelijk artikel in Sustainability, in een artikel op Platform 31, of in zijn interviews voor MilieuMagazine en CIRCLE. 

Daarnaast is Patrick betrokken bij de ontwikkeling van vernieuwend onderwijs, waaronder de transdisciplinaire minor Samenwerken aan een toekomstbestendige stad. Hierbij gaan studenten sinds 2021 aan de slag met real life-projecten rond duurzame stedelijke vraagstukken. Vanuit Inholland werkt hij tevens aan de nationale Master ‘Navigeren van Duurzaamheidstransities’, die momenteel ontwikkeld wordt onder vlag van de Vereniging Hogescholen.

Patrick Huntjens is voorzitter van de Participatietafel Voedseltransitie bij DuurzaamDoor, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), en daarnaast de initiatiefnemer van het ZeeBURGERvoedselbos (‘de meest sociale vorm van kringlooplandbouw’): een praktijkvoorbeeld van het in zijn boek omschreven Natuurlijk Sociaal Contract. Het doel van dit project is dat bewoners van Zeeburgereiland in Amsterdam zelfstandig een voedselbos onderhouden en profiteren van de oogsten. Op die manier wordt de Amsterdammer met zijn sociale en natuurlijke leefomgeving verbonden. 

Meer over Patricks onderzoek   
Wil je meer weten over het onderzoek dat Patrick doet? Bekijk dan onderstaande video over een Natuurlijk Sociaal Contract voor een betere samenleving. Of kijk vanavond naar de livestream van de presentatie van het tweede nummer PIT magazine van Regieorgaan SIA, waar Patrick tafelgast is.

In On purpose #2, gaat circulair platform Circl in gesprek met Patrick Huntjens, lector Sociale Innovaties in het Groene Domein Patrick Huntjens. Het interview gaat over een natuurlijk sociaal contract voor een betere samenleving. 

In het voorjaar van 2020 in Nederland was er niet alleen een pandemie maar zag je in de media ook heel even iets anders ontstaan: ‘momentum’.  De coronacrisis zou hét moment zijn om de economie helemaal anders in te richten na de crisis. Om daarbij rekening te houden met mens en planeet. Door bijvoorbeeld lokaal te produceren en te consumeren, betere betaling in de zorg en bovenal bereed gedragen loyaliteit. Waarom is deze transitie niet geslaagd?

Als je het aan Patrick Huntjens vraagt is het antwoord duidelijk. Voordat duurzame of sociale transities succesvol kunnen worden moet er eerst iets anders gebeuren. Er is een ander verbond nodig tussen burger, samenleving, economie en overheid, met de daarbij behorende rechten en verplichtingen. Dit noemt hij een nieuw natuurlijk sociaal contract.

On purpose #2 is een initiatief van Circl: een circulair platform op de Amsterdamse Zuidas waar de benodigde krachten uit de samenleving, business en finance samen in beweging komen voor een duurzame wereld.

Bekijk hieronder het hele interview met Patrick

Een initiatief met veel potentie dat in korte tijd kan uitgroeien tot een biodivers initiatief met rijke oogsten. Dát is het ZeeBURGERvoedselbos, een gedurfd project onder leiding van Inholland-lector Patrick Huntjens (Sociale Innovaties in het Groene Domein). Het bos komt vlakbij de nieuwbouw van Hogeschool Inholland in de Amsterdamse Sluisbuurt te liggen. Het plan werd vlak voor kerst met grote meerderheid aangenomen in de Amsterdamse Gemeenteraad.

Bijna alle partijen stemden voor op het initiatiefvoorstel van GroenLinks, op VVD en JA21 na. “Dat dit voorstel breed gedragen wordt, is een mooi teken dat we met het plan voor het ZeeBURGERvoedselbos en ons onderzoek middenin de samenleving staan”, zegt lector Patrick Huntjens in een reactie. “Het ZeeBURGERvoedselbos is een concreet en aansprekend project met impact.”

Past in de Amsterdam Groenvisie 2020-2050
Huntjens en zijn onderzoeksteam zien een burgervoedselbos als de meest sociale vorm van kringlooplandbouw. Met als doel de relatie tussen de mens en zijn sociale en natuurlijke leefomgeving te herstellen, op basis van sociaal en ecologisch rentmeesterschap en solidariteit. Het stadsbos past daarmee goed in de doelstelling van de recent vastgestelde Groenvisie 2020-2050 voor Amsterdam: een leefbare stad voor mens en dier. Het ZeeBURGERvoedselbos draagt bovendien bij aan klimaatadaptatie en aan het verminderen van emissies (EU Green Deal herbebossingsprogramma) en het versterkt het Natuur Netwerk Nederland van bestaande en nieuw aan te leggen natuurgebieden.

Het voedselbos en het werkveld
Door mee te werken en/of mee te financieren kan iedereen mede-eigenaar worden van dit circulaire voedselsysteem. Al het eetbare dat het bos ‘voortbrengt’, wordt verdeeld onder de leden. Belanghebbenden zijn bewoners van de Sporthelden- en Sluisbuurt, andere inwoners van Amsterdam, lokale ondernemers en overheden, studenten en docenten (hbo, mbo en wo) en basisschoolleerlingen.

Wat is het belang voor het onderwijs?
Hbo’ers en mbo’ers van diverse opleidingen kunnen afstuderen of stage doen aan de hand van ecologische en/of sociale vraagstukken met betrekking tot het ZeeBURGERvoedselbos. Via het bos is er onder andere educatie mogelijk over gezonde voeding, lokale voedselvoorziening, natuur in de stad, sociale innovatie en duurzame, inclusieve gebiedsontwikkelingen. Ook zullen straks diverse activiteiten rondom het bos georganiseerd worden. Te denken valt aan plant- en plukdagen, adopteer-een-boom-acties of natuurtuintjes voor het basisonderwijs in de wijk.

“De kennis die we opdoen met het voedselbos geven we door en ontwikkelen we verder”, legt Patrick Huntjens uit. “We willen met dit project een beweging in gang zetten naar nog meer buurtinitiatieven op het gebied van klimaat, voedsel, water, energie en biodiversiteit. Hierbij willen we jongeren nadrukkelijk betrekken. Juist ook omdat veel van hen maatschappelijk geëngageerd zijn. Ze willen onderdeel zijn van de oplossing, niet van het probleem.”

Wat zijn de (verwachte) resultaten?
Patrick Huntjens en zijn onderzoeksteam hopen dat het voedselbos in korte tijd kan uitgroeien tot een biodivers initiatief met rijke oogsten. Voor en door bewoners van het Zeeburgereiland en omliggende gebieden. “Het wordt een unieke plek waar iedereen elkaar leert kennen, samen geniet, sport en doet in de lokale natuur. Het bos verbindt de Amsterdammer met haar leefomgeving. Een prachtige promotie voor de stad en ons land!”

"Corona is als zodanig geen ‘game changer’ maar wel een crisis die, samen met de politieke crisis, benut kan worden voor een herstel van vertrouwen in politiek, overheid en bedrijven. Een ander sociaal contract is aan het ontstaan en wordt als zodanig ook benoemd en bepleit (Omtzigt, 2021, Huntjens, 2021). Transitiebeleid kan hiervan profiteren en daaraan actief bijdragen. We geven hiervoor aan het einde van het artikel een aantal ‘wenken’.

Kernstuk van het document is dat voor het verder brengen van de maatschappelijke transities die gaande zijn, of beter gezegd, die elkaar in toenemende mate voor de voeten lopen, een nieuw maatschappelijk verbond is vereist. Dat noemen we, in het verlengde van mijn boek, een Natuurlijk Sociaal Contract. Want met enkel een sociaal óf duurzaam contract komen we er niet. De maatschappelijke transities moeten met elkaar worden gesynchroniseerd zodat ze elkaar op een constructieve wijze gaan versterken en versnellen.

Ons betoog is dat net als de sociale transities (een eerlijker en meer sociale samenleving, met zinvol werk, een meeregerend parlement en een overheid die burgers - letterlijk - hoort en met hen rekening houdt), ook duurzaamheidstransities niet zullen slagen zonder een andere economie en een ander sociaal contract: een ander verbond tussen burger, samenleving, economie en overheid, met de daarbij behorende rechten en plichten van zorg. Een ander sociaal contract is niet alleen wenselijk vanuit het oogpunt van duurzaamheid en sociale transitie, maar is ook nodig voor het herstellen van het vertrouwen van burgers in politiek, overheid en elkaar.

Daarnaast stellen we dat nagedacht moet worden over hoe de maatschappelijke ruimte gedefinieerd kan worden waarin de transities plaatsvinden.

Daarvoor is de dichotomie ‘staat versus markt’, zoals die nu voor transities veelal wordt gehanteerd, naar onze mening veel te beperkt en moeten tenminste de civil society (burgers) en de kennisinstellingen worden betrokken als essentiële spelers. Zo ontstaat dan een ‘hybride sfeer’ waarin zeer uiteenlopende vormen van samenwerking en organiseren geplaatst kunnen worden: niet enkel ‘business’ óf ‘overheidsorganisaties’. In onze ogen is er een alternatief voor de neoliberale economie, deze bestaat deels zelfs al, in de vorm van coöperatieven, Teal bedrijven, purpose-driven leadership, burgerinitiatieven en een grotere oriëntatie van investeerders op maatschappelijke waardecreatie."

Lees hier het complete essay >>>

Nog geen maand geleden werd hij uitgeroepen tot Lector van het Jaar 2021. Reden voor ScienceGuide om Patrick Huntjens, lector Sociale Innovaties in het groene domein, te bevragen over het toenemende belang van duurzaamheid in het hoger onderwijs en de maatschappij. Patrick: “Ik zie het als mijn taak om jongeren te ondersteunen als het gaat om een duurzamere toekomst, en hen zelfs het stuurwiel in handen te geven.”

Patrick is erg blij dat de Lector van het Jaar-verkiezing dit jaar duurzaamheid als thema had. Dat de jury van de verkiezing voor de helft uit studenten bestaat, maakt de winst voor Huntjens nog specialer. “Ik vond het een hele eer om juist door de opkomende generatie uitgeroepen te worden tot lector van het jaar. Ik zie het echt als mijn taak om de huidige maatschappelijke vraagstukken samen met de opkomende generatie aan te pakken, en om ze de juiste kennis, vaardigheden en instrumenten mee te geven om de duurzaamheidstransitie te kunnen voltooien.”

Prominente rol voor jongeren
Volgens Huntjens is de verkiezing wat betreft de organisatie dan ook een voorbeeld voor veel andere omgevingen. “Studenten hadden echt een gelijkwaardige plek aan de tafel. Er wordt vaak gesproken over een triple helix, met onderzoek en onderwijs, overheid en het bedrijfsleven, maar jongeren zouden hier een meer prominente rol in moeten krijgen. Dat probeer ik met mijn eigen onderzoek en onderwijs echt te doen, door studenten in de ‘driver’s seat’ te plaatsen, maar wel binnen een leeromgeving waarin ze leren systeemdenken, samenwerken, en co-creëren. Ik daag mijn studenten uit om in dialoog te gaan met mensen die anders denken, want zonder dialoog is er geen samenwerking. En in de praktijk zul je een hoop mensen tegenkomen die anders denken.”

Duurzaamheid staat nog in de kinderschoenen. Maar, constateert Patrick, het borrelt en bruist overal. “Steeds meer partijen veranderen van koers, en diegene die dat niet of te weinig doen worden door de rechter gedwongen, zoals in de Urgenda-klimaatzaak tegen de Nederlandse overheid of Milieudefensie tegen Shell. Dat zijn belangrijke gamechangers richting een Natuurlijk Sociaal Contract, dus we gaan de goede kant op.”

Lees hier het hele interview met Patrick Huntjens in ScienceGuide. 

Lector Patrick Huntjens is vrijdagmiddag gekozen tot Lector van het Jaar 2021. De jury bewondert de Inholland-lector Sociale Innovaties in het Groene Domein met zijn vele (duurzame) initiatieven die geïntegreerd zijn met het onderwijs. Waaronder het onderzoek naar de Sluisbuurt in Amsterdam en de Burgerboerderij, maar ook de transdisciplinaire minor ‘Samen werken aan de toekomstbestendige stad’ die hij mede ontwikkeld heeft. “Huntjens zien wij als een veelzijdige lector die een complex onderwerp goed vorm weet te geven in werkgroepen, opdrachten voor studenten en initiatieven.”

De prijs werd uitgereikt tijdens de Groene Peper, het onderwijsevenement over duurzaamheid in het onderwijs. Namens Studenten voor Morgen, het Interstedelijk Studenten Overleg en ScienceGuide. Patrick kreeg de prijs voor zijn titel uit handen van ISO-bestuurslid en jurylid Leon van der Neut.

‘Een veelzijdige lector met een gevestigde naam’
Patrick Huntjens komt over op de jury als een gevestigde naam binnen de hogeschool, regio en kennisgemeenschap. De jury bewondert zijn vele initiatieven die geïntegreerd zijn met het onderwijs, zoals het onderzoek naar de Sluisbuurt in Amsterdam en de Burgerboerderij, maar ook de transdisciplinaire minor die hij mede ontwikkeld heeft.

De jury ziet Patrick Huntjens als een veelzijdige lector die een complex onderwerp goed vorm weet te geven in werkgroepen, opdrachten voor studenten en initiatieven.

Bij de recente presentatie van de drie genomineerden voor de Lector van het Jaar 2021 stond Patrick Huntjens stil bij de rol van studenten in zijn onderzoek. “Wij zetten studenten in van verschillende disciplines en verschillende opleidingen. Daarnaast werken we in onze onderzoeksprojecten samen met acht universiteiten, de vier groene hogescholen, en een groot aantal bedrijven en ngo’s. Om de studenten hierop goed voor te bereiden, hebben we bij Inholland een nieuwe transdisciplinaire minor opgezet, genaamd Samenwerken aan de Stad van de Toekomst. Binnen deze minor leren studenten om samen met mensen uit andere vakgebieden te werken aan duurzame ontwikkelingen.”

Enthousiasme over alle genomineerden
De jury, bestaande uit Nikki Trip (voorzitter Studenten voor Morgen), Antoine Heideveld (directeur Groene Brein), Frans van Heest (hoofdredacteur ScienceGuide) en Leon van der Neut (ISO) was over alle drie de inzendingen enthousiast, aangezien de drie lectoren allen hun studenten een actieve rol geven in hun onderzoek, zo staat in het juryrapport. De andere genomineerden waren lector Mieke Oostra van Hogeschool Utrecht (Nieuwe Energie) en lector Floris Boogaard van de Zernike Campus van de Hanzehogeschool (Ruimtelijke Transformaties). 

De Lector van het Jaar-prijs wordt sinds 2010 door ScienceGuide en het ISO georganiseerd, met een wisselend thema en wisselende derde partner. Vorig jaar werd de prijs in samenwerking met SURF uitgereikt aan lector Collette Cuijpers van Avans en Fontys.

Lector Patrick Huntjens (Sociale Innovaties in het Groene Domein) is een van de drie genomineerden voor de titel Lector van het Jaar 2021, meldt Scienceguide. De editie van de verkiezing staat dit keer in het teken van 'duurzaamheid'. "Deze lector ademt in alles duurzaamheid. In zijn onderzoekslijn, dat erop gericht is een transitie naar een duurzame, gezonde en rechtvaardige samenleving te bewerkstelligen, verbindt hij de samenleving met het nieuwste onderzoek op het gebied van duurzaamheid."

"Ook studenten van Inholland profiteren volop van de onderzoekslijn", schrijft Scienceguide verder. "Zo is Huntjens actief betrokken bij de ontwikkeling van een interdisciplinaire minor ‘Toekomstbestendige stad’. "Daarnaast is hij actief bezig met het betrekken van studenten, bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van een nieuwe stadswijk Sluisbuurt in Amsterdam. Hij ontwikkelde daar de eerste Donutwijk van Nederland, gebaseerd op het Donutmodel van econoom Kate Raworth."

Huntjens brengt zijn expertise in rondom sociale innovaties, zorgt voor verbinding met het NWO-programma en vertaalt het innovatieve concept van de circulaire stad naar het onderwijscurriculum van Inholland. In de afgelopen jaren heeft Patrick laten zien dat hij studenten weet te betrekken. Van burgerboerderijen tot water footprint-apps, samen met studenten werkt hij aan oplossingen voor diverse duurzaamheidsvraagstukken.

De andere genomineerden zijn lector Mieke Oostra van Hogeschool Utrecht (Nieuwe Energie) en lector Floris Boogaard van de Zernike Campus van de Hanzehogeschool (Ruimtelijke Transformaties). 

Jury en uitreiking
Studenten voor Morgen, een studentennetwerk voor duurzaamheid in het hoger onderwijs, is dit jaar de medeorganisator van de Lector van het Jaarverkiezing. Daarom heeft Nikki Trip, voorzitter van Studenten voor Morgen, plaatsgenomen in de jury die verder bestaat uit Frans van Heest, hoofdredacteur van ScienceGuide, en Leon van der Neut, bestuurslid van het ISO. Als expert uit het veld heeft Antoine Heideveld, directeur van Het Groene Brein, zitting in de jury. 

De jury zal zich de komende tijd verder over deze nominaties buigen. De prijs wordt uitgereikt tijdens de Groene Peper op 28 mei, het onderwijsevent over duurzaamheid in het onderwijs. De uitreiking van de Lector van het Jaar 2021 wordt live uitgezonden.

Een samenleving die humaner en eerlijker is en vooral minder destructief voor mens en natuur. Dat is wat Patrick Huntjens, lector Sociale Innovaties in het Groene Domein, beoogt met zijn nieuwe boek ‘Towards a Natural Social Contract’. Hij ziet een noodzakelijke transitie: van onze huidige benadering waarin de individuele mens en economische groei centraal staan, naar een meer ecocentrisch en regeneratief model. Daarmee kunnen we onze samenleving en onze planeet gezond houden, ook voor toekomstige generaties.

De complexe uitdagingen van de 21ste eeuw vereisen een transitie richting een nieuw, natuurlijk sociaal contract dat de relatie tussen de mens en zijn sociale en natuurlijke leefomgeving herstelt. Zonder deze omwenteling zal van structurele, duurzame oplossingen weinig terechtkomen. In zijn boek – de opvolger van zijn lectorale boek uit 2019 – geeft Patrick Huntjens een theoretische onderbouwing, een praktische uitwerking én concrete handvatten voor een daadwerkelijke koersverandering richting een duurzame, gezonde en eerlijke samenleving.

Van antropocentrisch naar ecocentrisch
Huntjens licht toe: “We leven nu in een samenleving die gericht is op individualisme en eigen belang, op materialisme en kortetermijndenken, op privatisering en een blind geloof in marktwerking. Het leidde tot een tunnelvisie gericht op financiële winst en economische groei, met nauwelijks aandacht voor sociale en ecologische waarden. Een nieuw natuurlijk sociaal contract voor de 21ste eeuw vergt dan ook een transitie van een antropocentrisch naar een ecocentrisch wereldbeeld. Een wereldbeeld waarin mens en samenleving onderdeel zijn van een groter ecosysteem, dat van de planeet aarde.”

Relatie tussen mens en natuur
“Daarbij hoort een veranderend mensbeeld van de ‘homo economicus’ naar ‘homo ecologicus’. Mensen zijn namelijk verweven in een web van afhankelijkheden, net zoals alles in de natuur. De mens is een groepsdier en voor zijn overleving afhankelijk van menselijke kwaliteiten als solidariteit, wederkerigheid, co-creatie en samenwerking. Sociaal en ecologisch rentmeesterschap spelen daarom een centrale rol in een natuurlijk sociaal contract. Een mooi voorbeeld hiervan zijn initiatieven waarbij burgers zelf mede-eigenaar worden van hun eigen voedselsysteem, in samenwerking met boer en natuur. Ook mensenrechten en rechten voor de natuur spelen een belangrijke rol in de transitie naar een duurzame, gezonde en eerlijke samenleving.”

Circulaire, regeneratieve economie
“Op economisch vlak zal de grote omwenteling vooral gericht moeten zijn op de transitie van een lineaire naar een circulaire, regeneratieve economie gericht op brede welvaart en welzijn van mens en planeet. Dat is enerzijds een kwestie van ethiek (vermijden van negatieve kosten voor anderen, de natuur en volgende generaties) en anderzijds een kwestie van True Cost Pricing, waarbij verborgen sociale en ecologische kosten worden meegenomen in de prijs van producten en diensten. Wellicht is de grootste winst te behalen bij een drastische hervorming van ons belastingstelsel, waarbij ongelijkheid wordt aangepakt door te belasten op kapitaal in plaats van op arbeid, maar ook door meer belasting op onduurzame en ongezonde producten en diensten, waardoor een duurzame en gezonde economie en leefstijl een eerlijke kans krijgen.”

Kennisontwikkeling in praktijk en onderwijs
Vanuit zijn onderzoekslijn Sociale Innovaties in het Groene Domein heeft Huntjens een breed netwerk waarmee hij in co-creatie kennisontwikkeling tot stand brengt.“Mede op basis van de ‘Research & Innovation Agenda’ in dit boek en door praktijkgericht en transdisciplinair onderzoek in de juiste consortia – waaronder de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) – leiden de verschillende onderzoeksactiviteiten tot belangrijke inzichten in vraagstukken rond circulaire economie, duurzame landbouw en duurzame stedelijke ontwikkeling.” Deze innovatie van de beroepspraktijk wil hij ook via het onderwijs bewerkstelligen door het opleiden van de volgende generatie professionals. “Professionals die weten hoe je innoveert op het snijvlak van de sociale en natuurlijke omgeving. Dat is een unieke invalshoek: transformatieve sociaal-ecologische innovatie gebruiken als onderdeel van een natuurlijk sociaal contract met meer zorg voor elkaar en de natuur, zoals beschreven in mijn boek.”

Transdisciplinaire Minor Stad van de Toekomst
Huntjens is ook betrokken bij de nieuwe Transdisciplinaire Minor Stad van de Toekomst. “Voor de aanpak van complexe maatschappelijke uitdagingen, waaronder de voedsel- en energietransitie en het klimaatbeleid, is een nieuwe manier van denken en werken noodzakelijk. Complexiteits- en systeemdenken. Bij systeemdenken bijvoorbeeld wordt ook de rol en positie van de mensheid in een groter geheel geplaatst. Het biedt daarmee concrete handvatten voor een verandering van de mens als heerser van natuur naar de mens als ónderdeel van natuur. Dit biedt een verfrissend en waardevol nieuw perspectief op huidige problemen en oplossingen. Zo kunnen we ontwerpprincipes en voorbeelden uit de natuur gebruiken voor economische en institutionele verandering.”

Het e-book ‘Towards a Natural Social Contract’ is onder meer te koop via Springer.com.

In september 2021 gaat de nieuwe minor Samen werken aan de toekomstbestendige stad van start. In deze transdisciplinaire minor kunnen Inholland-studenten aan de slag met grote maatschappelijke vraagstukken om zich goed voor te bereiden op hun toekomstige rol als professional. De komende tijd kun je meedoen aan masterclasses, de eerstvolgende over 'Ondernemen in de circulaire stad' staat dinsdag 26 januari op de agenda. Ook meedoen? Meld je aan! 

Ondernemen in de circulaire stad door Han van Kleef
Dinsdag 26 januari 2021 - 13:00 tot 15:00 uur
Samen met Han van Kleef, associate lector Innovatie en Ondernemen, verken je de vraagstukken die een bakker met negen winkels in een provinciestad tegenkomt als hij wil bijdragen aan een circulaire economie. Wat betekent die ambitie voor zijn bedrijfsprocessen, voor de energie en grondstoffen die hij verbruikt, en zijn verdienmodel? Voor zijn personeel, leveranciers, winkels en transport? Met wie werkt hij samen, en hoe verzamelt hij de benodigde kennis en informatie? In de masterclass krijg je een helder beeld van circulair ondernemen in de praktijk, en van de passende onderzoeksaanpak. 

Over de minor Samen werken aan de toekomstbestendige stad
Met Techniek, Ontwerpen & Informatica, Creative Business, Gezondheid, Sport & Welzijn, Business, Finance & Law en Agri, Food & Life Sciences zijn bijna alle domeinen bij de ontwikkeling van de brede minor betrokken. Dit gebeurt in samenwerking met de afdeling onderwijsbeleid. De brede insteek is gekozen omdat actuele complexe vraagstukken een brede aanpak vragen. Complexe vraagstukken houden zich immers niet aan ‘domeingrenzen’.

Een brede aanpak om van elkaar te leren en elkaar te versterken
“Duurzaam, gezond en creatief zijn onze profilerende thema’s. Door deze thema’s te combineren kunnen we op een unieke manier bijdragen met onderwijs en onderzoek”, legt Karin van Beckhoven, projectleider van de minor, uit. “Door onze kennis, onderzoeksmethoden en onderwijs vanuit elkaars disciplines te bekijken kunnen we van elkaar leren en elkaar versterken. En zo samen nieuwe oplossingen bedenken voor vraagstukken die horen bij de toekomstbestendige stad. Dit geldt natuurlijk niet alleen voor studenten, maar ook voor docenten, onderzoekers en lectoren.”

Laat ons weten dat je erbij bent!
We zien je graag terug. Laat via het online formulier weten dat je erbij bent!

In september 2021 gaat de nieuwe minor Samen werken aan de toekomstbestendige stad van start. In deze transdisciplinaire minor kunnen Inholland-studenten aan de slag met grote maatschappelijke vraagstukken om zich goed voor te bereiden op hun toekomstige rol als professional. De komende tijd kun je meedoen aan masterclasses, de tweede staat dinsdag 1 december op de agenda. Ook meedoen? Meld je aan!

Met Techniek, Ontwerpen & Informatica, Creative Business, Gezondheid, Sport & Welzijn, Business, Finance & Law en Agri, Food & Life Sciences zijn bijna alle domeinen bij de ontwikkeling van deze brede minor betrokken. Dit gebeurt in samenwerking met de afdeling onderwijsbeleid. De brede insteek is gekozen omdat actuele complexe vraagstukken een brede aanpak vragen. Complexe vraagstukken houden zich immers niet aan ‘domeingrenzen’.

Een brede aanpak om van elkaar te leren en elkaar te versterken
“Duurzaam, gezond en creatief zijn onze profilerende thema’s. Door deze thema’s te combineren kunnen we op een unieke manier bijdragen met onderwijs en onderzoek”, legt Karin van Beckhoven, projectleider van de minor, uit. “Door onze kennis, onderzoeksmethoden en onderwijs vanuit elkaars disciplines te bekijken kunnen we van elkaar leren en elkaar versterken. En zo samen nieuwe oplossingen bedenken voor vraagstukken die horen bij de toekomstbestendige stad. Dit geldt natuurlijk niet alleen voor studenten, maar ook voor docenten, onderzoekers en lectoren.”

Een meet up en drie masterclasses
Na de meet up van 17 november staan er nog drie masterclasses op de planning om collega’s en geïnteresseerde studenten te informeren over de laatste stand van zaken, te inspireren en mee te laten denken. Zet de data in je agenda en meld je aan.

• Maatschappelijke innovatie en de principes van co-creatie door Patrick Huntjens
  Dinsdag 1 december – 14.00 tot 16.00 uur
  Met als casus het Inholland Sluislab, neemt Patrick Huntjens, lector Sociale Innovaties in het Groene Domein – je in deze masterclass mee in de circulaire inrichting en gebruik van de Sluisbuurt in Amsterdam, waar onze nieuwe Inholland-locatie wordt gebouwd. Hoe kunnen we binnen dit vraagstuk gebruik maken van elkaars expertise en hoe geven we dit proces precies vorm? Dat zijn de vragen die in deze masterclass centraal staan.
• Transdisciplinair Samenwerken in de inclusieve stad door Guido Walraven
  Donderdag 7 januari 2021 - 14:00 tot 16:00 uur
  Guido Walraven, lector Dynamiek van de Stad, schetst in zijn masterclass de inclusieve stad van de toekomst. Dit met behulp van de Sustainable Development Goals en de ‘doughnut-economie’. Hij maakt zichtbaar hoe we elkaar allemaal nodig hebben om taaie problemen van nu en de toekomst aan te pakken.
• Ondernemen in de circulaire stad door Han van Kleef
  Donderdag 19 januari 2021 - 13:00 tot 15:00 uur
  Samen met Han van Kleef, associate lector Innovatie en Ondernemen, verken je de vraagstukken die een bakker met negen winkels in een provinciestad tegenkomt als hij wil bijdragen aan een circulaire economie. Wat betekent die ambitie voor zijn bedrijfsprocessen, voor de energie en grondstoffen die hij verbruikt, en zijn verdienmodel? Voor zijn personeel, leveranciers, winkels en transport? Met wie werkt hij samen, en hoe verzamelt hij de benodigde kennis en informatie? In de masterclass krijg je een helder beeld van circulair ondernemen in de praktijk, en van de passende onderzoeksaanpak. 

Laat ons weten dat je erbij bent!
We zien je graag terug bij de bovengenoemde events. Laat via het online formulier weten dat je erbij bent!

Meer informatie vind je ook via de speciale Sway over de minor Samen werken aan de toekomstbestendige stad.

In september 2021 gaat de nieuwe minor Samen werken aan de toekomstbestendige stad van start. In deze transdisciplinaire minor kunnen Inholland-studenten aan de slag met grote maatschappelijke vraagstukken om zich goed voor te bereiden op hun toekomstige rol als professional. De komende tijd kun je meedoen aan masterclasses, de eerste staat 17 november op de agenda. Ook meedoen? Meld je aan!

Met Techniek, Ontwerpen & Informatica, Creative Business, Gezondheid, Sport & Welzijn, Business, Finance & Law en Agri, Food & Life Sciences zijn bijna alle domeinen bij de ontwikkeling van deze brede minor betrokken. Dit gebeurt in samenwerking met de afdeling onderwijsbeleid. De brede insteek is gekozen omdat actuele complexe vraagstukken een brede aanpak vragen. Complexe vraagstukken houden zich immers niet aan ‘domeingrenzen’.

Een brede aanpak om van elkaar te leren en elkaar te versterken
“Duurzaam, gezond en creatief zijn onze profilerende thema’s. Door deze thema’s te combineren kunnen we op een unieke manier bijdragen met onderwijs en onderzoek”, legt Karin van Beckhoven, projectleider van de minor, uit. “Door onze kennis, onderzoeksmethoden en onderwijs vanuit elkaars disciplines te bekijken kunnen we van elkaar leren en elkaar versterken. En zo samen nieuwe oplossingen bedenken voor vraagstukken die horen bij de toekomstbestendige stad. Dit geldt natuurlijk niet alleen voor studenten, maar ook voor docenten, onderzoekers en lectoren.”

De volgende bijeenkomsten, een meet up en drie masterclasses, staan op de planning om collega’s en geïnteresseerde studenten te informeren over de laatste stand van zaken, te inspireren en mee te laten denken. Zet de data in je agenda en meld je aan.

Een meet up en drie masterclasses
De volgende bijeenkomsten, een meet up en drie masterclasses, staan op de planning om collega’s en geïnteresseerde studenten te informeren over de laatste stand van zaken, te inspireren en mee te laten denken. Zet de data in je agenda en meld je aan.

• Meet up
  Dinsdag 17 november – 13.30 tot 15.30 uur
  Tijdens deze algemene meet up kun je (weer) kennismaken met de inhoud van de minor en de achterliggende gedachten. Het gaat onder andere over de opzet, inhoud, doelen, kansen en mogelijkheden van de minor.
• Maatschappelijke innovatie en de principes van co-creatie door Patrick Huntjens
  Dinsdag 1 december – 14.00 tot 16.00 uur
  Met als casus het Inholland Sluislab, neemt Patrick Huntjens, lector Sociale Innovaties in het Groene Domein – je in deze masterclass mee in de circulaire inrichting en gebruik van de Sluisbuurt in Amsterdam, waar onze nieuwe Inholland-locatie wordt gebouwd. Hoe kunnen we binnen dit vraagstuk gebruik maken van elkaars expertise en hoe geven we dit proces precies vorm? Dat zijn de vragen die in deze masterclass centraal staan.
• Transdisciplinair Samenwerken in de inclusieve stad door Guido Walraven
  Donderdag 7 januari 2021 - 14:00 tot 16:00 uur
  Guido Walraven, lector Dynamiek van de Stad, schetst in zijn masterclass de inclusieve stad van de toekomst. Dit met behulp van de Sustainable Development Goals en de ‘doughnut-economie’. Hij maakt zichtbaar hoe we elkaar allemaal nodig hebben om taaie problemen van nu en de toekomst aan te pakken.
• Ondernemen in de circulaire stad door Han van Kleef
  Donderdag 19 januari 2021 - 13:00 tot 15:00 uur
  Samen met Han van Kleef, associate lector Innovatie en Ondernemen, verken je de vraagstukken die een bakker met negen winkels in een provinciestad tegenkomt als hij wil bijdragen aan een circulaire economie. Wat betekent die ambitie voor zijn bedrijfsprocessen, voor de energie en grondstoffen die hij verbruikt, en zijn verdienmodel? Voor zijn personeel, leveranciers, winkels en transport? Met wie werkt hij samen, en hoe verzamelt hij de benodigde kennis en informatie? In de masterclass krijg je een helder beeld van circulair ondernemen in de praktijk, en van de passende onderzoeksaanpak. 

Laat ons weten dat je erbij bent!
We zien je graag terug bij de 4 bovengenoemde events. Laat via het online formulier weten dat je erbij bent!

Meer informatie vind je ook via de speciale Sway over de minor Samen werken aan de toekomstbestendige stad.

Onder de vlag van de Nationale Wetenschapsagenda start een breed consortium van 30 wetenschappers uit het wo en hbo samen met een groot aantal bedrijven, NGO’s en innovatieve platforms met het driejarige programma ‘Transitie naar een duurzaam voedselsysteem’. Het is het eerste transdisciplinaire consortium in Nederland dat aan de transitie van het voedselsysteem als geheel gaat werken.

Deelonderzoeken vanuit Inholland
Vanuit Inholland is een onderzoeksteam aangesloten onder leiding van lector Patrick Huntjens (Sociale Innovaties in het Groene Domein). Samen met studenten en docent-onderzoekers is hij verantwoordelijk voor diverse ‘werkpakketten’ binnen het consortium. Het gaat om onder andere deelonderzoeken op het gebied van regionale voedselsystemen & living labs als om governance (sturingmechanismen).

“De huidige manier van hoe we met onze planeet omgaan, waaronder een voedselsysteem met een sterke focus op productiviteit, marktwerking en winstmaximalisatie, heeft geleid tot grote maatschappelijke kosten op het gebied van gezondheid, welzijn en milieu”, zegt Patrick Huntjens in een reactie. “Het is daarom evident dat het niet voldoende is om het huidige voedselsysteem te verduurzamen: een fundamentele transitie van het voedselsysteem als geheel is nodig. In dit landelijk onderzoeksprogramma richten wij ons op de vraag hoe wij de transitie naar een duurzaam, gezond en eerlijk voedselsysteem als samenleving voor elkaar kunnen krijgen.”

‘Alleen verduurzamen is niet genoeg’
Kennisinstellingen en werkveld slaan in het programma de handen ineen omdat zij geloven in een fundamentele transitie van het voedselsysteem als geheel en niet alleen in het aanpassen van onderdelen ervan of het bestrijden van symptomen. “Voedsel is een cruciaal onderdeel van onze cultuur en ons welbevinden”, stelt penvoerder Frederike Praasterink van het lectoraat Future Food Systems van HAS Hogeschool. “Tegelijkertijd dragen huidige voedselconsumptie en -productiepatronen sterk bij aan een aantal urgente duurzaamheidsopgaven op het gebied van de gezondheid en welzijn van mens, dier en planeet. Deze duurzaamheidsopgaven zijn geen losstaande problemen: het zijn gerelateerde symptomen van een niet-duurzaam voedselsysteem. Daarom is een fundamentele transitie van het voedselsysteem als geheel nodig.”

Wat is een duurzaam voedselsysteem?
Wat een duurzaam voedselsysteem behelst, is echter niet bij voorbaat duidelijk: duurzaamheid is een multidimensionaal concept. In de praktijk van beleid, bedrijf of burgers wordt vanuit verschillende visies gewerkt. Het consortium richt zich daarom binnen het programma op de vragen: wat is een duurzaam voedselsysteem en welke sturingsmechanismen kunnen een transitie naar een duurzaam voedselsysteem in Nederland versnellen? Er wordt onder meer gewerkt aan een versnellingsagenda voor transitie, het inzichtelijk maken van hoe de transitieopgave vorm kan krijgen in een gebiedsgerichte aanpak, een systeemmodel voor kwantitatieve systeemanalyses en bouwstenen voor onderwijsontwikkeling op de thematiek van transitie naar een duurzaam voedselsysteem. Daarnaast richt het consortium zich ook op het bouwen van een transdisciplinaire community rond voedselsystemen die ook na afloop van dit project gezamenlijk projecten zal ontwikkelen om bij te dragen aan de implementatie van de resultaten.

Kennis- en werkveldpartners
Kennispartners zijn HAS Hogeschool, Universiteit van Amsterdam, Universiteit Utrecht, Wageningen University & Research, TU Eindhoven, Leiden Universiteit, Radboud Universiteit Nijmegen, Vrije Universiteit Amsterdam, Hogeschool Inholland, Aeres Hogeschool en het RIVM. Werkveldpartners zijn onder meer Blonk consultants, SMK, de Eemlandhoeve, Transitiecoalitie Voedsel, Greendish, Nutriënten Management Instituut, Circular Landscapes, BoerenNatuur, Jong leren Eten, Federatie Agro-ecologische boeren, Netwerk Platteland, Greenport West-Holland, Duurzaam Door, DSM, Kalavasta, Stichting Natuur & Milieu en Herenboeren.

Volgens het EAT-Lancet rapport waar 37 internationale wetenschappers aan gewerkt hebben middels rekenmodellen, is het mogelijk om in 2050 de wereldbevolking gezond en duurzaam te voeden. Daarvoor is echter wel het een en ander nodig. Zo moet er meer gezond voedsel op een duurzame manier worden geproduceerd, voedselverspilling worden verminderd en dienen we meer plantaardige en minder dierlijke producten te eten.

Maar hoe realiseren we dit in Zuid-Holland wanneer wij ook de voedselkilometers willen terugbrengen en meer van eigen bodem willen eten? En zou, binnen deze ambitie, het Lancet-dieet ook vertaald kunnen worden naar de cultureel diverse keukens van Zuid-Holland, waaronder de Marokkaans/Turkse keuken, Antilliaanse/Arubaanse keuken, Surinaamse keuken, Aziatische keuken en de Italiaanse keuken? Of dat mogelijk is hebben Inholland-studenten van de opleiding Dier in de duurzame samenleving (Dier- & Veehouderij) onderzocht. Zij kwamen tot de conclusie dat het mogelijk is in Zuid-Holland.

Het huidige grondgebruik in Zuid-Holland is in kaart gebracht. Hierbij is gekeken naar grondsoorten zoals zand, veen en klei en daarnaast naar de verdeling van grondgebruik in hectares. Voor het verbouwen van groenten en aardappelen wordt de meeste grond gebruikt, gevolg door suikerbieten. Daarnaast levert Zuid-Holland fruit, peulvruchten en noten. Op dit moment wordt er nog te weinig geproduceerd om aan het Lancet dieet te voldoen. Alleen de aardappelproductie is groter dan wat we met dit dieet nodig zouden hebben.

Wat dierlijke producten betreft valt het op dat we binnen het Lancet dieet en met een toenemende bevolkingsgroei ook meer vis, rood vlees, kippenvlees en zuivelproducten (melk, kaas, boter, melkpoeder) nodig hebben in de toekomst. Daar tegenover staat echter een daling in het benodigde aantal eieren.

Op dit moment worden nog grote hoeveelheden voedsel Zuid-Holland in getransporteerd. Volgens dit onderzoek is dat echter niet nodig. Zo exporteert Zuid-Holland zelf groenten en fruit naar het buitenland terwijl er te weinig over blijft voor de eigen inwoners. Datzelfde geldt voor zuivel en vele andere producten. De studenten hebben op een kaart aangegeven hoe de import- en export van voedselproducten er in de toekomst uit kan zien zodat Zuid-Holland grotendeels zelfvoorzienend kan zijn.

Op de website die de studenten hebben gemaakt kan het hele onderzoek worden nagelezen inclusief menu’s vanuit de Hollandse keuken, Marokkaans/Turkse keuken, Antilliaanse/Arubaanse keuken, Surinaamse keuken, Aziatische keuken en de Italiaanse keuken.

Het doel van Coöperatie Burgerboerderijen (hierna: Burgerboerderijen) is om burgers en boeren op lokaal of regionaal niveau te verbinden en op deze manier te werken aan een gezond maatschappelijk voedselsysteem. De afstand die het meeste voedsel op dit moment aflegt van boer naar bord is lang. Zo lang dat de gemiddelde Nederlander niet meer weet waar zijn voedsel vandaan komt. Burgerboerderijen wil kortere voedselketens, om zo eerlijkere prijzen te creëren. Hiermee kan de boer de kwaliteit van de producten en het behoud van landschap en milieu waarborgen. Een lokaal voedselsysteem kan gestart worden met bijvoorbeeld een melkveehouder, pluimveehouder en akkerbouwer die groenten, fruit, zuivel en eieren kunnen leveren om te voldoen aan de vraag van de burger.

In het rapport van de studenten wordt een advies gegeven aan Burgerboerderijen over hoe een lokaal voedselsysteem in regio Midden-Delfland er uit moet zien om aan te sluiten bij de behoeften van lokale belanghebbenden. De belanghebbenden zijn onderverdeeld in een groep van burgers en een groep van diverse stakeholders. De burgers zijn leden van de Midden-Delfland Vereniging en zij werden bevraagd door middel van een online enquête. De groep stakeholders bestond uit personen van de Gemeente Midden-Delfland, Natuurmonumenten, diverse voedselinitiatieven, LTO-Noord, Vereniging Midden-Delfland, een boer en de opdrachtgevers van dit project. Deze zijn bevraagd tijdens een expertmeeting en tijdens interviews. Aan beide groepen zijn nagenoeg dezelfde onderwerpen met vragen voorgelegd.

De geënquêteerde burger wil:

• Eerlijke prijzen voor de boer (15%);
• Lokale boer steunen (15%);
• Het milieu minder belasten (15%);
• Meer betalen voor producten uit een lokaal voedselsysteem (96%);
• Enkel producten afnemen (72%) en daarbij geen zeggenschap over het voedselsysteem;
• Groente (17%), fruit (14%), zuivel (14%) en eieren (14%) afnemen;
• Producten afhalen bij een centraal gelegen punt (40%).

Vanuit de groep stakeholders komt ook het belang van de verbinding tussen stad en platteland naar voren. De groep stakeholders geeft aan dat het assortiment producten dat de boer kan leveren afhankelijk is van de bodemsoort en vindt het belangrijk dat seizoensgebonden wordt geproduceerd. Voor producten uit een lokaal/verkort voedselsysteem is bijna heel de groep burgers bereid extra te betalen. De groep stakeholders geeft unaniem aan dat producten waarbij meer aandacht is voor natuur, milieu en biodiversiteit zeker een eerlijke prijs verdienen.

Uit de groep burgers geeft bijna driekwart aan enkel producten te willen afnemen, een kwart zou willen investeren in de boerderij door een financiële bijdrage te geven. Gewenst door zowel burger als boer, is een contactmoment met elkaar in de vorm van enkele open dagen per jaar op de boerderij. De groep stakeholders merkt op dat bij het toegankelijk maken van de boerderij voor burgers, boeren zich wel moeten openstellen hiervoor. Bij de expertmeeting werd duidelijk dat niet alle boeren interesse hebben in burgers die komen helpen op de boerderij. Daarbij moet het contact tussen burger en boer passend zijn bij het karakter van de boer. Transparantie tussen boer en burger vindt de groep stakeholders het belangrijkst en de groep vindt één op één contact met de boer daarvoor de beste optie.

Volgens de groep stakeholders kan een lokaal voedselsysteem het best tot stand komen met burgers die geld inleggen en daarvoor producten van de boer terugkrijgen, of een abonnement afsluiten in ruil voor producten, om daarmee de toetredingsdrempel te verlagen voor burgers om mee te doen. Door met een ingroeimodel te werken kan de participatiegraad steeds verder verhoogd worden tot de hechte verbinding tussen burger en boer die Burgerboerderijen graag ziet. De burgers staan over het algemeen open om te participeren in een lokaal voedselsysteem, omdat dit aansluit bij de waarden die zij belangrijk vinden, waaronder behoud van de natuur en eerlijke prijzen voor de boer. Het adviesrapport geeft verder aanbevelingen over het ingroeimodel, communicatie, financiële mogelijkheden, het betrekken van stakeholders en burgers, en aanbevelingen voor vervolgonderzoek.

Lees hier het verslag dat een groep boeren uit Midden-Delfland bracht aan Burgerboerderij De Eemlandhoeve in Bunschoten-Spakenburg.

Voor Voedselfamilies verkenden we de verschillende richtingen die ons voedselsysteem in kan slaan in het rapport Zo Smaakt de Toekomst. In een blogreeks vatten we de hoofdlijnen samen. Lees nu deel 2: de Megamakers-movement.

Hoe smaakt de toekomst? In het regionale innovatienetwerk duurzame landbouw, de Voedselfamilies, denken ondernemers, onderzoekers en beleidsmakers hier samen over na. Uit de proeftuinen, waarin boeren en burgers op allerlei manieren experimenteren met nieuwe manieren van voedsel verbouwen, verspreiden, maken en eten, komen twee toekomstbeelden naar voren: ‘Vensterbanklandbouw’ en de ‘MegaMakerMovement’. In onze vorige blog beschreven we de Vensterbanklandbouw en de stappen daar naartoe; nu gaan we ons verdiepen in de MegaMakerMovement. Wat houdt dit toekomstbeeld in?

MegaMakerMovement.

‘Stel dat we altijd precies kunnen weten wat we eten, waarom, en wie het gemaakt heeft. Dat de recepten van de natuur ons aller recepten zijn. We houden van heel veel verschillende smaken. Van zoet en zout, maar net zo lief van bitter en zuur, en umami. In alle mogelijke verschijningsvormen en combinaties. Op elke straathoek ander eten. Elke dag iets nieuws. De kennis van eten en voor productie zijn van ons allemaal samen, met net een beetje extra respect voor de makers.’ Fragment uit Toekomstbeeld 2036 – PJ Beers (DRIFT & HAS Hogeschool) & Alexander Geijzendorffer (kunstenaar)

De MegaMakerMovement representeert ten eerste een enorme schaalverkleining: een herstel van ambachten, van makers dicht bij huis, en van ketenverkorting, waarbij producten in Nederland worden gemaakt en afgezet. Dat betekent niet dat iedereen alleen nog maar verse producten koopt en elke dag uren in de keuken staat. Juist niet, want de makers maken ook allerlei volledige maaltijden, of potjes waarmee je snel zelf iets in elkaar klust. Grote bedrijven ondersteunen de makers en helpen hen om een groot publiek te bereiken, maar de kennis en de recepten blijven openbaar. Het bedrijfsleven begrijpt dat logistieke excellentie en marketingkracht voldoende zijn voor hun businessmodel.

Er is ook in de wet meer vrijheid gekomen voor ondernemers, maar niet voordat de maatschappelijke externe kosten beprijsd werden. Voedsel met een grote impact is dus een stuk duurder geworden. De wet schrijft voor dat voedselproductie fossielvrij is. Transport vindt elektrisch plaats en op waterstof. Verpakkingen worden belast. Biomassa (voedselafval) gaat terug naar de makers, die daar weer mooie dingen meedoen.

De MegaMakerMovement staat dan ook voor creativiteit en sensatie: nieuwe smaken en nieuwe doelen met voedsel – snelheid, beleving, sport, gezondheid, fitheid, goed slapen. Ons voedsel wordt gemaakt met bekende producten, zoals aardappelen, maar ook met schimmels, algen, insecten, extracten, 3D-printers, en fermentatie. We gebruiken digitale technieken, herontdekken lokale soorten en passen exoten aan voor klimaatverandering en lokale productie. De megamakermovement schuwt geen experimenten!

Hoe komen we daar? Net als voor het toekomstbeeld van Vensterbanklandbouw, tekenden we ook voor dit beeld een transitiepad uit:

Van nu naar 2036
In 2018 waren er ook veel makers, maar samen vormden ze maar een klein onderdeel van het voedselsysteem. Daar kwam echter snel verandering in, door middel van verschillende coöperatieve diensten:

• Een kennisloket. Het kennisloket is in feite eerder een leeragenda met vragen, antwoorden, geleerde lessen, methoden en kennis om de beweging sterker te maken.
• Een proeffabriek. In de proeffabriek kan worden geëxperimenteerd met productie, een noodzakelijke stap om op te kunnen schalen. Deze faciliteiten worden eerst ter beschikking gesteld door onderwijsinstellingen; de doorbraak kwam met de medewerking van grote spelers zoals FrieslandCampina.
• Wet- en regelgeving, met name op het gebied van voedselveiligheid, kon de experimentele werkwijze van makers nog wel eens belemmeren. Door de kennis te vergroten met een ‘Eerste Hulp bij Certificering’ in 2020 en een risicofonds om onterechte boetes te vergoeden in 2021 kreeg de makersbeweging een stukje ‘infrastructuur’. Daardoor konden ze elkaar beter vinden en werd het steeds makkelijker om producten grootschaliger aan te bieden.
• Helaas werd vaak meegelift op het succes van de maker, doordat een gevestigde partij bij succes een vergelijkbaar product maakte – en dit sneller kon afzetten. Er ontstond behoefte aan makersrecht, dat het delen van kennis niet belemmerde: het moest laagdrempelig zijn, goedkoop, en innovatie bevorderen. De oplossing kwam uit op een interessant amalgaam van open source licenties uit de software wereld, fair use, plant breeders’ rights, wat clausules over reverse engineering, en de erkenning van de maker in de rol van vernieuwer. Zo moesten wijzigingen aan de receptuur weer terug worden gegeven aan de oorspronkelijke maker, en wie boven een omzetgrens van €20.000 op een gedeeld product kwam, moest 3% makers fee afdragen aan de oorspronkelijke maker.

Zo won de beweging aan kracht. Het juridische model beschermde de makers, maar gaf tegelijkertijd de gevestigde voedingsindustrie de mogelijkheid om veel breder toegang te hebben tot de makerscreativiteit. Daardoor was er ook een gedeelde grondslag om tot zaken te komen en ontstond een nieuw businessmodel: ondersteun de makers in hun creativiteit, en gebruik de eigen infrastructuur om daar afzet op te genereren. In 2030 begon het verschil tussen de supermarkt en de markt steeds meer te vervagen. Het onderscheid tussen verschillende voedselmarkten werd groter, en steeds vaker waren de makers daar te vinden, zij-aan-zij met de huismerk klassiekers. En de consument? Die at steeds diverser, en op steeds meer plaatsen. Een nieuw voedselsysteem, een nieuwe eetcultuur.

Proeftuinen
Welke voedselvernieuwers brengen dit toekomstbeeld nu al in de praktijk? Door heel Nederland kun je initiatieven vinden. Denk bijvoorbeeld aan De Bloesembar, die catering met storytelling verbindt door siropen te maken met bloemen, kruiden, zaden en bladeren uit de stad Rotterdam en het Groene Hart. Proeftuin Soephoofd wil voedselverspilling voorkomen met soepstarters, waarmee de consument makkelijk iets lekkers op tafel kan zetten met restjes. Charly’s All is Fair wil dierenleed en milieu-impact vermijden en brengt biologische, fair-trade en volledige plantaardige kazen op de markt.

De kiemen voor het nieuwe voedselsysteem, zoals geschetst door de Vensterbanklandbouw en MegaMakerMovement, zijn al duidelijk zichtbaar. Welke aanbevelingen kunnen we geven zodat we deze toekomstbeelden verder kunnen verwezenlijken? Je leest het in onze volgende blog!

Wat eten we vandaag? Achter die simpele vraag gaat een wereld schuil – van boeren tot groothandels, van verwerkers tot winkels – die grenzen overschrijdt, maar ons ook allemaal verbindt. Maar wat eten we morgen? En in 2050? Die vraag houdt steeds meer Zuid-Hollanders bezig. Voor Voedselfamilies verkenden we de verschillende richtingen die ons voedselsysteem in kan slaan in het rapport Zo Smaakt de Toekomst. In een blogreeks delen we de hoofdlijnen. Lees nu deel 1: 80/20 Vensterbanklandbouw.

In Zuid-Holland werken steeds meer burgers, boeren en anderen samen aan duurzamer voedsel. In het regionale innovatienetwerk duurzame landbouw, de Voedselfamilies, denken ondernemers, onderzoekers en beleidsmakers samen na over de toekomst. Dat doen we door stippen op de horizon uit te werken tot concrete toekomstbeelden en door te kijken naar de kansen die we vandaag hebben om aan de transitie te werken.

Uit de proeftuinen, waarin boeren en burgers op allerlei manieren experimenteren met nieuwe manieren van voedsel verbouwen, verspreiden, maken en eten, komen twee toekomstbeelden naar voren: ‘80/20 Vensterbanklandbouw’ en de ‘MegaMakerMovement’. Wat houden deze in?

80/20 Vensterbanklandbouw

‘Als ik in het weekend de stad uit fiets, pluk ik eerst druiven bij de buren van het balkon, wat appels lang de singel, en dan kijk ik hoe het voedselpark erbij staat.’ – Toekomstbeeld door Patrick Kaashoek (kwartiermaker Voedselfamilies) & Sophie Buchel.

Stel je voor: in 2036 eet je, net als alle Zuid-Hollanders – 80% van eigen bodem. Dat wordt in de toekomst mogelijk gemaakt door vensterbanklandbouw, waarbij we overal eten maken: niet alleen op het land en in de kas, maar ook in de stad en zelfs op je eigen vensterbank. ‘Vensterbanklandbouw’ gaat uit van een toekomst waarin Zuid-Holland 80% zelfvoorzienend is op het gebied van voeding. Oftewel: 80/20 vensterbanklandbouw. Daarbij gaat het dus over lokale en diverse productie, en korte ketens tussen producent en consument, tussen boer en burger.

Hoe komen we daar? Daarvoor tekenen we een transitiepad uit:

Van nu naar 2025

• We eten gezonder. Stijgende zorgkosten en ongezonde steden leidden tot consequenties. In 2020 werd een suikertaks ingevoerd, in 2022 kwam de eerste polis op de markt waarbij een gezond eetpatroon een lagere premie oplevert, en in 2024 werd ongezond voedsel zwaarder geprijsd – waarbij de extra opbrengsten worden gebruikt om zorgkosten te financieren.
• We eten minder vlees. De import van voedsel en veevoer is verminderd door aanhoudende handelsoorlogen en lokale behoefte aan voedselsoevereiniteit. Vlees is daardoor duurder geworden, terwijl vleesvervangers juist goedkoper werden en groeiden.
• We boeren lokaler. Gangbare, op export gerichte boeren staan onder druk door groeiende aandacht voor eigen productie in voormalige exportlanden, en groei van goedkope, Oost-Europese Import. Lokale productie – zowel kleinschalig en verbonden als hoogtechnologisch – neemt toe, evenals het aantal coöperaties van boeren en burgers.
• We kopen diverser. We kopen de helft van ons voedsel online, via platforms die veel verschillende leveranciers aan bod laten komen. Blockchain maakt het eenvoudiger kleine stromen te vermarkten. Het verhaal van de producent is overal in beeld. Lokaal voedsel is nog wel duurder, en de import van goedkoop voedsel is nog veel voorkomend.

Van 2025 naar 2036

• Een economische omslag. Gangbare bedrijven die stoppen hebben geen opvolger. De Nederlandse grond is ongeschikt voor agro-food cost-price leadership: in plaats daarvan wordt de grond behandeld als commons, waarbij het niet gaat om geld verdienen maar om voedsel produceren voor de samenleving. Een pensioen wordt deels uitbetaald in een voedselinkomen, waarmee je voedsel direct van de lokale commons-boer kunt krijgen. Daarnaast wordt True Cost Accounting ingezet om naast gezondheid ook de kosten van impact op klimaat en biodiversiteit te dekken. Daardoor wordt lokaal voedsel de goedkoopste optie.
• Toename van robotisering. Robotisering heeft in allerlei sectoren voor afname van de werkgelegenheid gezorgd; steeds meer burgers zoeken betekenis in het bezig zijn met voedsel. De stad verandert doordat aquaponics wordt geïntegreerd in woonwijken en elke straathoek een gaarkeuken krijgt, waar gekookt wordt met en door de gemeenschap.
• Regulatie van productie. Hoewel het aandeel lokaal voedsel in de consumptie vanaf 2032 snel stijgt, is van een evenwichtig lokaal aanbod nog geen sprake. Daarvoor is regulatie nodig. Het commonsmodel is daarbij een uitkomst: vanuit burgercoöperaties, begeleid door de overheid, wordt gestuurd op productie voor een duurzaam en divers dieet. ICT draagt hieraan bij door gezonde opties te suggereren vanuit het lokale aanbod (via de smart koelkast).
• Doorontwikkeling commons. De bodem is een eigen rechtspersoon geworden: er zijn dus geen businessmodellen om rijk te worden met grond. Daardoor wordt beter voor de bodem gezorgd en is het eenvoudiger voor boeren rond te komen: wanneer ze verantwoord en volhoudbaar boeren, is pacht namelijk kosteloos.
• Voedsel als binding. Voedsel staat in 2036 voor sociale binding. Vanaf 2028 zien we meer sociale wijkkeukens waarbij ook voedseleductie een rol speelt. Mensen eten minder in restaurants maar koken meer gezamenlijk, met eigen voedsel. In 2036 hebben we een ‘basisvoedselinkomen’ voor iedereen en in elke wijk een sociale wijkkeuken.

Proeftuinen
2036 lijkt nog ver weg, maar er zijn voedselvernieuwers die dit toekomstbeeld nu al in de praktijk brengen met bijzondere initiatieven, innovaties of experimenten – zoals De Proefschuur, een coöperatie van boeren en tuinders die experimenteren met lokale, korte ketens; Booij Kaasmakers, die een assortiment aan kazen direct afzetten in Rotterdam; SuccessieSurfers, dat zich bezighoudt met het oprichten van een ‘nat’ voedselbos in veenweidegebeid; of coöperatie de Zuileshoeve, die zich inzet voor het opzetten van een heideboerderij waarbij samenwerking tussen natuur, landbouw en maatschappij centraal staan.

De aarde wordt op grote schaal uitgeput, vervuild en vernield. De mens heeft de aarde flink ziek gemaakt. De gevolgen zijn merkbaar, of het nu gaat over voedsel, water, energie, biodiversiteit, gezondheid, veiligheid of sociale cohesie. “Wat nodig is, is een nieuw sociaal contract. Een ‘natuurlijk’ contract met een radicaal andere kijk op de relatie tussen de mens en zijn omgeving”, pleit Patrick Huntjens tijdens zijn lectorale rede. Op 20 juni is hij in Rotterdam officieel benoemd tot lector Sociale Innovatie in het Groene Domein.

Het is een sombere boodschap maar, als we Huntjens mogen geloven, geen reden tot wanhoop. “Er vindt een belangrijke omwenteling plaats. Mensen worden bewuster van de vervuiling en uitputting van onze planeet. Klimaatprotesten, burgerinitiatieven voor collectieve, lokale en duurzame voedsel- en energievoorziening, duurzame banken en supermarkten, kringlooplandbouw… Allemaal ontwikkelingen die we tien jaar geleden niet voor mogelijk hadden gehouden. De huidige manier van hoe we met de aarde omgaan, en vooral onze huidige productie- en consumptiesystemen, heeft zijn houdbaarheidsdatum bereikt. Maar verandering is moeilijk. We zitten vaak vast in oude patronen, in dominante praktijken, beleid en denkwijzen. Toch moet die verandering plaatsvinden; om de aarde bewoonbaar en leefbaar te houden voor toekomstige generaties.”

Van ego- naar eco-bewustzijn
Mensen gaan begrijpen dat zij afhankelijk zijn van elkaar en van het ecosysteem waarin ze leven. Dit is een transitie van ego- naar eco-bewustzijn. “De samenleving vraagt steeds meer om ecologisch verantwoord, economisch gedragen en sociaal verbonden. Met andere woorden: duurzaam, betaalbaar, gezond en leefbaar. We moeten op zoek naar nieuwe en structurele oplossingen die tegemoetkomen aan een maatschappelijke behoefte. Bij sociale innovatie gaat het om de juiste verbinding, het proces van effectieve samenwerking, het kijken over je eigen grenzen heen en cross-over denken, en zo gezamenlijk structurele en duurzame oplossingen bedenken voor collectieve problemen.”

Korte voedselketen
Het stoort Huntjens dat hij in de supermarkt appels uit Chili of een Ghanese ananas kan kopen. “Ze worden per vliegtuig getransporteerd, omdat wij het hele jaar door verse producten uit de hele wereld willen eten. Of de aardappels die we van hier naar Duitsland exporteren, terwijl in tegengestelde richting een vrachtwagen rijdt met Duitse aardappels voor de Nederlandse markt. Dat is niet normaal, toch?” Althans, niet als je naar de gevolgen kijkt om dit voor elkaar te krijgen. Voor een gemiddeld gezin van 4 personen is de CO₂-uitstoot door voedselproductie, -transport, -verwerking en - verpakking ongeveer even groot als de CO₂-uitstoot door wonen, energie en autogebruik samen. “Bovendien weet je nagenoeg niets over de omstandigheden van de lokale boeren, vissers en andere voedselmakers in deze (verre) landen, hun arbeidsomstandigheden, productiemethoden of hun omgang met natuur- en dierenwelzijn. Door producten uit eigen regio te kopen, bespaar je enorm veel voedselkilometers, en heb je meer inzicht in waar het product vandaan komt. Dat is het idee van de korte voedselketen.”

Eten van eigen bodem
Een groot voordeel van korte lijnen tussen burger en boer is dat boeren een eerlijke prijs kunnen krijgen voor hun product. Het bespaarde geld kunnen ze investeren in landbouw met minder chemische bestrijdingsmiddelen, minder kunstmest, en meer ruimte en betere voeding voor hun dieren. Huntjens: “Het doel van de Zuid-Hollandse Voedselfamilie is om in 2036 80% van het voedsel van eigen bodem te consumeren. Om dat te bereiken, gaan we obstakels tegenkomen. Maar dat is niet erg, ik moet als lector wat te doen houden, toch?” Belangrijker vindt hij het dat we leren van de obstakels, en samen op zoek gaan naar andere, creatieve manieren. “We hebben nog een lange weg te gaan, maar het borrelt en bruist overal.”

Samen het verschil maken
Dat ziet hij ook landelijk gebeuren. Het energieakkoord, klimaatakkoord en recent nog het pensioenakkoord. Het zijn de succesverhalen van het poldermodel, maar toont gelijk ook een aantal minpunten van de Nederlandse variant op het Rijnlands model: een doorgeschoten overlegcultuur, trage besluitvorming, verschuivende doelen en het ontbreken aan ruimte om te excelleren. Huntjens pleit voor een hernieuwd Rijnlands model. “Polderen, prima. Maar de verduurzaming van onze samenleving zal vooral uit de samenleving zelf moeten komen. Door sociale innovatie. Door democratische vernieuwing. Door nieuwe coalities in horizontale netwerken: een coalition of the willing, die het mogelijk maakt om te excelleren. Door maatschappelijke processen zo te reorganiseren dat meer problemen op het niveau van de gemeenschap opgelost kunnen worden. Door samenredzaamheid.”

Versnellen
Als voorbeeld noemt Huntjens de Duurzaamste Kilometer van Nederland. “Dit is een horizontaal innovatienetwerk in Leiden, met als doel om het gebied rondom Station Leiden Centraal en de Schipholweg – waar dagelijks meer dan 70.000 mensen gebruik van maken – vóór 2025 te transformeren in de Duurzaamste Kilometer van Nederland.” Vanuit Inholland kijkt Huntjens naar het grote plaatje maar het begint met kleine stappen. “Elke verandering heeft een begin nodig. Dat noem je het butterfly-effect; een vlinder kan aan de andere kant van de wereld een storm veroorzaken. We gaan verdiepen, verbinden, vernieuwen, en versnellen. Door samen te werken kunnen we het verschil maken. Want de aarde, dat zijn wij.”

Tussen hoop en vrees
“Jouw rede geeft mij een gevoel tussen hoop en vrees. Ik zie verandering in ons handelen en doen maar vraag me af of dat genoeg is”, aldus Drees Peter van den Bosch, van Willem&Drees, die na afloop van de rede de paneldiscussie leidt. “Een transitie gaat niet zonder pijn, dat moeten we accepteren. Maar kan je onder die omstandigheden een nieuw sociaal contract afsluiten?” Volgens boer/filosoof Jan Huijgen ontbreekt het vaak nog aan de sense of urgency. “Er moet nog aardig wat gebeuren, de vraag is of ons systeem in orde is om duurzame doelen te bereiken. Als boeren en burgers samenwerken, raak je ze in hun verantwoordelijkheid. Voedsel verbindt! Maar dat vraagt om een nieuw ontwerp.” Huntjens vult aan dat het generaties kan duren voor het zover is. “Het zou toch mooi zijn als lokaal, duurzaam en zelfvoorzienend verbouwen ons exportproduct wordt.” Dat beaamt Prof. Dr. John Grin, hoogleraar Duurzaamheidstransitie bij de UvA. “Mensen worden steeds minder gelukkig van geld. Als je de markt verandert en waarde toekent aan lokale producten, dan kan je de pijn wegnemen. En vergroot je gelijk de trots op de streek.”

Wethouder Sonja Smit van Midden-Delfland geeft aan dat groen moeilijk te economiseren is. “Daar zijn andere regels voor nodig, en bedrijven die lef tonen om te veranderen.” Een oplossing is co-creëren waar bestaande instituties niet uitkomen, aldus Eelco Fortuijn, directeur Goedewaar en grondlegger Ecokeur. “Zowel op macro- als microniveau en interdisciplinair. Uit de losse initiatieven en lokale voorbeelden kunnen we putten als de economische pijn te groot wordt.” Er is nog een lange weg te gaan maar de weg is hoopvol. En daarover wordt, onder het genot van lokale hapjes en knisperende krekels, nog lang nagepraat.

Tijdens zijn lectorale rede gaat Huntjens ook in op de recente uitspraak van landbouwminister Carola Schouten in het AD dat eten 'te goedkoop' zou zijn waardoor het milieu te zwaar wordt belast, voedsel wordt verspild en boeren te weinig verdienen.

In een reactie geeft Huntjens aan dat een eerlijke prijs voor voedsel alleen mogelijk is door transparantie over waar ons voedsel vandaan komt, hoe dat op ons bord gekomen is en wat de gevolgen daarvan zijn op alle aspecten van duurzaamheid. "Onderzoek laat zien dat voor een gemiddeld gezin de CO2-uitstoot door voedselproductie, -transport, -verwerking en -verpakking ongeveer even groot is als de CO2-uitstoot door wonen, energie- en autogebruik samen." 

Duurzaam, betaalbaar, gezond en leefbaar
Huntjens sluit met zijn rede aan bij de actualiteit. Verduurzaming van ons bestaan is begonnen. We zijn meer en meer bereid om verantwoordelijkheid te nemen. Om te veranderen en duurzamer te gaan leven. Sociale innovatie speelt daarin een belangrijke rol.

“De duurzaamheidstransitie is in feite onze zoektocht naar een nieuw sociaal contract: een ‘natuurlijk’ sociaal contract,” vertelt Huntjens. “Mensen gaan begrijpen dat zij afhankelijk zijn van elkaar en van het ecosysteem waarin zij leven. Dit is een transitie van ego-bewustzijn naar eco-bewustzijn. De samenleving vraagt steeds meer om een maatschappelijke ordening en omgeving die ecologisch verantwoord, economisch gedragen en sociaal verbonden is. Met andere woorden: duurzaam, betaalbaar, gezond en leefbaar.”

Naar een ‘natuurlijk’ sociaal contract
In een ‘natuurlijk’ sociaal contract worden collectieve problemen niet alleen overgelaten aan de vrije markt en afgeschoven op individuele verantwoordelijkheid, maar worden collectief, structureel en duurzaam opgelost door middel van sociale innovatie.

Dit is een proces van effectieve samenwerking dat leidt tot nieuwe, structurele oplossingen die tegemoetkomen aan een maatschappelijke behoefte, zoals voedselzekerheid en -veiligheid, water, energie, klimaatveiligheid. En die zich focussen op grootstedelijke ontwikkelingen, sociale cohesie en circulaire economie.