De toeristenstromen in Amsterdam zijn terug van weggeweest. Bewoners eisen – misschien wel meer dan vroeger – de regie over 'hun' stad of wijk. Ook ondernemers laten van zich horen. Alle betrokkenen willen een stad waar ze zich welkom én gehoord voelen. Maar hoe bereiken we dat? Hierover zijn onderzoekers van het Urban Leisure & Tourism Lab, de Hogeschool van Amsterdam en de Hotelschool Den Haag in gesprek gegaan met beleidsmakers, ondernemers, studenten en bewoners. De setting was een creatieve onderzoekscarrousel op het Reinvent Tourism Festival. “Het beleid wordt vaak gevormd door ontwikkelaars en een kleine groep roependen. Maar je moet juist om tafel met de mensen die erdoor geraakt worden.” 

Het is een zonovergoten 16 juni. Buiten, op de statige trappen van het Clink hostel in Amsterdam Noord, buigt een horde toeristen zich over een stadsplattegrond. Binnen, in de groen ingerichte brainstormruimte, steken zo’n 20 beleidsmakers, ondernemers en studenten hun licht op over het toeristisch beleid in de hoofdstad. Onder hen zijn onder meer tourguides, sociaal ondernemers, studenten van het I AM College en citymarketeers. Tijdens deze interactieve onderzoekscarrousel bekijken zij – vanuit hun eigen inzichten en ervaringen – hoe toerisme in Amsterdam kan leiden tot een bloeiende stad voor alle betrokkenen. 

Gastvrij welkom in de stad 
De Amsterdamse hogescholen hebben via onderzoek toerisme in grote steden nader bekeken. Karoline Wiegerink, lector aan The Hague Hotelschool, bijt het spits af met haar presentatie rondom het City Hospitality Experience Model. Steden worden ervaren door hoe welkom ze overkomen. Naast een gastvrij klimaat voor bezoekers en toeristen, zijn ook meerdere stakeholders betrokken zoals bewoners, ondernemers en bedrijven. Karoline zet de aanwezigen direct aan het denken met de vraag: “Wanneer heb jij je voor het laatst oprecht welkom gevoeld in Amsterdam?” De antwoorden ‘de gezellige buurtbarbecue ‘of ‘het spontane praatje met de buurman die zijn puppy uitlaat’ geven aan dat verbinding in en mét de buurt zorgt voor het welkome gevoel. De deelnemers laten hun hersenen verder kraken door op felgekleurde post-its hun feedback te geven op het City Hospitality Experience Model. 

Toeristisch beleid: inclusie of exclusie? 
Roos Gerritsma, associate lector New Urban Tourism en lab lead van het ULT lab Amsterdam, begeleidt namens Hogeschool Inholland de sessie. Samen met Design Thinking-lector Guido Stompff en docent-onderzoeker Swen Waterreus gaat zij in op het Europese onderzoeksproject SMARTDEST waaraan Inholland deelneemt. Dit richt zich op de sociale effecten van overtoerisme in grote Europese toeristische bestemmingen, zoals Venetië, Barcelona en Amsterdam. De onderzoekers zoeken naar innovatieve en inclusieve oplossingen voor de Amsterdamse situatie. Roos: “De hoofdvraag is: leidt toerisme tot inclusie of exclusie? We kijken onder meer of daar bij het vormen van toeristisch beleid ook sprake van is. Zitten alle belanghebbenden aan tafel? Kán iedereen wel aan tafel zitten?”

Co-creatie aan de beleidstafel 
Met witte en gele vlaggetjes in de hand waaieren de deelnemers uit om de ‘toeristische beleidstafel’: een groot foambord met drie cirkels. Deze cirkels staan voor: een actieve bijdrage leveren aan het toeristisch beleid, enige invloed maar geen actieve bijdrage leveren of geen invloed maar zouden wel betrokken moeten worden. Energiek plaatsen de deelnemers de witte vlaggetjes waarop hun naam en functie staat in het bord. Opvallend is dat alle aanwezige studenten zichzelf in de buitenste cirkel hebben geplaatst. 

De tongen los maken 
In de tweede ronde zijn de gele vlaggetjes aan de beurt. Hierop mogen de deelnemers stakeholders schrijven die nu nog niet vertegenwoordigd zijn, maar die wel gehoord en gezien moeten worden. Vol enthousiasme schrijven deelnemers de vlaggetjes vol met termen als: ondernemersverenigingen, directie van Schiphol, stadsgidsen, toeristen, bewoners, sekswerkers en zelfs dealers. Waarvan de laatste vier veelal in de buitenste cirkel worden geplaatst. En dat maakt de tongen los. Dit gaat naadloos over in de derde ronde, waarin onderzoeker Swen reflectievragen stelt en de discussie verder op gang brengt. 

Spel Samen sturen in een winkelgebied 
Na deze speelse oefening mogen de aanwezigen feedback geven op het spel ‘De wandeling: leren samen sturen in een winkelgebied’, ontwikkeld door de Hogeschool van Amsterdam. Daarin komen zes vraagstukken aan de orde met één probleem en moeten spelers het besluitvormingsproces onder de loep nemen. Docent-onderzoeker Mike de Kreek: “Samen gaan de spelers het probleem verhelderen, op zoek naar de wortels en kijken hoe het probleem aan te pakken. Dit kan tijdens het spel tot confrontaties leiden! Het doel is om te zien hoe processen op elkaar aansluiten, elkaar beïnvloeden en een zinvolle reis naar samensturing maken.” Aan de deelnemers de vraag: zouden jullie dit spel inzetten? “Met de uitleg én een facilitator erbij zou dat zeker een optie zijn”, zegt Anoushka. “Maar wil je het voor bewoners inzetten, dan moet het in veel simpeler taal en kortere spelregels,” geeft Louke aan. 

Wie heeft nu echt impact op het beleid? 
De deelnemers hebben in de interactieve sessie ervaren dat wie er nu aan tafel zitten of er eigenlijk zouden moeten zitten, een hele lastige vraag is. In de presentatie die Guido aansluitend geeft over de SMARTDEST-onderzoeksresultaten blijkt dat ook stakeholders als beleidsmakers, lobbyisten en activisten hiermee worstelen. “Dit onderzoek heeft ons geleerd dat het haast niet te doen is om alle belanghebbenden te betrekken, omdat niemand weet wie er allemaal belanghebbend ís”, geeft Guido aan. “Veel zaken die grote impact hebben op het toerisme worden niet in Amsterdam besloten. Het legt de grenzen van participatie bloot!” 

Participeren volgens de Amsterdam Approach 
“We zagen het eigenlijk pas toen we in dit Europese consortium zaten; we zijn hartstikke participatief. Dat is voor de andere betrokken steden zeer ongewoon. Wij hebben dit omgedoopt tot de ‘Amsterdam Approach’. Maar er is ook zoiets als participatiemoeheid. Juist de belofte van inspraak maar dat niet kunnen waarmaken, zorgt ervoor dat mensen niet meer wíllen participeren. In de laatste fase van ons onderzoek, het Citylab, gaan we onderzoeken hoe we het anders kunnen doen. Hoe kunnen we gedeeld eigenaarschap rondom het toerisme in Amsterdam faciliteren en creëren?” Hoe het anders kan, daarover praten de deelnemers na afloop van de presentatie direct al na. Verbindingen worden gelegd! 

Hogeschool Inholland doet in opdracht van gemeente Rotterdam onderzoek naar methoden die helpen de nieuwe visie van de stad op toerisme te realiseren.  Vanuit deze visie wordt de waarde van toerisme niet voornamelijk in de economische bijdrage uitgedrukt, maar is toerisme een manier om stad te helpen verduurzamen en de leefbaarheid te vergroten, zowel voor bewoners als voor bezoekers..

Duurzaam stedelijk toerisme
“Het positieve effect van vrijetijdsbesteding en toerisme op een gebied zit hem al lang niet meer alleen in cijfers, zoals aantal bezoekers en bestedingen, wat zijn de topattracties en hoeveel zakelijke bezoeken zijn er geweest? Het sec kijken naar de economische winst van vrijetijdsbesteding en toerisme is een ouderwetse en te smalle blik”, vindt Ko Koens. Hij is lector New Urban Tourism bij Hogeschool Inholland en ziet toerisme breder als duurzame vrijetijdsontwikkeling waar gebruikers - inwoners van de stad en toeristen - iets toevoegen aan een plek.

Living lab 
Het onderzoek van Ko Koens vindt plaats in het Urban Urban Leisure and Tourism Lab Rotterdam van Hogeschool Inholland. Een ‘living lab’ waar onderzoekers, studenten en werkveldpartners samenwerken aan oplossingen voor complexe maatschappelijke vraagstukken. De samenwerking met de gemeente Rotterdam bestaat uit twee onderdelen die het lab onderzoekt: 

Monitor toerisme: zachtere factoren meten van toerisme en vrijetijdsbesteding 
Doel van de monitor toerisme is om indicatoren en meetwijzen te vinden voor het meten van impact en ‘succes’ van toerisme op een wijze die aansluit bij de visie van de gemeente Rotterdam.’ In deze monitor zullen we ons naast de economische aspecten juist ook richten op de kwalitatieve ‘zachtere’ aspecten van toerisme. Per aspect/handelingsperspectief worden er onderzoeksvragen gesteld. 

Een aantal voorbeelden: 

• Identiteit: gastvrije stad, nu en in de toekomst
• Leefbaarheid: goede balans tussen rust en reuring
• Duurzaamheid: groene innovaties in de etalage 
• Lokale economie: ruimte voor authentieke plekken 

Benchmark: hoe serieus nemen we toerisme als mogelijkheid om de stad te verbeteren? 
Binnen de benchmark staat de gedachte centraal om ervaringen te vergelijken over het omgaan met toerismedruk en manieren om toerisme te gebruiken voor verbetering van de kwaliteit van de stad.

Hierbij wordt een vergelijking gemaakt tussen Rotterdam en verschillende steden in Europa. De focus ligt op hoe met toerisme wordt omgegaan (beleid en governance; hoe wordt duurzaam toerisme gefaciliteerd en wat voor middelen worden ingezet om overlast te voorkomen) en hoe de mogelijkheid kan worden geboden aan belanghebbenden om hun verantwoordelijkheid te nemen voor ontwikkeling van toeristische systeem. Van deze (best) practices kan Rotterdam als stad leren en het kan helpen beter inzicht te krijgen in de (on)mogelijkheden van toerismebeleid. 

Zowel de monitor als de benchmark zullen bijdragen aan een nieuwe kijk op toerisme die bijdraagt aan de leefbaarheid van de stad. In april en mei gaan de onderzoekers de wijken Oude Noorden, Afrikaanderwijk, Delfshaven en Charlois in voor empirisch onderzoek met bewoners. In juli zal het lab haar onderzoeksresultaten presenteren. 

Het ULT-lab is sinds 2020 betrokken bij verschillende ‘multistakeholder design challenges’ in Amsterdam-Noord. Bijzonder aan deze challenge Placemaking After Dark is dat de Gemeente Amsterdam aan de studenten vroeg om na te denken over manieren om het Buikslotermeerplein niet overdag maar na zonsondergang te veranderen in een veilige en aantrekkelijke plek. Twee maanden lang werkten ze aan deze opdracht, samen met docent-onderzoekers, partners uit het werkveld en experts, waaronder lichtkunstenaar Titia Ex.

Lichtconcepten
De studenten ontwierpen lichtconcepten met sprookjesachtige namen als Connecting the Dots, Glow Games en Magic Lantern Park. Van de vijf groepen waren er twee met internationale studenten, één afkomstig van een Litouwse universiteit en anderen van de internationale opleidingen bij Inholland.

Hamideh uit Iran is een van de internationale studenten. Zij was betrokken bij het concept Dare to Dance. “Wij willen aandacht vragen voor de vlindertuin die aan het plein grenst door het gebruik van interactieve vlindertegels. Bezoekers vinden dansend hun weg naar de tuin. ’s Avonds is hier op het plein weinig te doen, daarom willen wij mensen aansporen om iets actiefs te doen. Dat zijn dus deze tegels geworden”, vertelt zij trots bij de raamposter die zij met haar groep maakte.

De groep van Mirela uit Roemenië ontwierp The Magic Lantern Park, waarin het bevorderen van de sociale interactie tussen bewoners en bezoekers centraal staat. Mirela: “Met tweedehands lantaarns willen wij mensen verlicht van A naar B krijgen. Elke lantaarn krijgt een eigen kleur die een specifieke betekenis heeft. Op die manier stimuleren wij dat mensen het gesprek met elkaar aangaan. Dit idee is tot stand gekomen na veel overleg met de buurtbewoners. We vonden het belangrijk om van hen te horen wat zij missen op het plein. Het contact met anderen was voor hen een belangrijk onderwerp.”

Amsterdamse identiteit
Daan Woudhuysen, manager van winkelcentrum Boven ’t Y, vindt het leuk om zijn kennis met studenten te delen en heeft daarom graag een bijdrage geleverd aan het project: “De functie van het winkelcentrum is aan het veranderen. Wij spelen daar op in door heel bewust op zoek te gaan naar verbinding. Met de studenten van Inholland, de theaterschool hier in de buurt en natuurlijk de bewoners van Noord. Het centrum is overgenomen door toeristen, maar hier in Noord vind je nog de oorspronkelijke Amsterdamse identiteit. Die moeten we koesteren. Dat heb ik de studenten ook meegegeven. Met elkaar bereik je veel meer; zo kom je tot prachtige ideeën. Dat zie je hier!”

Inge Maass, gebiedsmakelaar in Noord en opdrachtgever namens de gemeente Amsterdam: “Ik ben verrast door de ideeën waarmee de studenten zijn gekomen. Het is fijn dat ze de kaders waarin wij werken gewoon hebben losgelaten. Daardoor zie je dat er creativiteit gaat stromen. Zij hebben gekeken naar hoe zij het plein zouden willen zien, zonder belemmeringen. Dat is prachtig. Aan de andere kant heb je als overheid natuurlijk te maken met zaken als budgetten en regelgeving. Ik hoop dat we elkaar uiteindelijk ergens in het midden ontmoeten!”

Verleden, heden en toekomst
Roos Gerritsma, lab lead van het ULT-lab, verzamelt de maatschappelijke vraagstukken die spelen in Amsterdam-Noord en zoekt vervolgens studenten, onderzoekers, buurtbewoners en deskundigen bij elkaar die met zo’n vraag aan de slag kunnen. “Dit plein heeft zijn geschiedenis, vertelt Roos. “Onze studenten verdiepen zich in dat verhaal. We noemen dat ‘place-based educational research’. Aan de hand van een speciale tool kijken de studenten naar het verleden, het heden en de toekomst van een plek. Daardoor ga je het anders beleven. Ik ben heel trots op het eindresultaat. Deze derdejaarsstudenten hebben er echt het maximale uitgehaald.”

Hoe nu verder? Roos: “We gaan nu kijken hoe we deze leuke ideeën verder kunnen trekken. Misschien zijn er studenten die er in een stage iets mee kunnen of die erop willen afstuderen. We proberen er subsidies voor te vinden. Vaak heb je een lange adem nodig voor dit soort projecten. Maar het ULT-lab blijft er aandacht aan besteden, juist omdat studenten – die buiten de kaders denken – onze partners inspireren. Zij zijn vaak belast met een rugzak die steeds zwaarder wordt. Daar hebben onze studenten geen last van.”

Ook nieuwsgierig naar het werk van de studenten? De posterexpositie hangt nog tot en met 30 april in de Modestraat aan het Buikslotermeerplein. De dertien ramen van de broedplaats bevatten informatie over de lichtconcepten, stakeholders, netwerkpartners en het lab. Komt dat zien!

Tijdens de masterclass staat een ogenschijnlijke eenvoudige vraag centraal: ‘waarom’. Waarom kom je je bed uit? En, wat doet het ertoe? Experts van de Red Zebra Group houden studenten deze vragen voor. Dit in combinatie met de vraag die studenten zichzelf stellen: ‘wie ben ik?’. Het lijkt een open deur, maar tijdens de masterclass blijkt de inhoud wel degelijk de lading te dekken. Dat vindt ook Barbara van Baal, derdejaarsstudent Leisure & Events Management aan Inholland Diemen. Ze combineert haar studie met een vaste baan bij Up Events in Amsterdam.

Waarom?
Barbara: “De dag startte met het geven van feedback en het creëren van een ‘safe space’, een veilige omgeving waar je je vertrouwd voelt en jezelf kunt zijn. Na verloop van tijd verschoof het accent naar manieren om jezelf te ontplooien en naar processen te kijken. Daarna kwam de ‘waarom’-vraag centraal te staan. Zoals in mijn werk: waarom kom je een event boeken? Moet het van je baas, is het bedoeld als een gezellig uitje of staat teambuilding van de afdeling centraal? Dus niet wát komen jullie bij ons doen, maar waaróm komen jullie naar ons evenementenbureau. Het lijkt zo eenvoudig, maar het is zo essentieel om je daar voortdurend bewust van te zijn.”

Emotie en intuïtie zijn belangrijk bij het maken van keuzes en ratio speelt daarbij een ondergeschikte rol. Waarom zijn mensen fan van Apple? Ze vertrouwen het merk, maar een telefoon van een concurrerend merk is soms de helft goedkoper en werkt net zo goed. Barbara: “Tijdens de masterclass begreep ik steeds beter de waarde van het proces. Ik heb vandaag geleerd om verschillende perspectieven te zien en handelingen in een ander daglicht te plaatsen. Daardoor krijg je andere inzichten. Het herkennen van je eigen zwakheden is belangrijk tijdens de ‘journey’ die je tijdens je persoonlijke ontwikkeling doormaakt. Waarom koop ook ík een Apple en geen Samsung? Dat was voor mij echt een moment van zelfreflectie. Ik zou het geen ‘life changing moment’ noemen, maar het wordt wel steeds duidelijker wat deze reis voor mij inhoudt.”

Buikslotermeerplein
Barbara komt dit ook tegen tijdens het labproject ‘After Dark’ op het Buikslotermeerplein in Amsterdam Noord. “Wij willen met oplossingen komen om het plein en de omgeving leefbaarder te maken als de winkels sluiten en het donker wordt. Wij spreken met bewoners, winkeliers en bezoekers, en maken een overzicht van hun behoeftes. Zij stellen de vragen en zetten ons daarmee aan het denken.”

De ervaringen van Barbara sluiten naadloos aan bij de nieuwe onderwijs- en onderzoeksmethodiek van de urban living labs. Niet ‘top down’, maar studenten zelf met oplossingen laten komen. Dat vertellen Zac Woolfitt, learning director van het Amsterdamse ULT-lab, en de eveneens aan dit lab verbonden leercoach Jeroen Jager. “Studenten volgen verschillende programma’s samen met nationale en internationale studenten van andere studierichtingen. Multidisciplinair en inclusief dus.” Het is een nieuwe constructie, elk lab heeft onderzoekers, een lector, leercoaches; elk met een eigen achtergrond. En, zo vult Jeroen Jager aan: “Die diversiteit maakt het extra interessant en waardevol en levert een bijdrage aan de voorbereiding van studenten op hun toekomst als young professional.”

‘Wicked problem’
Studenten van verschillende disciplines werken samen om een ‘wicked problem’ – oftewel een complex probleem – op te lossen. Daarbij gebruiken ze onder andere de design thinking-methode, waarin de mens centraal staat en studenten op een creatieve manier onderzoeken wat nodig is om het probleem op te lossen.

De weg die je aflegt tijdens je persoonlijke ontwikkeling hoeft niet altijd abstract te zijn. Het gaat er eveneens om een adequaat antwoord te geven op basisvragen, legt Zac Woolfitt uit. “We helpen de studenten om daar een antwoord op te geven. Leerdoelen bepalen, een planning maken en je daar ook aan houden zijn essentiële studievaardigheden. Studenten doen onderzoek naar wat er speelt in de wereld. Bijvoorbeeld: het maken van een website is secundair, het onderzoek doen naar het ‘hoe en wat’ daarachter is primair. Ze ontdekken en bepalen zelf. Wij zijn meedenkers, wij staan als coach niet boven maar naast onze studenten. Om een metafoor te gebruiken: we klimmen niet, we vliegen. De tijd die ze krijgen voor zelfreflectie is van grote waarde voor studenten die zich kwetsbaar durven op te stellen en zich daardoor persoonlijk ontwikkelen.”

Belangrijke aanvulling
Faith Hulleman, vierdejaarsstudent Leisure & Events Management, ziet dit programma als een belangrijke aanvulling op wat ze gaat doen na haar opleiding. “Ik wil hierna psychologie gaan studeren. Zelfreflectie is daarbij heel essentieel. Ik heb geleerd eerst te luisteren naar wat anderen doen en denken, en vervolgens daarmee aan de slag te gaan. Ik besef dat mijn identiteit voortdurend verandert. Ik ben als student verbonden aan het SLUISLab, gelegen in een nieuwe buurt met nieuwe bewoners. Hoe zorg je daar voor verbinding? Praten met huidige en nieuwe bewoners en met bezoekers, en je dan realiseren wat de waarde van een buurtgemeenschap is.”

Ze woont zelf op een boerderij. “Als ik uit het raam kijk, zie ik groene weilanden. Ik moet me dus voortdurend in anderen verplaatsen die níet zo wonen. Het is zo belangrijk dat er iemand is waar je een connectie mee hebt. Daar heb je empathisch vermogen voor nodig. Dat werd vandaag expliciet benoemd. Dat sprak mij bijzonder aan.”