Volgens het EAT-Lancet rapport waar 37 internationale wetenschappers aan gewerkt hebben middels rekenmodellen, is het mogelijk om in 2050 de wereldbevolking gezond en duurzaam te voeden. Daarvoor is echter wel het een en ander nodig. Zo moet er meer gezond voedsel op een duurzame manier worden geproduceerd, voedselverspilling worden verminderd en dienen we meer plantaardige en minder dierlijke producten te eten.

Maar hoe realiseren we dit in Zuid-Holland wanneer wij ook de voedselkilometers willen terugbrengen en meer van eigen bodem willen eten? En zou, binnen deze ambitie, het Lancet-dieet ook vertaald kunnen worden naar de cultureel diverse keukens van Zuid-Holland, waaronder de Marokkaans/Turkse keuken, Antilliaanse/Arubaanse keuken, Surinaamse keuken, Aziatische keuken en de Italiaanse keuken? Of dat mogelijk is hebben Inholland-studenten van de opleiding Dier in de duurzame samenleving (Dier- & Veehouderij) onderzocht. Zij kwamen tot de conclusie dat het mogelijk is in Zuid-Holland.

Het huidige grondgebruik in Zuid-Holland is in kaart gebracht. Hierbij is gekeken naar grondsoorten zoals zand, veen en klei en daarnaast naar de verdeling van grondgebruik in hectares. Voor het verbouwen van groenten en aardappelen wordt de meeste grond gebruikt, gevolg door suikerbieten. Daarnaast levert Zuid-Holland fruit, peulvruchten en noten. Op dit moment wordt er nog te weinig geproduceerd om aan het Lancet dieet te voldoen. Alleen de aardappelproductie is groter dan wat we met dit dieet nodig zouden hebben.

Wat dierlijke producten betreft valt het op dat we binnen het Lancet dieet en met een toenemende bevolkingsgroei ook meer vis, rood vlees, kippenvlees en zuivelproducten (melk, kaas, boter, melkpoeder) nodig hebben in de toekomst. Daar tegenover staat echter een daling in het benodigde aantal eieren.

Op dit moment worden nog grote hoeveelheden voedsel Zuid-Holland in getransporteerd. Volgens dit onderzoek is dat echter niet nodig. Zo exporteert Zuid-Holland zelf groenten en fruit naar het buitenland terwijl er te weinig over blijft voor de eigen inwoners. Datzelfde geldt voor zuivel en vele andere producten. De studenten hebben op een kaart aangegeven hoe de import- en export van voedselproducten er in de toekomst uit kan zien zodat Zuid-Holland grotendeels zelfvoorzienend kan zijn.

Op de website die de studenten hebben gemaakt kan het hele onderzoek worden nagelezen inclusief menu’s vanuit de Hollandse keuken, Marokkaans/Turkse keuken, Antilliaanse/Arubaanse keuken, Surinaamse keuken, Aziatische keuken en de Italiaanse keuken.

Het doel van Coöperatie Burgerboerderijen (hierna: Burgerboerderijen) is om burgers en boeren op lokaal of regionaal niveau te verbinden en op deze manier te werken aan een gezond maatschappelijk voedselsysteem. De afstand die het meeste voedsel op dit moment aflegt van boer naar bord is lang. Zo lang dat de gemiddelde Nederlander niet meer weet waar zijn voedsel vandaan komt. Burgerboerderijen wil kortere voedselketens, om zo eerlijkere prijzen te creëren. Hiermee kan de boer de kwaliteit van de producten en het behoud van landschap en milieu waarborgen. Een lokaal voedselsysteem kan gestart worden met bijvoorbeeld een melkveehouder, pluimveehouder en akkerbouwer die groenten, fruit, zuivel en eieren kunnen leveren om te voldoen aan de vraag van de burger.

In het rapport van de studenten wordt een advies gegeven aan Burgerboerderijen over hoe een lokaal voedselsysteem in regio Midden-Delfland er uit moet zien om aan te sluiten bij de behoeften van lokale belanghebbenden. De belanghebbenden zijn onderverdeeld in een groep van burgers en een groep van diverse stakeholders. De burgers zijn leden van de Midden-Delfland Vereniging en zij werden bevraagd door middel van een online enquête. De groep stakeholders bestond uit personen van de Gemeente Midden-Delfland, Natuurmonumenten, diverse voedselinitiatieven, LTO-Noord, Vereniging Midden-Delfland, een boer en de opdrachtgevers van dit project. Deze zijn bevraagd tijdens een expertmeeting en tijdens interviews. Aan beide groepen zijn nagenoeg dezelfde onderwerpen met vragen voorgelegd.

De geënquêteerde burger wil:

• Eerlijke prijzen voor de boer (15%);
• Lokale boer steunen (15%);
• Het milieu minder belasten (15%);
• Meer betalen voor producten uit een lokaal voedselsysteem (96%);
• Enkel producten afnemen (72%) en daarbij geen zeggenschap over het voedselsysteem;
• Groente (17%), fruit (14%), zuivel (14%) en eieren (14%) afnemen;
• Producten afhalen bij een centraal gelegen punt (40%).

Vanuit de groep stakeholders komt ook het belang van de verbinding tussen stad en platteland naar voren. De groep stakeholders geeft aan dat het assortiment producten dat de boer kan leveren afhankelijk is van de bodemsoort en vindt het belangrijk dat seizoensgebonden wordt geproduceerd. Voor producten uit een lokaal/verkort voedselsysteem is bijna heel de groep burgers bereid extra te betalen. De groep stakeholders geeft unaniem aan dat producten waarbij meer aandacht is voor natuur, milieu en biodiversiteit zeker een eerlijke prijs verdienen.

Uit de groep burgers geeft bijna driekwart aan enkel producten te willen afnemen, een kwart zou willen investeren in de boerderij door een financiële bijdrage te geven. Gewenst door zowel burger als boer, is een contactmoment met elkaar in de vorm van enkele open dagen per jaar op de boerderij. De groep stakeholders merkt op dat bij het toegankelijk maken van de boerderij voor burgers, boeren zich wel moeten openstellen hiervoor. Bij de expertmeeting werd duidelijk dat niet alle boeren interesse hebben in burgers die komen helpen op de boerderij. Daarbij moet het contact tussen burger en boer passend zijn bij het karakter van de boer. Transparantie tussen boer en burger vindt de groep stakeholders het belangrijkst en de groep vindt één op één contact met de boer daarvoor de beste optie.

Volgens de groep stakeholders kan een lokaal voedselsysteem het best tot stand komen met burgers die geld inleggen en daarvoor producten van de boer terugkrijgen, of een abonnement afsluiten in ruil voor producten, om daarmee de toetredingsdrempel te verlagen voor burgers om mee te doen. Door met een ingroeimodel te werken kan de participatiegraad steeds verder verhoogd worden tot de hechte verbinding tussen burger en boer die Burgerboerderijen graag ziet. De burgers staan over het algemeen open om te participeren in een lokaal voedselsysteem, omdat dit aansluit bij de waarden die zij belangrijk vinden, waaronder behoud van de natuur en eerlijke prijzen voor de boer. Het adviesrapport geeft verder aanbevelingen over het ingroeimodel, communicatie, financiële mogelijkheden, het betrekken van stakeholders en burgers, en aanbevelingen voor vervolgonderzoek.

Lees hier het verslag dat een groep boeren uit Midden-Delfland bracht aan Burgerboerderij De Eemlandhoeve in Bunschoten-Spakenburg.

Voor Voedselfamilies verkenden we de verschillende richtingen die ons voedselsysteem in kan slaan in het rapport Zo Smaakt de Toekomst. In een blogreeks vatten we de hoofdlijnen samen. Lees nu deel 2: de Megamakers-movement.

Hoe smaakt de toekomst? In het regionale innovatienetwerk duurzame landbouw, de Voedselfamilies, denken ondernemers, onderzoekers en beleidsmakers hier samen over na. Uit de proeftuinen, waarin boeren en burgers op allerlei manieren experimenteren met nieuwe manieren van voedsel verbouwen, verspreiden, maken en eten, komen twee toekomstbeelden naar voren: ‘Vensterbanklandbouw’ en de ‘MegaMakerMovement’. In onze vorige blog beschreven we de Vensterbanklandbouw en de stappen daar naartoe; nu gaan we ons verdiepen in de MegaMakerMovement. Wat houdt dit toekomstbeeld in?

MegaMakerMovement.

‘Stel dat we altijd precies kunnen weten wat we eten, waarom, en wie het gemaakt heeft. Dat de recepten van de natuur ons aller recepten zijn. We houden van heel veel verschillende smaken. Van zoet en zout, maar net zo lief van bitter en zuur, en umami. In alle mogelijke verschijningsvormen en combinaties. Op elke straathoek ander eten. Elke dag iets nieuws. De kennis van eten en voor productie zijn van ons allemaal samen, met net een beetje extra respect voor de makers.’ Fragment uit Toekomstbeeld 2036 – PJ Beers (DRIFT & HAS Hogeschool) & Alexander Geijzendorffer (kunstenaar)

De MegaMakerMovement representeert ten eerste een enorme schaalverkleining: een herstel van ambachten, van makers dicht bij huis, en van ketenverkorting, waarbij producten in Nederland worden gemaakt en afgezet. Dat betekent niet dat iedereen alleen nog maar verse producten koopt en elke dag uren in de keuken staat. Juist niet, want de makers maken ook allerlei volledige maaltijden, of potjes waarmee je snel zelf iets in elkaar klust. Grote bedrijven ondersteunen de makers en helpen hen om een groot publiek te bereiken, maar de kennis en de recepten blijven openbaar. Het bedrijfsleven begrijpt dat logistieke excellentie en marketingkracht voldoende zijn voor hun businessmodel.

Er is ook in de wet meer vrijheid gekomen voor ondernemers, maar niet voordat de maatschappelijke externe kosten beprijsd werden. Voedsel met een grote impact is dus een stuk duurder geworden. De wet schrijft voor dat voedselproductie fossielvrij is. Transport vindt elektrisch plaats en op waterstof. Verpakkingen worden belast. Biomassa (voedselafval) gaat terug naar de makers, die daar weer mooie dingen meedoen.

De MegaMakerMovement staat dan ook voor creativiteit en sensatie: nieuwe smaken en nieuwe doelen met voedsel – snelheid, beleving, sport, gezondheid, fitheid, goed slapen. Ons voedsel wordt gemaakt met bekende producten, zoals aardappelen, maar ook met schimmels, algen, insecten, extracten, 3D-printers, en fermentatie. We gebruiken digitale technieken, herontdekken lokale soorten en passen exoten aan voor klimaatverandering en lokale productie. De megamakermovement schuwt geen experimenten!

Hoe komen we daar? Net als voor het toekomstbeeld van Vensterbanklandbouw, tekenden we ook voor dit beeld een transitiepad uit:

Van nu naar 2036
In 2018 waren er ook veel makers, maar samen vormden ze maar een klein onderdeel van het voedselsysteem. Daar kwam echter snel verandering in, door middel van verschillende coöperatieve diensten:

• Een kennisloket. Het kennisloket is in feite eerder een leeragenda met vragen, antwoorden, geleerde lessen, methoden en kennis om de beweging sterker te maken.
• Een proeffabriek. In de proeffabriek kan worden geëxperimenteerd met productie, een noodzakelijke stap om op te kunnen schalen. Deze faciliteiten worden eerst ter beschikking gesteld door onderwijsinstellingen; de doorbraak kwam met de medewerking van grote spelers zoals FrieslandCampina.
• Wet- en regelgeving, met name op het gebied van voedselveiligheid, kon de experimentele werkwijze van makers nog wel eens belemmeren. Door de kennis te vergroten met een ‘Eerste Hulp bij Certificering’ in 2020 en een risicofonds om onterechte boetes te vergoeden in 2021 kreeg de makersbeweging een stukje ‘infrastructuur’. Daardoor konden ze elkaar beter vinden en werd het steeds makkelijker om producten grootschaliger aan te bieden.
• Helaas werd vaak meegelift op het succes van de maker, doordat een gevestigde partij bij succes een vergelijkbaar product maakte – en dit sneller kon afzetten. Er ontstond behoefte aan makersrecht, dat het delen van kennis niet belemmerde: het moest laagdrempelig zijn, goedkoop, en innovatie bevorderen. De oplossing kwam uit op een interessant amalgaam van open source licenties uit de software wereld, fair use, plant breeders’ rights, wat clausules over reverse engineering, en de erkenning van de maker in de rol van vernieuwer. Zo moesten wijzigingen aan de receptuur weer terug worden gegeven aan de oorspronkelijke maker, en wie boven een omzetgrens van €20.000 op een gedeeld product kwam, moest 3% makers fee afdragen aan de oorspronkelijke maker.

Zo won de beweging aan kracht. Het juridische model beschermde de makers, maar gaf tegelijkertijd de gevestigde voedingsindustrie de mogelijkheid om veel breder toegang te hebben tot de makerscreativiteit. Daardoor was er ook een gedeelde grondslag om tot zaken te komen en ontstond een nieuw businessmodel: ondersteun de makers in hun creativiteit, en gebruik de eigen infrastructuur om daar afzet op te genereren. In 2030 begon het verschil tussen de supermarkt en de markt steeds meer te vervagen. Het onderscheid tussen verschillende voedselmarkten werd groter, en steeds vaker waren de makers daar te vinden, zij-aan-zij met de huismerk klassiekers. En de consument? Die at steeds diverser, en op steeds meer plaatsen. Een nieuw voedselsysteem, een nieuwe eetcultuur.

Proeftuinen
Welke voedselvernieuwers brengen dit toekomstbeeld nu al in de praktijk? Door heel Nederland kun je initiatieven vinden. Denk bijvoorbeeld aan De Bloesembar, die catering met storytelling verbindt door siropen te maken met bloemen, kruiden, zaden en bladeren uit de stad Rotterdam en het Groene Hart. Proeftuin Soephoofd wil voedselverspilling voorkomen met soepstarters, waarmee de consument makkelijk iets lekkers op tafel kan zetten met restjes. Charly’s All is Fair wil dierenleed en milieu-impact vermijden en brengt biologische, fair-trade en volledige plantaardige kazen op de markt.

De kiemen voor het nieuwe voedselsysteem, zoals geschetst door de Vensterbanklandbouw en MegaMakerMovement, zijn al duidelijk zichtbaar. Welke aanbevelingen kunnen we geven zodat we deze toekomstbeelden verder kunnen verwezenlijken? Je leest het in onze volgende blog!

Wat eten we vandaag? Achter die simpele vraag gaat een wereld schuil – van boeren tot groothandels, van verwerkers tot winkels – die grenzen overschrijdt, maar ons ook allemaal verbindt. Maar wat eten we morgen? En in 2050? Die vraag houdt steeds meer Zuid-Hollanders bezig. Voor Voedselfamilies verkenden we de verschillende richtingen die ons voedselsysteem in kan slaan in het rapport Zo Smaakt de Toekomst. In een blogreeks delen we de hoofdlijnen. Lees nu deel 1: 80/20 Vensterbanklandbouw.

In Zuid-Holland werken steeds meer burgers, boeren en anderen samen aan duurzamer voedsel. In het regionale innovatienetwerk duurzame landbouw, de Voedselfamilies, denken ondernemers, onderzoekers en beleidsmakers samen na over de toekomst. Dat doen we door stippen op de horizon uit te werken tot concrete toekomstbeelden en door te kijken naar de kansen die we vandaag hebben om aan de transitie te werken.

Uit de proeftuinen, waarin boeren en burgers op allerlei manieren experimenteren met nieuwe manieren van voedsel verbouwen, verspreiden, maken en eten, komen twee toekomstbeelden naar voren: ‘80/20 Vensterbanklandbouw’ en de ‘MegaMakerMovement’. Wat houden deze in?

80/20 Vensterbanklandbouw

‘Als ik in het weekend de stad uit fiets, pluk ik eerst druiven bij de buren van het balkon, wat appels lang de singel, en dan kijk ik hoe het voedselpark erbij staat.’ – Toekomstbeeld door Patrick Kaashoek (kwartiermaker Voedselfamilies) & Sophie Buchel.

Stel je voor: in 2036 eet je, net als alle Zuid-Hollanders – 80% van eigen bodem. Dat wordt in de toekomst mogelijk gemaakt door vensterbanklandbouw, waarbij we overal eten maken: niet alleen op het land en in de kas, maar ook in de stad en zelfs op je eigen vensterbank. ‘Vensterbanklandbouw’ gaat uit van een toekomst waarin Zuid-Holland 80% zelfvoorzienend is op het gebied van voeding. Oftewel: 80/20 vensterbanklandbouw. Daarbij gaat het dus over lokale en diverse productie, en korte ketens tussen producent en consument, tussen boer en burger.

Hoe komen we daar? Daarvoor tekenen we een transitiepad uit:

Van nu naar 2025

• We eten gezonder. Stijgende zorgkosten en ongezonde steden leidden tot consequenties. In 2020 werd een suikertaks ingevoerd, in 2022 kwam de eerste polis op de markt waarbij een gezond eetpatroon een lagere premie oplevert, en in 2024 werd ongezond voedsel zwaarder geprijsd – waarbij de extra opbrengsten worden gebruikt om zorgkosten te financieren.
• We eten minder vlees. De import van voedsel en veevoer is verminderd door aanhoudende handelsoorlogen en lokale behoefte aan voedselsoevereiniteit. Vlees is daardoor duurder geworden, terwijl vleesvervangers juist goedkoper werden en groeiden.
• We boeren lokaler. Gangbare, op export gerichte boeren staan onder druk door groeiende aandacht voor eigen productie in voormalige exportlanden, en groei van goedkope, Oost-Europese Import. Lokale productie – zowel kleinschalig en verbonden als hoogtechnologisch – neemt toe, evenals het aantal coöperaties van boeren en burgers.
• We kopen diverser. We kopen de helft van ons voedsel online, via platforms die veel verschillende leveranciers aan bod laten komen. Blockchain maakt het eenvoudiger kleine stromen te vermarkten. Het verhaal van de producent is overal in beeld. Lokaal voedsel is nog wel duurder, en de import van goedkoop voedsel is nog veel voorkomend.

Van 2025 naar 2036

• Een economische omslag. Gangbare bedrijven die stoppen hebben geen opvolger. De Nederlandse grond is ongeschikt voor agro-food cost-price leadership: in plaats daarvan wordt de grond behandeld als commons, waarbij het niet gaat om geld verdienen maar om voedsel produceren voor de samenleving. Een pensioen wordt deels uitbetaald in een voedselinkomen, waarmee je voedsel direct van de lokale commons-boer kunt krijgen. Daarnaast wordt True Cost Accounting ingezet om naast gezondheid ook de kosten van impact op klimaat en biodiversiteit te dekken. Daardoor wordt lokaal voedsel de goedkoopste optie.
• Toename van robotisering. Robotisering heeft in allerlei sectoren voor afname van de werkgelegenheid gezorgd; steeds meer burgers zoeken betekenis in het bezig zijn met voedsel. De stad verandert doordat aquaponics wordt geïntegreerd in woonwijken en elke straathoek een gaarkeuken krijgt, waar gekookt wordt met en door de gemeenschap.
• Regulatie van productie. Hoewel het aandeel lokaal voedsel in de consumptie vanaf 2032 snel stijgt, is van een evenwichtig lokaal aanbod nog geen sprake. Daarvoor is regulatie nodig. Het commonsmodel is daarbij een uitkomst: vanuit burgercoöperaties, begeleid door de overheid, wordt gestuurd op productie voor een duurzaam en divers dieet. ICT draagt hieraan bij door gezonde opties te suggereren vanuit het lokale aanbod (via de smart koelkast).
• Doorontwikkeling commons. De bodem is een eigen rechtspersoon geworden: er zijn dus geen businessmodellen om rijk te worden met grond. Daardoor wordt beter voor de bodem gezorgd en is het eenvoudiger voor boeren rond te komen: wanneer ze verantwoord en volhoudbaar boeren, is pacht namelijk kosteloos.
• Voedsel als binding. Voedsel staat in 2036 voor sociale binding. Vanaf 2028 zien we meer sociale wijkkeukens waarbij ook voedseleductie een rol speelt. Mensen eten minder in restaurants maar koken meer gezamenlijk, met eigen voedsel. In 2036 hebben we een ‘basisvoedselinkomen’ voor iedereen en in elke wijk een sociale wijkkeuken.

Proeftuinen
2036 lijkt nog ver weg, maar er zijn voedselvernieuwers die dit toekomstbeeld nu al in de praktijk brengen met bijzondere initiatieven, innovaties of experimenten – zoals De Proefschuur, een coöperatie van boeren en tuinders die experimenteren met lokale, korte ketens; Booij Kaasmakers, die een assortiment aan kazen direct afzetten in Rotterdam; SuccessieSurfers, dat zich bezighoudt met het oprichten van een ‘nat’ voedselbos in veenweidegebeid; of coöperatie de Zuileshoeve, die zich inzet voor het opzetten van een heideboerderij waarbij samenwerking tussen natuur, landbouw en maatschappij centraal staan.