Humanoïde robots worden steeds vaker gepresenteerd als dé oplossing voor personeelstekorten in onder meer de zorg, de bouw en de industrie. Maar is een robot die op een mens lijkt ook altijd de beste keuze? In NRC deelt onze associate lector Robotica Margo van Kemenade haar visie op de snelle ontwikkelingen rond humanoïde robots. Vanuit haar expertise op het gebied van robotica, zorg en ethiek plaatst zij kanttekeningen bij de hoge verwachtingen die rondom deze technologie leven.

Aanleiding voor het gesprek in NRC is de opening van het Humanoid Application Center (HAC) in Schiedam. Daar werken bedrijven aan de ontwikkeling van humanoïde robots die in de toekomst verschillende werkzaamheden zouden kunnen uitvoeren. De verwachtingen zijn hoog: volgens de initiatiefnemers kunnen deze robots straks helpen bij het opvangen van personeelstekorten en zullen ze uiteindelijk nauwelijks meer van mensen te onderscheiden zijn.

Margo ziet die ontwikkeling genuanceerder. Volgens haar moet niet de techniek, maar de toepassing centraal staan. "Het is een iets té hallelujaverhaal. Als de vorm de functie volgt, is het niet altijd logisch om een mensvorm voor die functie te gebruiken."

Binnen de robotica geldt al langer het uitgangspunt dat de vorm van een robot moet aansluiten bij de taak die hij uitvoert. Een menselijk lichaam is daarvoor lang niet altijd de meest efficiënte oplossing. Voor sommige werkzaamheden kan een robot met een andere vorm juist veel geschikter zijn.

De menselijke maat in de zorg
Bij Hogeschool Inholland onderzoekt Margo hoe robotica op een verantwoorde manier kan worden ingezet in de zorg. Daarbij kijkt zij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar juist ook naar de invloed van technologie op mensen, zorgprofessionals en de samenleving.

Een belangrijk aandachtspunt is het 'uncanny valley-effect': het ongemakkelijke gevoel dat mensen kunnen ervaren wanneer een robot bijna, maar net niet helemaal, op een mens lijkt. Volgens Margo is dat een belangrijk aspect waar ontwikkelaars rekening mee moeten houden.

Niet alles hoeft menselijk te zijn
Juist daarom ziet zij veel potentie in robots die bewust niet op mensen lijken. Een bekend voorbeeld is de robotzeehond Paro, die wordt ingezet bij mensen met dementie. Onderzoek laat zien dat deze robot sociale interactie kan stimuleren en rust kan bieden, zonder het ongemak dat een bijna menselijke robot kan oproepen.

Volgens Margo laat dit zien dat de meerwaarde van een robot niet wordt bepaald door een menselijk uiterlijk, maar door de vraag of de technologie aansluit bij de behoeften van gebruikers en de context waarin deze wordt ingezet.

Technologie vraagt ook om ethische keuzes
Hoewel Margo kritisch is op de hoge verwachtingen rond humanoïde robots, benadrukt zij dat de technologische vooruitgang indrukwekkend is en volop kansen biedt. "De aandacht hiervoor is belangrijk en het is technisch heel knap dat ze deze robots kunnen maken. Maar we moeten wel kritisch blijven kijken naar waar een mensvorm daadwerkelijk meerwaarde heeft."

Die combinatie van technologische innovatie en maatschappelijke reflectie staat centraal in haar onderzoek. Als socioloog en expert op het gebied van ethiek en technologie onderzoekt zij hoe robotica op een verantwoorde manier kan bijdragen aan de zorg en aan maatschappelijke vraagstukken. Sinds 2021 werkt zij als associate lector bij het lectoraat Robotica, onderdeel van het Research & Innovation Centre Techniek, Ontwerpen en Informatica (RIC-TOI).

Lees het volledige artikel van Ben Imthorn in NRC: Vangen deze in Schiedam getramde mensenrobots het arbeidstekort op?

Ben jij klaar voor de toekomst van zorg en welzijn? 
Denk mee, praat mee en laat je inspireren tijdens hét event van het jaar, georganiseerd door Hogeschool Inholland en Omring. In één middag duik je in slimme innovaties, digitale transformatie én de ethische dilemma’s van morgen. Van keynote talks tot interactieve sessies — dit symposium is dé plek waar zorg, welzijn en technologie samenkomen. 

SYMPOSIUM | SAMEN VINDINGRIJK IN ZORG & WELZIJN 
🗓️ Dinsdag 10 juni | 13.00 – 17.30 uur 
📍 Cultuurkoepel Heiloo 
👉 Meld je hier aan voor het symposium! 

📅 PROGRAMMA 
12.15 uur – Inloop met koffie, thee en lekkers

13.00 uur
Welkom door dagvoorzitter Bart Zwagemaker
Opening door Jolanda Buwalda (Voorzitter Raad van Bestuur Omring) & Gonneke Willemsen (Directeur Domein Gezondheid, Sport & Welzijn, Hogeschool Inholland)

13.15 uur
Keynote door Nico van Meeteren (Health Holland)
“Van toekomstbestendig naar toekomstbehendig – op weg naar een andere manier van werken”

13.45 uur
Paneldiscussie met experts uit onderwijs, zorg & onderzoek

14.15 uur
Break-outsessies – ronde 1
Kies jouw topic (meer info onderaan!)

15.00 uur
Pauze – tijd voor koffie, connecten & inspiratie

15.30 uur
Keynote door Sjoerd Emonts (BeBright)
“Versterken van digitaal verandervermogen – hoe digitaal ben jij eigenlijk?”

16.15 uur
Break-outsessies – ronde 2

17.00 uur
Borrel met bites – napraatmoment met goede vibes en lekkere snacks  

Het programma wordt omlijst door pianospel van een student van het Conservatorium van Hogeschool Inholland.

BREAK-OUTSESSIES
 

🌍 Hoe pak jij je rol als professional bij inzet van innovaties?
Actieve sessie over de reis naar de zorg van morgen
Door: Ybranda Koster & Rob Doms (masteropleiding Advanced Health Informatics Practice (AHIP) Hogeschool Inholland)

🔌 Zorgdomotica as a service
Tech meets care: hoe werkt dat eigenlijk?
Door: Edwin Rademakers (KPN) & Chantal van Ginkel (Omring)

🏠 Zorg en welzijn via een scherm 
Kan de tablet écht het verschil maken voor thuiswonende ouderen?
Door: Huub Purmer & Petra Boersma (Lectoraat Empowerment & Professionalisering en lectoraat Gezondheid & Welzijn van kwetsbare ouderen, Hogeschool Inholland)

📲 Slimmer en beter thuis revalideren
Met apps, beeldzorg en blended werken
Door: Astrid Preitschopf & Aurélie Oosterlynck (Lectoraat Geriatrische Revalidatie, Hogeschool Inholland/Omring)

🤖 Robotica en ethiek
Interactieve workshop over zorgrobotica & ethiek
Door: Margo van Kemenade (Lectoraat Robotica, Hogeschool Inholland)

Verder
📚 Boeiende informatiemarkt met kennis uit onderzoek, praktijk en onderwijs

🕶️ VR-beleving door de ogen van de revalidant
Stap in de wereld van de patiënt via een virtual reality-demo
Door: Anne Lubbe (Ontwikkelpraktijk UNO, Amsterdam UMC)

Voor wie? 
Voor iedereen met een frisse blik en passie voor gezondheid, zorg, welzijn & innovatie. 

Het symposium is mede mogelijk gemaakt door de Inholland masteropleiding Advanced Health Informatics Practice (AHIP).

We hopen je te zien op 10 juni! 

Hogeschool Inholland & Omring 

Bart en zijn collega Eline Rampen, manager zorg- en bedrijfsvoering bij Omring, traden op als dagvoorzitters. “Het is geweldig om deze bijeenkomst binnen de hogeschool te organiseren. Margo's masterclass over zorgrobotica was een echte verrijking. Haar focus op ethische aspecten inspireerde enorm en bood verrassende nieuwe inzichten.”

Digi doen, digi worden, digi zijn 
De maatschappij staat voor een grote uitdaging. We worden gelukkig steeds ouder, maar dat leidt tot een toenemende zorgvraag, terwijl de arbeidsmarkt in Noord-Holland Noord krimpt. Bart legt uit: “Technologie moet ons helpen, naast andere aanpakken. Veel oplossingen zijn al beschikbaar, zoals slimme incontinentiematerialen en de Medido medicijndispenser, een kastje dat op gezette tijden medicatie verstrekt. Maar het implementeren ervan kost tijd. Vaak blijven conventionele en nieuwe werkwijzen nog lang naast elkaar bestaan. Dit is duur en onhoudbaar, zoals gastspreker Jiska de Witt van Be Bright benadrukte, die eveneens bijdroeg aan het managementforum van Omring.”

De bijeenkomst was gericht op inzicht krijgen in de huidige positie binnen het digitaliseringsproces. “Ik wilde iedereen laten ervaren waar we staan. Digitalisering verloopt in drie fasen: digitaal doen, digitaal worden en digitaal zijn. In de eerste fase gebruik je nieuwe dingen zoals apps als hulpmiddel, in de tweede begin je vernieuwingen te integreren in je werk, en in de laatste fase is de nieuwe techniek onmisbaar en heb je oude werkwijzen achtergelaten. Maar: zelfs bij Omring hebben we nog veel te winnen, ook al zijn bijvoorbeeld onze samenwerkingspartners enthousiast over onze koploperspositie.”

Robotica in de zorg
In dat licht sprak Margo van Kemenade, associate lector Robotica bij Inholland, over robotica in de zorg. “Ik wil het woord 'robot' normaliseren. Het is geen eng mensachtig figuur dat eigen beslissingen neemt, maar techniek die ons helpt. Alles wat een robot doet, is door ons ingevoerd en gebaseerd op algoritmes.” Ze wees daarbij op ethische dilemma’s: “Vraag zorgverleners welke taak ze absoluut niet aan een machine willen toevertrouwen, dan zeggen ze vaak: wassen. Dat vinden we kille techniek, zeker wanneer iemand naakt en kwetsbaar is. Maar als je het vraagt aan een 85-jarige zelfstandig wonende man die een beetje hulp nodig heeft, kan het zijn dat hij het als vernederend ervaart om bloot tegenover jonge (vrouwelijke) zorgverleners te staan. Hier komen autonomie en eigenwaarde om de hoek kijken.”

De discussie hierover is ontzettend belangrijk, benadrukt Margo. “Als je een stap opzij zet, verandert ineens je perspectief. Ik merk een grote veranderbereidheid bij Omring en hoop dat dan ook dat ik die paradigmashift heb kunnen meegeven. Gezien het huidige zorgtekort hebben we techniek nodig, dus laten we dan innovaties inzetten die voor iedereen voordelen bieden.”

Slimmer en samen 
Naast slimmer werken is samenwerking essentieel. Een mooi voorbeeld hiervan is het bijzondere lectoraat Geriatrische revalidatie van lector Marije Holstege, die zowel bij Omring als Inholland actief is. Het lectoraat heeft als doel is kwetsbare personen na een ziekenhuisopname optimaal en duurzaam te laten revalideren. Het richt zich op het verbeteren van deze revalidatie met oplossingen op het gebied van digital health, blended care en innovatieve interventies. “Dit is dé plek voor co-creatie”, zegt Margo. “Hier gaan techniek en praktijk hand in hand. De focus ligt op ontwikkelingen zoals de robot 'Isha', die geriatrische revalidatie thuis ondersteunt. Studenten van Inholland zijn actief betrokken bij het praktijkgericht onderzoek. Dit leerproces is waardevol voor zowel onze studenten als de zorgverleners bij Omring, die profiteren van de sterke verbinding tussen onderwijs en praktijk.”

De toekomst is nu 
Medido medicijndispensers, slimme matrassen en sensorisch incontinentiemateriaal – het is er al en het wordt ook gebruikt, besluit Bart. “Dit is geen toekomstmuziek meer, dit is nu.” Margo voegt toe: “Met de samenwerking tussen Omring en Inholland verkleinen we de kloof tussen techniek en zorg. Omring loopt voorop; we lopen sámen voorop. Dan is het van belang om een open dialoog te blijven voeren. Blijf elkaar bevragen over waarom dingen zo zijn en blijf ook nieuwsgierig! Zo werken we samen aan de zorg van de toekomst.”

De huidige stand van zaken in de zorg: vergrijzing, de financiering van de zorg en de tekorten in zorgpersoneel. “Één op de vier mensen moet in de zorg werken om zorgniveau dat we nu hebben te handhaven. Iedereen voelt aan dat dat niet haalbaar is”, stelt Margo van Kemenade, associate lector Robotica bij Hogeschool Inholland. Gelukkig kunnen zorgrobots bijspringen, weet Margo uit brede ervaring.

“Ongeveer tien jaar geleden startte ik mijn promotieonderzoek aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Daar ontwikkelde een technische onderzoeksgroep ‘Alice’, een prototype gezelschapsrobot voor alleenstaande ouderen. Als socioloog en ethicus stond ik in mijn onderzoek stil bij de morele bezwaren van zorgverleners rond zorgrobotica.” Alice  ging de hele wereld over toen een documentairemaker de onderzoeksgroep benaderde en voor de documentaire ‘Ik ben Alice’ de robot een week lang bij drie eenzame dames mocht wonen om te kijken op welke manier deze kon bijdragen aan het verminderen van de eenzaamheid die zij ervoeren. En op die manier dus een bijdrage kon leveren aan de zorg voor deze ouderen. “Tien jaar geleden zagen we al positieve resultaten. Laat staan wat we met de technologie van nu kunnen bereiken.”

In deze video worden de learnings vanuit het onderzoek van Margo met Alice destijds bekeken door de bril van tegenwoordig. Voor welke uitdagingen in de zorg staan we nu? En op welke manier kan zorgrobotica daar een bijdrage aan leveren. 

Of de inzet van robots in ouderenzorg een vlucht zal nemen, vindt Margo moeilijk te voorspellen. “Enerzijds neemt de druk op de zorg alleen maar toe en kunnen technologische ontwikkelingen heel snel gaan. Anderzijds hebben we te maken met maatschappelijke acceptatie van nieuwe technologie, wetgeving en ethische richtlijnen die innovaties tegenhouden. Het is goed dat er strenge regelgeving is, maar laten we als onderzoekers wel blijven verkennen wat er mogelijk is in zorgtechnologie. En de mogelijkheden nemen alleen maar toe. We kunnen techniek een bijdrage laten leveren aan het oplossen van een maatschappelijk probleem. Waardoor we eenzame ouderen veerkrachtiger maken en de kwaliteit van hun leven verhogen.”

Zorgrobot Alice is ontwikkeld om in de toekomst te kunnen voldoen aan de vraag naar zorg voor eenzame en dementerende ouderen. Kan een robot een menselijke band met iemand opbouwen en dus een mens van vlees en bloed vervangen? “Over tien jaar”, stelt Margo zich als doel, “wil ik zorgrobots gewoon bij de mensen thuis hebben staan, waarmee je kunt praten, die jouw voorkeuren kennen, die weten wie je bent, en waar je een praatje mee kan maken en die ook dingen voor je kunnen doen.” Samenvattend kan je wel zeggen dat een mens een mens gezelschap houdt. Maar als dat door omstandigheden niet mogelijk is, dan is een robot een heel goed alternatief.

Lees ook het eerder verschenen artikel ‘Technologie kan mensen minder eenzaam maken’.

Geriatrische revalidanten zijn vaak beperkt in hun mobiliteit (bijvoorbeeld na een beroerte), waarbij de fysiotherapeut bij hen thuiskomt en een zelfstandig oefenprogramma voor de revalidanten opstelt. Echter blijkt het voor revalidanten vaak moeilijk om zichzelf te motiveren om te oefenen. Daarnaast wordt een grote toename verwacht van het aantal geriatrische revalidanten dat thuis gaat revalideren terwijl er maar beperkte beschikbaarheid is van therapeuten. Voor herstel is het juist nodig om regelmatig te oefenen. Zorgrobots kunnen hier een rol in vervullen.  

Robots nemen bepaalde taken over van therapeuten
Astrid Preitschopf vertelt hierover: “Revalidanten geven aan dat ze thuis stimulatie missen voor het doen van oefeningen. Men heeft liever een therapeut of iemand die zegt ‘doe nu je oefeningen’. Omdat we een tekort hebben aan therapeuten zeker in relatie tot het groeiende aantal ouderen en daarmee ook revalidanten, kan een robot deze taak overnemen en instructies geven. Hij rijdt voor als autonoom device, geeft instructies voor oefeningen en neemt de hele sessie op, de ogen zijn camera’s. De fysio kan later of realtime meekijken en terugkoppeling geven. Mensen vinden robots vaak eng. Het zou dus mooi zijn als hij zich goed aanpast aan de patiënt.”

Bij deze innovatie spelen studenten en docenten van Hogeschool Inholland een actieve rol. Bij geriatrische revalidatie gaat het om een relatief jong expertisegebied, waarin meer digitaal en blended gewerkt moet worden. Dit vraagt om een andere inrichting van de zorg: meer interdisciplinair in de keten, en multidisciplinair met nieuwe, geïntegreerde technologie in het zorgpad. Belangrijk daarbij is huidige én toekomstige professionals mee te nemen in de te ontwikkelen innovaties.

Daarom wordt het onderwijs nauw betrokken in het onderzoek naar innovaties in de praktijk, zoals de bruikbaarheid en toepasbaarheid van zorgrobots. Door studenten een actieve rol te geven in dit onderzoeksproject kan dat. Daarnaast zal het onderzoek nieuwe kennis opleveren die in curricula kan worden meegenomen en bijdraagt aan de professionalisering van docenten en professionals in de geriatrische revalidatie. Doel is optimalisatie van de geriatrische revalidatie voor toekomstbestendige zorg. 

Sociale robotica, je hebt er vast wel eens over gehoord. Maar wat is het precies en hoe pas je dit toe? De mogelijkheden van sociale robotica zijn vooruitstrevender dan dat de meeste mensen denken. Onderzoekers en docenten van Inholland deelden tips en informatie samen met zorginstellingen uit de regio tijdens het actualiteitencollege ‘Van e-health naar e-social. Word warm van e-health!’ op 15 april bij Hogeschool Inholland Alkmaar.

De organisatie van het actualiteitencollege lag in handen van het Kennisplatform Sociaal Domein Noord-Holland, mede op initiatief van de Inholland-onderzoekslijn Empowerment en Professionalisering Sociaal Domein. Centraal stond het menselijke aspect van e-health. Technologische toepassingen in de zorg en het sociale domein moeten een aanvulling zijn op het menselijk contact en mag het niet vervangen. De snelheid waarmee technologie zich ontwikkelt roept morele vragen op als 'kan e-health het arbeidsvraagstuk in de zorg en het sociale domein oplossen?', 'is e-health een wenselijke oplossing als het gaat om het tegengaan van eenzaamheid?' en 'gaat e-health de toekomst van de zorg en het sociale domein veranderen?'

Zorgrobots
De zorgrobot Tessa, meegenomen door de stichting Zorgbalans, vertelt je hoe laat het is, wanneer je familie op bezoek komt en helpt je herinneren je medicatie in te nemen. De zorgrobot Rose was ook aanwezig onder begeleiding van Cock Heemskerk, lector Robotica. Samen met studenten Technische Informatie en Verpleegkunde liet hij zien hoe deze robot op afstand wordt bestuurd en helpt kwetsbare burgers bij alledaagse handelingen, zoals bijvoorbeeld een kopje optillen of neerzetten.

Met een inleidende film over zorgrobot Alice, waarin oudere dames een gezelschapsrobot in huis krijgen, kregen de bezoekers een goed beeld over de inzetbaarheid van zorgrobots op dit moment. In de documentaire draait het om een onderzoek naar dilemma’s rondom sociale interactie met robots. Is het wel ethisch verantwoord om ouderen op te vrolijken met een robot? De dames in de documentaire vonden het in ieder geval erg jammer dat ze ook weer ‘afscheid moesten nemen’ van Alice.

Kennismaking met Rose de zorgrobot
Cock Heemskerk gaf aan dat in Nederland de zorgrobot nog geen fysieke acties bij patiënten mag uitvoeren. Vervolgens lieten studenten Anthony Quach (Technische Informatica) en Ibo Ates (Werktuigbouwkunde) verpleegkundigen persoonlijk kennismaken met zorgrobot Rose. “Anthony demonstreerde de bewegingsmogelijkheden van Rose terwijl Ibo zijn onderzoek naar de mogelijkheden van de nieuwe grijper toelichtte. Het enthousiasme van de verpleegkundigen steeg nog verder toen ze zelf de zorgrobot mochten besturen en deze een eenvoudige handeling lieten uitvoeren”, aldus Margo van Kemenade.

Brainstormsessie inzetbaarheid zorgrobots
Zienderogen groeide het aantal ideeën voor de inzetbaarheid van de zorgrobot om de patiënten te ondersteunen en het dagelijkse werk van de verpleegkundigen te verlichten. Zo gaven verpleegkundigen aan dat Rose wel wat menselijkere vormen aan mag nemen en een meer vriendelijke kleur kan krijgen dan het ‘harde’ zwart. Wat betreft inzetbaarheid van zorgrobots voor patiënten en verpleegkundigen dachten ze onder andere aan een ‘knuffel/slaaprobot’, maar ook aan diverse taken, zoals de controle op infuuszakken en het checken van verband, en toezicht op regelmatige inname van medicatie. Afgesproken werd om de ontwikkelmogelijkheden te inventariseren en vervolgens te kijken welke opties haalbaar zijn en in samenwerking concreet nader onderzocht kunnen worden.

Symposium 13 mei
De Expertgroep van de NW Ziekenhuisgroep organiseert maandag 13 mei 2019 een symposium in het kader van innovatie. Mogelijk doet de onderzoekslijn Robotica actief mee met een toespraak en een demonstratie van zorgrobot Rose.

Gezien de explosieve toename van de vergrijzing, zijn er in de toekomst steeds minder helpende handen om ouderen zelfstandig thuis te laten wonen, tenzij robots een belangrijke rol gaan spelen in de zorg. Heemskerk acht de kans daarop 100 procent, en onderzoekt dan ook hoe robots deze rol kunnen gaan spelen.

De op afstand bestuurbare robot Rose, ontwikkeld door HIT, speelt een belangrijke rol in het nieuwe onderzoeksproject. Rose kan patiënten een flesje water aangeven of iets van de grond oprapen. Handig voor zorginstellingen die zo op afstand contact kunnen houden met bewoners. De patiënt kan via een display op de robot contact houden met de bestuurder van het apparaat.

Testen in de regio
Heemskerk wil de semi-autonome Rose gaan testen bij diverse zorginstellingen in de regio en het Slimste Huis Alkmaar. Met alle ervaringen die de zorgrobot daar op doet, hoopt Heemskerk in enkele jaren tijd een zorgrobot op de markt te brengen die voldoende zorg kan bieden om ouderen de regie over hun eigen leven terug te geven. Op termijn moet duidelijk worden met welk takenpakket de robot daadwerkelijk materiële en immateriële meerwaarde biedt.

Studenten en docenten vanuit technische en zorgopleidingen gaan helpen bij het opzetten en uitvoeren van het praktijkonderzoek. Waar techniekstudenten meer zullen kijken naar het functioneren van de robot (snel, betrouwbaar, veilig genoeg?), kijken de zorgstudenten meer naar de protocollen, de acceptatie en het nut van de robot in de dagelijkse zorgpraktijk.

Voor het genoemde onderzoeksproject is Heemskerk op dit moment nog bezig met een aanvraag bij het Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA. Hij hoopt in januari 2017 van start te gaan met het onderzoek.

Cock Heemskerk is sinds mei 2016 lector Robotica bij Inholland Alkmaar. Onder de vlag Research and Innovation Centre Techniek, Ontwerpen en Informatica (RIC-TOI) doet hij praktijkgericht onderzoek om praktijkkennis met betrekking tot robotica in te bedden in het onderwijs van diverse technische opleidingen. Hij werkt daartoe samen docenten en studenten van de Inholland-opleidingen Werktuigbouwkunde, Electrotechniek, Technische Informatica.

De focus in het onderzoek van Heemskerk ligt op toepassingen zorgrobots en agri-robots. Bij zorgrobots zoekt hij naar de verbinding en crossover tussen de Inholland-domeinen Techniek, Ontwerpen en Informatica (TOI) en Gezondheid Sport en Welzijn , en samenwerking met onder andere de Vrije Universiteit. Bij agri-robots, zoekt hij naar de verbinding en crossover tussen TOI en het Domein Agri, Food & Life Sciences in Delft, en samenwerking met Wageningen Universiteit.