Lector Richard de Brabander over de rol van de sociaal werker
'Werken aan een samenleving die sociaal en ecologisch rechtvaardig is'
Typ ‘ecosociaal werk’ in je zoekmachine en Richard de Brabander popt op. De lector muntte de term en hernoemde hiermee zijn lectoraat om duidelijk te maken dat de klimaatcrisis een sociaal-maatschappelijk vraagstuk is. Want het zijn de armen die het meest te lijden hebben onder de klimaatverandering. Onlangs publiceerde hij er een boek over en rondde hij vier jaar onderzoek af bij de SPRONG-groep Vitale Delta. Wat de belangrijkste lessen uit het onderzoek zijn? “Je bent er om de belangen van je cliënt te behartigen en daar horen kritisch vermogen en mondigheid bij.”
Binnen de SPRONG-groep Vitale Delta (zie kader) is Richard samen met Suzan van der Pas van Hogeschool Leiden leidend lector van Sociaal Vitaal, een van de vier werkpakketten. Doel van Sociaal Vitaal is om armoedeproblematiek aan te pakken door interprofessioneel werken. Want geldzorgen gaan vaak gepaard met andere problemen rond bijvoorbeeld gezondheid, waardoor het raadzaam is meerdere disciplines te laten samenwerken.
Verborgen armoede
Tot zover de theorie. De praktijk is weerbarstiger, weet Richard. “Er is vaak sprake van verborgen armoede. En als je de doelgroep hebt opgespoord, is het de vraag hoe je hen bejegent. Veel mensen wantrouwen de overheid. Met dat wantrouwen krijg je ook als sociaal werker te maken.” In het project Verborgen Armoede ontwikkelden de onderzoekers van de SPRONG-groep samen met de gemeente Den Haag een intensieve, outreachende aanpak om met mensen in contact te komen en te blijven.
Geen standaardoplossingen
Heb je eenmaal contact gemaakt, dan zul je als sociaal werker merken dat elke situatie anders is. “Standaardsituaties bestaan niet, dus standaardoplossingen ook niet”, zegt Richard. “Met het project Duld geen Schuld hebben we een spel ontwikkeld voor studenten om te leren hoe je mensen met armoede ondersteund waarbij je allerlei dilemma’s kunt tegenkomen. Ook voor professionals is het spel heel leerzaam.”
Met zelfredzaamheid, eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid alleen kom je er niet.
Interprofessioneel werken
Wat sociaal werkers ook moeten leren is interprofessioneel werken. “Het is een kwestie van zaken uit handen geven en erkennen dat andere professionals vanuit hun vakgebied een goede bijdrage kunnen leveren. Het is soms wennen aan hun werkwijzen. Als sociaal werker kijk je in de breedte en werk je vraaggericht. ‘Wat is uw behoefte?’ is een typische startvraag. Een juridisch dienstverlener is veel directiever en zegt glashard wat iemand moet doen.”
Vertrouwen herstellen
Het is een productief jaar voor Richard, want onder zijn redactie verscheen deze zomer het boek ‘Bouwen aan vertrouwen’. Daarin gaan twintig auteurs allemaal vanuit hun expertise in op de vraag hoe we het vertrouwen tussen burger en overheid kunnen herstellen. “De sociaal professional heeft een belangrijke rol”, zegt Richard. “Je begeeft je op het snijvlak van beleid en praktijk enerzijds en de leefwereld van burgers anderzijds en hebt daarbij een signaalfunctie. Zie je bij mensen problemen of onrechtvaardige situaties, durf het te agenderen. Je bent er allereerst om de belangen van je cliënt te behartigen en daar horen kritisch vermogen en mondigheid bij. Zo werk je aan herstel van vertrouwen in de instituties.”
Klimaatrechtvaardigheid
Hier komt een speerpunt van Richards werk om de hoek kijken: klimaatrechtvaardigheid. “Mensen in armoede hebben het meest te maken met klimaatverandering terwijl ze er het minste aan bijdragen. Ze wonen in slecht geïsoleerde huizen en in wijken met hittestress. Ze rijden niet in Tesla’s, hebben geen zonnepanelen op hun dak en profiteren ook niet van regelingen die dit subsidiëren. En wat voor extra wrevel zorgt, is dat er niet naar hen wordt geluisterd als instanties plannen maken voor hun woningen en wijken.”
Ecosociaal werk
Richard zet het allemaal uiteen in het tweede boek dat deze zomer mede onder zijn redactie verscheen: ‘Ecosociaal werken’. Het gaat in op de sociale gevolgen van klimaatverandering voor groepen in een kwetsbare positie en welke rol sociaal werk zou moeten spelen om een sociaal en ecologisch rechtvaardige samenleving te helpen creëren. “Het begint bij het besef dat klimaatverandering een probleem van sociale ongelijkheid is. Als sociaal professional kun je niet het hele probleem oplossen, maar wel de gevolgen agenderen en mensen ondersteunen voor zichzelf op te komen.”
Collectieve verantwoordelijkheid
Een ander aspect dat Richard benoemt is dat je als sociaal werker de systemische oorzaken achter individuele problemen onderkent. “Met zelfredzaamheid, eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid alleen kom je er niet. Het zijn neoliberale begrippen die voorbijgaan aan het feit dat niet iedereen met dezelfde kansen en onder dezelfde omstandigheden opgroeit. Mijn uitgangspunt is dat we allemaal ontzettend kwetsbaar zijn. Je hebt altijd een relatie met je omgeving en bent afhankelijk van anderen. Maar die kwetsbaarheid wordt ongelijk verdeeld; dat laat klimaatverandering duidelijk zien. Mijn boodschap aan huidige en toekomstige sociaal werkers is: leer zien dat problemen van mensen niet per se hun eigen schuld zijn. Sociaal werk is sociaal: we hebben een collectieve verantwoordelijkheid.” Die oproep komt terug in het tweede nummer van Crafting Resilience Magazine: “Tijd voor actie? Collectief werken aan sociale verandering in historisch perspectief” waarvan Richard samen met Femke Kaukingfreks redacteur was. Dit magazine is onderdeel van het NWA-programma Crafting Resilience waaraan Femke mede leiding geeft.
Acht jaar geleden begonnen de vier Zuid-Hollandse hogescholen (Hogeschool Rotterdam, Hogeschool Leiden, De Haagse Hogeschool en Hogeschool Inholland) Vitale Delta, een programma van Medical Delta. Het consortium zet zich samen met een groot aantal partners in voor vitaliteit en gezondheid (fysiek, mentaal en sociaal) van jong tot oud. Dit doet Vitale Delta in een door SIA gefinancierd onderzoeksprogramma samen met studenten, docenten, burgers, cliënten, zorgprofessionals en zorgwerkgevers.