Moet een robot eigenlijk wel op een mens lijken?

Humanoïde robots worden steeds vaker gepresenteerd als dé oplossing voor personeelstekorten in onder meer de zorg, de bouw en de industrie. Maar is een robot die op een mens lijkt ook altijd de beste keuze? In NRC deelt onze associate lector Robotica Margo van Kemenade haar visie op de snelle ontwikkelingen rond humanoïde robots. Vanuit haar expertise op het gebied van robotica, zorg en ethiek plaatst zij kanttekeningen bij de hoge verwachtingen die rondom deze technologie leven.

Aanleiding voor het gesprek in NRC is de opening van het Humanoid Application Center (HAC) in Schiedam. Daar werken bedrijven aan de ontwikkeling van humanoïde robots die in de toekomst verschillende werkzaamheden zouden kunnen uitvoeren. De verwachtingen zijn hoog: volgens de initiatiefnemers kunnen deze robots straks helpen bij het opvangen van personeelstekorten en zullen ze uiteindelijk nauwelijks meer van mensen te onderscheiden zijn.

Margo ziet die ontwikkeling genuanceerder. Volgens haar moet niet de techniek, maar de toepassing centraal staan. "Het is een iets té hallelujaverhaal. Als de vorm de functie volgt, is het niet altijd logisch om een mensvorm voor die functie te gebruiken."

Binnen de robotica geldt al langer het uitgangspunt dat de vorm van een robot moet aansluiten bij de taak die hij uitvoert. Een menselijk lichaam is daarvoor lang niet altijd de meest efficiënte oplossing. Voor sommige werkzaamheden kan een robot met een andere vorm juist veel geschikter zijn.

De menselijke maat in de zorg
Bij Hogeschool Inholland onderzoekt Margo hoe robotica op een verantwoorde manier kan worden ingezet in de zorg. Daarbij kijkt zij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar juist ook naar de invloed van technologie op mensen, zorgprofessionals en de samenleving.

Een belangrijk aandachtspunt is het 'uncanny valley-effect': het ongemakkelijke gevoel dat mensen kunnen ervaren wanneer een robot bijna, maar net niet helemaal, op een mens lijkt. Volgens Margo is dat een belangrijk aspect waar ontwikkelaars rekening mee moeten houden.

Niet alles hoeft menselijk te zijn
Juist daarom ziet zij veel potentie in robots die bewust niet op mensen lijken. Een bekend voorbeeld is de robotzeehond Paro, die wordt ingezet bij mensen met dementie. Onderzoek laat zien dat deze robot sociale interactie kan stimuleren en rust kan bieden, zonder het ongemak dat een bijna menselijke robot kan oproepen.

Volgens Margo laat dit zien dat de meerwaarde van een robot niet wordt bepaald door een menselijk uiterlijk, maar door de vraag of de technologie aansluit bij de behoeften van gebruikers en de context waarin deze wordt ingezet.

Technologie vraagt ook om ethische keuzes
Hoewel Margo kritisch is op de hoge verwachtingen rond humanoïde robots, benadrukt zij dat de technologische vooruitgang indrukwekkend is en volop kansen biedt. "De aandacht hiervoor is belangrijk en het is technisch heel knap dat ze deze robots kunnen maken. Maar we moeten wel kritisch blijven kijken naar waar een mensvorm daadwerkelijk meerwaarde heeft."

Die combinatie van technologische innovatie en maatschappelijke reflectie staat centraal in haar onderzoek. Als socioloog en expert op het gebied van ethiek en technologie onderzoekt zij hoe robotica op een verantwoorde manier kan bijdragen aan de zorg en aan maatschappelijke vraagstukken. Sinds 2021 werkt zij als associate lector bij het lectoraat Robotica, onderdeel van het Research & Innovation Centre Techniek, Ontwerpen en Informatica (RIC-TOI).

Lees het volledige artikel van Ben Imthorn in NRC: Vangen deze in Schiedam getramde mensenrobots het arbeidstekort op?