Vorming en vrijheid in scholen met een sterk religieuze identiteit

Vorming en vrijheid 1

Hoe verhoudt de vorming binnen een religieuze traditie zich tot de voorbereiding van kinderen op hun deelname aan de samenleving? Deze vraag staat centraal in het onderzoek Vorming en vrijheid in scholen met een sterk religieuze identiteit. Marietje Beemsterboer, onderzoeker bij het lectoraat De Pedagogische Opdracht vertelt over haar onderzoek en deelt de bevindingen en inzichten die zij tot nu toe heeft opgedaan.

Marietje verdiept zich sinds 2022 in de spanningen die leerkrachten op reformatorische basisscholen ervaren tussen het bieden van richting en het geven van vrijheid aan leerlingen. Deze basisscholen staan namelijk voor een complexe uitdaging. Ze willen hun leerlingen vormen vanuit een religieus perspectief. Tegelijkertijd voelen reformatorische basisscholen zich steeds sterker een minderheid binnen de Nederlandse samenleving. Naar aanleiding hiervan besloten een directeur en een leerkracht van een reformatorische basisschool deel te nemen aan het onderzoek van Marietje. “Zij wilden meer inzicht krijgen in wat de veranderende maatschappelijke context voor hun school en leerkrachten betekent.”  

Tijdens de eerste gesprekken kwam ook de burgerschapswet aan de orde. Sterk religieuze basisscholen ervaren deze wet namelijk als een druk op de vrijheid van onderwijs. “Het ideaal dat leerkrachten op sterk religieuze scholen nastreven komt voort uit het religieus perspectief dat zij kinderen mee willen geven. Tegelijkertijd vraagt de burgerschapswet van basisscholen en leerkrachten een specifieke vorming in termen van diversiteit en inclusie. Het zijn twee manieren van vorming die soms haaks op elkaar staan,” legt Marietje uit. Haar onderzoek richt daarom op de spanning tussen de wens om kinderen te vormen volgens religieuze idealen en de noodzaak om hen vrijheid te geven om een andere mening te vormen. “Elke leerkracht kent de spanning tussen sturen en loslaten, maar op scholen met een sterke religieuze identiteit is deze spanning vaak uitvergroot. De pedagogische vraagstukken die dit leerkrachten oplevert vind ik heel interessant.”

Vertrouwen
Marietje is gepromoveerd op een onderzoek dat zij op islamitische basisscholen deed. Voordat zij haar onderzoek op de reformatorische basisschool startte, las ze veel over dit onderwijs. Deze voorbereiding hielp haar om de religieuze context waarbinnen de scholen werken te begrijpen. Het is haar gelukt om het vertrouwen te winnen. “Dat is iets waar ik heel trots op ben en het is essentieel bij het verzamelen van data. Ik wil mezelf niet anders voordoen dan ik ben, maar ik wil wel zorgen dat mijn aanwezigheid binnen de school niet stoort,” legt ze uit. Dit respectvolle gedrag heeft haar geholpen om waardevolle inzichten te verkrijgen en een vertrouwensband op te bouwen met de leerkrachten. “Ook kan ik doordat ik een outsider ben, bepaalde vragen stellen die voor insiders normaal zijn.”   

Dankzij deze werkwijze kon Marietje haar onderzoek steeds verder aanscherpen en relevanter maken. Ze richt zich nu bijvoorbeeld ook op manieren waarop leerkrachten betekenissen aan hun handelen kunnen geven en hoe de burgerschapsopdracht daarin tot uiting komt. Ze begeleidt leerkrachten bij het reflecteren op hun eigen handelen door ze dagboekfragmenten bij te laten houden. De leerkrachten noteren specifieke situaties waarin zij een spanning voelden tussen de religieuze waarden van de school en de eisen van de samenleving. “Samen verdiept het team deze casussen en onderzoeken ze welke keuzes passend zijn binnen de identiteit van de school,” legt ze uit.

De Pedagogische Opdracht

Toekomstige stappen
Marietjes onderzoek heeft waardevolle inzichten opgeleverd over de complexe uitdagingen waarmee reformatorische basisscholen worden geconfronteerd. Haar bevindingen benadrukken het belang van begrip en respect voor de religieuze context waarin deze scholen opereren. “Ik probeer in mijn onderzoek niet te oordelen, maar inzicht te krijgen in hoe deze leerkrachten denken,” zegt ze. “Het onderzoek biedt inzicht in wat het betekent om sterk religieus te zijn in een samenleving waar dat perspectief steeds minder wordt begrepen en geaccepteerd. Dit inzicht kan helpen om tot besluitvorming te komen die voor alle partijen passend is,” legt ze uit.

De volgende stap in Marietjes onderzoek is het publiceren van een wetenschappelijk artikel waarin ze verslag doet van haar bevindingen tot nu toe. “Als dat artikel af is, ga ik mijn onderzoek verdiepen of verbreden binnen het thema onderwijs en religie,” vertelt ze. Haar werk draagt bij aan inzicht in de spanningen en uitdagingen binnen het religieus bijzonder onderwijs, en biedt waardevolle handvatten voor onderwijsprofessionals die met deze dynamiek te maken hebben.

De Inholland pabo
Naast onderzoeker is Marietje ook docent Levensbeschouwing bij de Inholland pabo. “We leiden onze studenten niet specifiek op als leerkracht voor reformatorische of islamitische basisscholen, maar onze studenten kunnen daar natuurlijk gaan werken. Ook als ze dat niet doen is de kans groot dat ze leerlingen in de klas krijgen met een reformatorische of islamitische achtergrond.” Marietje leert haar studenten daarom met diversiteit omgaan en voor een inclusief leerklimaat zorgen. “Denk hierbij aan vragen als: hoe zorg je dat kinderen met verschillende achtergronden in jouw klas op een respectvolle manier met elkaar in gesprek gaan? En hoe leid je zo’n gesprek in goede banen?”