Hoe halen Oekraïners hun recht? Associate lector Martin Blaakman start nieuw onderzoek
Zaterdag 22 juni: Dag van de Rechtshulp voor Oekraïense vluchtelingen
Martin Blaakman, associate lector Toegankelijkheid van het Recht, trekt zich het lot van de Oekraïense vluchtelingen aan. Uit zijn eerdere onderzoek bleek dat ze tegen allerlei problemen aanlopen in Nederland, onder meer rond huisvesting en werk. Desondanks schakelt bijna niemand van hen rechtshulp in. Alle reden voor Martin om te onderzoeken waardoor dit komt. En om op zaterdag 22 juni de Dag voor de rechtshulp voor Oekraïense vluchtelingen te organiseren. “Mijn onderzoek is altijd maatschappelijk geëngageerd: met deze dag wil ik hen daadwerkelijk verder helpen.”
Als het gaat om de naam van het lectoraat Toegankelijkheid van het Recht, heeft Martin bij voorbaat iets ‘recht’ te zetten. Want het gaat hier niet uitsluitend om de toegang tot het rechtssysteem, benadrukt hij. “Ik richt me op rechtvaardigheid: in hoeverre hebben mensen gelijke kansen om deel te nemen aan de samenleving? Hebben ze toegang tot goede woonruimte, krijgen ze gelijke kansen op de arbeidsmarkt? In mijn werk bij de Ombudsman heb ik daar veel ervaring mee opgedaan, en daaruit bleek bijvoorbeeld dat regelingen van de overheid ontoegankelijk waren. Bijvoorbeeld doordat ze ingewikkeld zijn en de taal waarin instanties communiceren moeilijk is.”
Bijzondere verblijfstatus
De toegankelijkheid van het recht voor Nederlanders is geen vanzelfsprekendheid, laat staan voor mensen uit het buitenland, zoals Oekraïense vluchtelingen. “Zij verkeren bovendien in een juridisch bijzondere positie”, zegt Martin. “Zij vallen onder een Europese regeling die hun tijdelijk extra bescherming geeft. Op bepaalde punten hebben zij dezelfde rechten als statushouders. Anders dan andere asielzoekers, mogen ze betaalde arbeid verrichten en een woonruimte huren. Maar ze verschillen ook weer van statushouders, omdat Nederland heeft bepaald dat ze geen verblijfsrecht opbouwen, zoals dat in Duitsland wel het geval is. Als de Europese regeling afloopt en ze in Nederland willen blijven, moeten ze net als andere asielzoekers de procedure doorlopen van de Immigratie- en Naturalisatiedienst.”
Hun verhalen doen vermoeden dat ze tegen allerlei juridische problemen aanlopen, maar de weg naar rechtshulp of rechtsbescherming lijken Oekraïners niet weten te vinden.
Extra onzekerheid
Een extra probleem voor de Oekraïners is, dat de Europese regeling in maart 2025 afloopt. “Wat daarna komt, is afhankelijk van de politieke wil om de vluchtelingen te steunen en daarmee van de nieuwe verhoudingen in het Europees Parlement na de verkiezingen”, zegt Martin. “Door deze onzekerheid staan de Oekraïners er nog zwakker voor dan arbeidsmigranten uit EU-landen. Beide groepen hebben te maken met slechte huisvesting en verkeren aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Maar omdat de juridische status van Oekraïners voor de langere termijn onzeker is, zal geen werkgever hun een vast contract geven.”
Ontevreden over werk, wonen en zorg
Eind 2023 rondde Blaakman een onderzoek af naar de toegang tot basisvoorzieningen voor Oekraïense vluchtelingen gezien vanuit hun eigen ervaringen. Hoewel de meesten zich veilig voelen in Nederland, is de ontevredenheid over werk, huisvesting en zorg onder hen groot. “De meesten wonen in tijdelijke voorzieningen van de gemeenten. Hoewel driekwart van hen hoogopgeleid is, hebben ze vaak geen goede toegang tot banen in hun vakgebied, bijvoorbeeld door een taalbarrière en niet-matchende diploma’s, en komt 99 procent financieel niet of net rond.”
Rechtshulp vinden
Naar toegang tot rechtshulp was niet specifiek doorgevraagd. “Hun verhalen doen vermoeden dat ze tegen allerlei juridische problemen aanlopen, maar de weg naar rechtshulp of rechtsbescherming lijken ze niet weten te vinden. Denk aan rechtswinkels, zoals die van Hogeschool Inholland Rotterdam, het Juridisch Loket of Stichting Je Goed Recht. Ik wil nader onderzoeken in hoeverre Oekraïners hiervan kennis hebben en er gebruik van maken en hoe de toegang voor hen uiteindelijk kan worden verbeterd.”
Ik ben heel benieuwd naar Martins vervolgonderzoek: waarom maken Oekraïners zo weinig gebruik van onze diensten?
Stichting Je Goed Recht
Carlijn Vervoort is directeur van Stichting Je Goed Recht. “We bieden gratis rechtshulp aan Rotterdammers. Formeel voor minder vermogende mensen, maar in de praktijk kan het ook gaan om mensen met een groter budget, kleine ondernemers, zzp’ers en studenten. Het gaat dan bijvoorbeeld over huurproblemen of een arbeidsconflict. We bieden die hulp heel laagdrempelig aan met spreekuren in de wijken en een fysieke winkel op de Beijerlandselaan op Zuid die op dinsdagen ook ’s avonds open is. Je kunt zonder afspraak binnen lopen. Daarmee komen we tegemoet aan een groeiende behoefte. De maatschappij wordt steeds ingewikkelder, zeker voor mensen die niet uit Nederland komen en niet onze taal spreken. Er zijn haast geen plekken waar mensen even naar binnen kunnen stappen en hun vraag kunnen stellen.”
Nauwelijks vragen van Oekraïners
Oekraïense vluchtelingen zien ze bij Je Goed Recht weinig. “En dat betekent niet automatisch dat het goed met hen gaat. Ik vermoed dat velen van hen aan het werk zijn. Dat is op zich mooi. Maar worden ze niet uitgebuit? Arbeidsmigranten uit de Europese Unie weten ons wel te vinden. Misschien omdat zij al langer in Nederland verblijven en inmiddels de weg weten.”
Agressieve werkgever
Een Oekraïense vluchteling die wel rechtshulp zocht, is Tatjana Gvozdariova. Ze woont met haar dochter in een huurappartement, werkte in een bloemisterij en daarna in een restaurant. Toen haar een nieuwe baan als kok werd aangeboden, ontstonden er problemen. “Mijn nieuwe baan was vrij ver weg. De eigenaar van het bedrijf zou het vervoer goed regelen, maar hij kwam zijn belofte niet na. Ik werd veel vroeger dan nodig opgehaald en maakte ook door overuren veel tijd door op mijn werk, zonder dat ik daarvoor werd uitbetaald. In de loop van de tijd ontstond een waslijst aan dergelijke problemen. Ik besloot daarom ander werk te zoeken. Toen ik dit vond en mijn werkgever liet weten dat ik vertrok, reageerde hij agressief. Hij stelde absurde voorwaarden om onze samenwerking te verbreken.”
Op dezelfde dag ontving ik een e-mail van het Juridisch Loket met een lijst artikelen uit de arbeidswetgeving waarin mijn rechten en situatie werden uitgelegd.
Hulp van het Juridisch Loket
Tatjana’s dochter adviseerde om contact op het nemen met het Juridisch Loket. “Tijdens het gesprek heb ik de adviseur screenshots van de correspondentie met mijn werkgever gegeven en de situatie beschreven. Op dezelfde dag ontving ik een e-mail met een lijst artikelen uit de arbeidswetgeving waarin mijn rechten en situatie werden uitgelegd. Conclusie was dat niets mij verplichtte langer op die plek te blijven werken.” Tatjana stuurde deze informatie door naar haar werkgever. “Hij beseft dat ik in mijn recht stond. Ik heb van baan kunnen veranderen en werk nu in een team waar de arbeidsomstandigheden voldoen aan de wet. Ook de houding van mijn nieuwe werkgever ten opzichte van werknemers is veel beter. Ik dank de medewerkers van het Juridisch Loket hartelijk voor hun snelle reactie en hulp in zo’n korte tijd!”
Praktische handvatten uit onderzoek
“Het is belangrijk dat de verschillende instanties rond rechtshulp elkaar helpen”, zegt Carlijn. “Er is hartstikke veel werk te verrichten en dan is het goed om elkaars kennis te delen en nieuwe inzichten te benutten vanuit het onderzoek van Inholland. Ik ben dan ook heel benieuwd naar de bevindingen uit Martins vervolgonderzoek: waarom maken Oekraïners zo weinig gebruik van onze diensten? Hoe worden we nog beter zichtbaar en wat zijn de praktische handvatten om drempels weg te nemen?”
We vragen teveel van onze aarde. Onze huidige productie- en consumptiepatronen hebben ons veel gebracht maar zijn onhoudbaar voor de toekomst. De leefbaarheid van onze natuurlijke omgeving is aangetast en de ongelijkheid in welvaart, gezondheid en welzijn neemt toe. Daarom werken we bij Inholland aan de transitie naar een duurzame leefomgeving en een veerkrachtige samenleving.
Ontdek in deze verhalen hoe wij als hogeschool, samen met onze partners, docenten, onderzoekers en studenten bijdragen aan een duurzame en veerkrachtige toekomst. Ontdek hoe veerkracht en duurzaamheid nauw met elkaar verwerven zijn. Samen kunnen we het verschil maken. Laten we de krachten bundelen voor een betere wereld.