Het gebouw als maatschappelijke actor

Het doel van dit project

Gebouwen zijn meer dan fysieke structuren. Ze dragen actief bij aan cultuur, sociale relaties en identiteitsvorming. Denk aan een oude fabriek die voor de één een symbool is van arbeidsverleden en voor de ander een plek van nieuwe mogelijkheden. In dit project richten we ons op industrieel erfgoed, waarin historische lagen van arbeid, organisatie en maatschappelijke impact nog aanwezig zijn, maar vaak inactief blijven. Juist hier spelen actuele vragen rond herbestemming, wonen en publieke ruimte. Wanneer behouden we een gebouw vanwege zijn waarde? Wanneer slopen we het?

Om deze afwegingen te maken, is een nieuw begrip van het gebouw nodig. In dit project ontwikkelen we methoden voor artistiek onderzoek, waarmee de betekenis van het gebouw een groter onderdeel wordt van het creatieve proces. Zo kunnen we deze betekenissen opnieuw activeren en kritisch bevragen. We onderzoeken hoe geluid - via ritme, herhaling en resonantie - ervaringen van ruimte, arbeid en tijd hoorbaar maakt. Daarbij kijken we met een maatschappijkritische blik: was de oorspronkelijke functie of bedoeling van het gebouw in lijn met hoe we nu denken over werk, milieu en uitbuiting?

Hoe pakt Inholland dit onderzoek aan?

Dit project is een verkennend, praktijkgericht onderzoek waarin artistieke praktijk en sociaalwetenschappelijke analyse nauw samenkomen.

Allereerst selecteren we de industriële gebouwen die we als casussen inzetten, waarbij we gebouwen benaderen als maatschappelijke actoren. We ontwikkelen een analytisch framework op basis van literatuur over ruimte en betekenisgeving. Per gebouw onderzoeken we in het archief de historische functie, sociale en economische rol, en vormen van collectiviteit – oftewel de ontstane relatievormen vanuit werk, sport en vriendschap. Daarnaast organiseren we emotienetwerk-sessies: bijeenkomsten waarin betrokkenen gezamenlijk herinneringen, emoties en betekenissen rond het gebouw in kaart brengen. Dit levert een gelaagd beeld op waarin verleden en heden samenkomen. Het vormt de inhoudelijke basis voor de artistieke vertaling in de volgende fase.

We vertalen deze betekenislagen (functie, sociale en economische rol, en collectiviteitsvorm) naar artistieke experimenten binnen de art- en soundpraktijk van artiest Daniel Maalman. De rol die het gebouw had, heeft en kan krijgen - voor de maatschappij en voor mensen - gebruiken we daarbij als input en inspiratie voor het creatieve proces, naast fysieke en akoestische eigenschappen. We experimenteren met ritme, tempo en herhaling als verwijzingen naar arbeid en routines, met synchroniciteit en frictie als verbeeldingen van collectieve en individuele ervaringen. En met ruimtelijke aspecten zoals resonantie en echo als dragers van historische en emotionele lading.

Tot slot reflecteren en documenteren we het proces. We vergelijken betekenisgedreven keuzes met intuïtieve werkwijzen om de meerwaarde en beperkingen te bepalen. De resultaten leggen we vast in een praktische handleiding waarmee makers zich op een bredere manier door een gebouw kunnen laten inspireren: de handleiding geeft hen toegang tot de stemmen die bij een gebouw horen – en mogelijk nog kunnen ontstaan.

Hoe wordt het werkveld betrokken?

Het vertrekpunt van dit project is de artistieke praktijk van Daniel Maalman, maar we richten ons nadrukkelijk op een breder werkveld. De praktijk is voor ons een experimentele plek waarin we nieuwe manieren ontwikkelen om de maatschappelijke betekenis van gebouwen hoorbaar en ruimtelijk ervaarbaar te maken.        

De inzichten uit dit proces gebruiken we niet alleen binnen het artistieke werk zelf, maar vertalen we ook naar een methode voor andere makers en ontwerpers. Daarnaast is de methode relevant voor erfgoedprofessionals: zij maken zelf geen creatief werk, maar kunnen de methode wel inzetten in samenwerking met makers en kunstenaars, bijvoorbeeld bij het ontsluiten van de gebouwen waar zij verantwoordelijk voor zijn.

Wat zijn de verwachte resultaten?

Het project levert drie concrete resultaten op. Allereerst: nieuwe artistieke werken. We ontwikkelen site-specifieke klankinstallaties waarin we gebouwen benaderen als ‘instrumenten’. Deze werken maken de sociale, historische en emotionele lagen van een plek hoorbaar en ruimtelijk ervaarbaar.

Daarnaast ontwikkelen we een praktische methode om de maatschappelijke betekenis van gebouwen te vertalen naar artistieke keuzes. Deze methode laat zien welke informatie relevant is (historisch, sociaal, emotioneel), hoe je die kunt verzamelen en hoe je die kunt omzetten naar klank en ruimte.

Met het project laten we zien wat er gebeurt als je niet alleen intuïtief werkt, maar ook bewust met context en betekenis. Wat levert betekenisgedreven werken op? En waar zitten de grenzen?

We bundelen de bevindingen in een praktische, toegankelijke handleiding voor kunstenaars en ontwerpers. Daarmee dragen we ook bij aan nieuwe manieren om erfgoed te ervaren. Wij – en toekomstige kunstenaars – ontwikkelen dankzij dit project alternatieve vormen van erfgoedbeleving, waarin bezoekers niet alleen kijken, maar ook luisteren en voelen.