Embodied Systemisch Co-Design

Het doel van Embodied Systemisch Co-Design

Vastgelopen systemen vragen om iets anders dan rationele analyses. Zowel nieuwe praktijken als onderzoek laten zien dat een belichaamde, improviserende werkwijze tot nieuwe perspectieven en inzichten leidt die motiveren tot verandering. In dit PD-onderzoek ontwikkelt Sietske Klooster, onderzoeker bij Societal Impact Design, een fysiek gerichte aanpak om grote maatschappelijke veranderingen – zoals de transitie naar duurzame landbouw of toekomstbestendige zorg - letterlijk in beweging te brengen.

In haar 25-jarige onderzoekende ontwerppraktijk heeft Sietske hier uitgebreid en toegepast onderzoek naar gedaan. Hierin ontwikkelde ze ontwerpmethodieken met de rol van het lichaam als uitgangspunt. Via het project de MelkSalon ontwikkelde ze een aanpak voor langetermijn-transitieprocessen. Hiervoor reisde ze 7 jaar rond met een gelijknamige installatie. Ze bracht co-creatie tot stand tussen alle mogelijke betrokkenen in en rond de zuivelsector, dankzij een gezamenlijk nieuwe ervaring: door melk te laten proeven als wijn, verschoof de blik van deelnemers op hun eigen sector. Dit leidde gaandeweg tot concrete innovaties. De perceptie van melk verschoof van bulkproduct naar een gediversifieerd luxeproduct, met daarbij horende nieuwe producten, technologieën en bedrijfsvormen. 

De werkprincipes van deze methodiek legde Sietske vast in het Metabolismemodel. Het model beschrijft hoe fysieke rollen, tools en samenwerkingsvormen tussen ontwerpers en stakeholders zich in de loop van de tijd ontwikkelen - niet volgens een vast plan, maar als een organisch proces. Het laat zien hoe relaties verschuiven, samenwerking groeit en systemische innovaties ontstaan.

In dit PD-onderzoek bouwt Sietske haar inzichten uit samen met andere transitiemakers en in uiteenlopende contexten. Ze ontwikkelt het Metabolismemodel door tot een gedeeld, generiek instrument voor Belichaamd Systemisch Co-Design, ingebed in het Expertisenetwerk Systemisch Co-Design, waar ontwerpers, onderzoekers en stakeholders samenwerken aan methoden voor complexe maatschappelijke transities.

Hoe pakt Inholland dit onderzoek aan?

Sietske pakt dit project aan via praktijkgericht, ontwerpend onderzoek. Ze wordt daarin begeleid door Wina Smeenk, lector Societal Impact Design. Het onderzoek is ingebed in het SIA SPRONG Expertisenetwerk Systemisch Co-Design, een samenwerking tussen hogescholen Inholland, Utrecht, Rotterdam en Den Haag.

In de onderzoeksaanpak combineert Sietske drie onderzoeksmethoden: ontwerpend onderzoek, gezamenlijke reflectie en etnografisch veldwerk. Dit doet ze met cases waarin verschillende transitiemakers een eigen traject van Belichaamd Systemisch Co-Design ontwikkelen.

Elk traject start met de 'Itineration Station': een workshopvorm waarin transitiemakers op een ervarende manier zoeken naar resonantie met Sietskes werkwijze. Aan de hand van een documentaire over de MelkSalon en een animatie over het Metabolismemodel ervaren deelnemers lijfelijk welke principes aansluiten bij hun eigen praktijk. Centraal staat wat mensen lichamelijk drijft - hun 'body archives': de persoonlijke ervaringen en herkenningen die in ieders lichaam zijn opgeslagen.

Tussen de trajecten organiseert Sietske 'ESCalatoren': laagdrempelige bijeenkomsten vanuit het Expertisenetwerk om samen te leren over de verschillende praktijkervaringen. Wat werkt? Waar lopen ze tegenaan? Hoe passen ze hun aanpak aan? Ze legt deze gezamenlijke leerervaring vast via fotoarchieven, documentaires, animaties en digitale storymaps. Uiteindelijk destilleert Sietske hieruit een vernieuwd Metabolismemodel: een set principes voor belichaamde transitieprocessen die andere professionals kunnen toepassen in hun eigen context. 

Wat is het belang voor het onderwijs?

Dit project levert concrete handvatten op voor het opleiden van nieuwe generaties transitiemakers. Studenten in ontwerpopleidingen leren nu vooral om te werken vanuit analyses, rapporten en strategieën. Maar complexe vraagstukken zoals klimaatadaptatie, voedselzekerheid of betaalbare zorg vragen om meer: om mensen in beweging te krijgen, moet je hun drijfveren raken.

De ontwikkelde werkvormen, zoals de Itineration Station en het Metabolismemodel, kunnen direct worden ingezet in de curricula van opleidingen zoals de master Sustainability Transitions. Of binnen ESCuela - trainingen die het Expertisenetwerk Systemisch Co-Design organiseert. Studenten en professionals leren navigeren in onzekerheid zonder vast te houden aan vooraf bepaalde doelen. Ze oefenen met het opzetten van interventies die mensen lichamelijk laten ervaren wat een transitie kan betekenen.

Daarnaast helpt het project docenten en lectoren te professionaliseren. Via de ESCalatoren ervaren zij zelf hoe belichaamd werken voelt en hoe je dit faciliteert. Deze ervaring kunnen ze meenemen naar hun eigen onderwijs.

Het project versterkt ook de maatschappelijke rol van hogescholen. Door studenten te trainen in Embodied Systemisch Co-Design, bereiden we hen voor op een groeiende vraag vanuit sectoren die vastlopen in hun transitie. Afgestudeerden kunnen als professionele change agents aan de slag in voedsel, zorg, energie en ruimtelijke ordening: sectoren waar Nederland voor grote uitdagingen staat.

Hoe wordt het werkveld betrokken?

Het werkveld is de kern van dit onderzoek. Sietske werkt in verschillende transitietrajecten samen met collega-ontwerpers en stakeholders om transitieprocessen vorm te geven vanuit Embodied Systemisch Co-Design. In het eerste jaar verkent ze welke cases naast elkaar worden uitgerold; die worden zo gekozen dat ze samen de verdieping leveren die nodig is om het Metabolismemodel generiek te maken over verschillende transitiecontexten.

Casus Stem van de Plek
Samen met antropoloog Ester Heiman ontwikkelt Sietske een fysieke werkwijze voor gebiedsinnovatie. In de Erlecomse polder leren bewoners, ondernemers en overheden het landschap fysiek te ervaren. Dit wordt het vertrekpunt voor bottom-up gebiedsontwikkeling, een aanpak die via dit PD-onderzoek voor de lange termijn wordt doorontwikkeld.

Cases binnen Expertisenetwerk Systemisch Co-Design
Binnen het netwerk verkent Sietske hoe belichaamd werken een versnelling kan geven aan lopende projecten, waaronder REWIRE (transitie naar circulaire landbouw) en Wijk Als Biotoop (stedelijke biodiversiteit door mens, natuur en technologie te verbinden). Elk project speelt in op andere principes van het Metabolismemodel, waardoor vergelijkingen mogelijk worden over uiteenlopende contexten.

Cases via de werkveldbegeleiders
Drie werkveldbegeleiders brengen expertise in vanuit hun eigen praktijk: Beatrijs Voorneman (Reframing Studio), Jeroen Peeters (Future of Now) en Ambra Trotto (EIT Culture & Creativity). Zo verkennen zij onder andere hoe Belichaamd Systemisch Co-Design kan worden ingezet binnen Redesigning Psychiatry, een innovatienetwerk dat de GGZ vernieuwt door middel van design en filosofie.

De impact is drievoudig: er ontstaat een werkwijze met bewijslast voor de effectiviteit van Embodied Systemisch Co-Design; transitiemakers ontwikkelen een nieuwe beroepspraktijk waarin embodiment als drijvende kracht wordt ingezet; en stakeholders ervaren zelf hoe het letterlijk in beweging brengen vastgelopen vraagstukken kan vlottrekken.

Wat zijn de (verwachte) resultaten?

Het project levert zowel concrete producten als nieuwe werkwijzen op.

Een vernieuwd Metabolismemodel
Een praktijkgids voor Embodied Systemisch Co-Design, gevoed door ervaringen uit drie verschillende sectoren. Het model beschrijft niet alleen wát je doet, maar ook hóé je navigeert door de chaos van transitieprocessen.

Drie gedocumenteerde transitietrajecten
Drie uitgewerkte cases, inclusief de concrete innovaties die daarmee zijn ontstaan: nieuwe technologieën, samenwerkingsvormen, producten en diensten. Deze dienen als inspiratie en leidraad voor andere transitiemakers.

Overdraagbare werkvormen
De Itineration Station als workshopformat, documentaires, animaties en digitale storymaps die het proces visualiseren. Deze tools zijn direct toepasbaar in onderwijs en praktijk.

Nieuwe professionele principes
Inzichten in hoe je als transitiemaker omgaat met ethische dilemma's, financiering zonder vooraf omlijnd plan, en de kwaliteiten die nodig zijn om belichaamd te werken.

Een groeiende community 
Een netwerk van transitiemakers en stakeholders die deze werkwijze omarmen, verspreid via het Expertisenetwerk Systemisch Co-Design en de Key Enabling Methodologies, als bijdrage aan een cultuurverandering in hoe Nederland omgaat met grote maatschappelijke transities.