Mentale gezondheid van hoogbegaafde jongeren

Het doel van het project

Hoogbegaafde jongeren van 16 tot 22 jaar zijn kwetsbaar als het gaat om mentale gezondheid. Ze voelen zich vaak onbegrepen. Ze vinden moeilijk aansluiting in het onderwijs en kampen met negatieve gedachten, somberheid en uitstelgedrag. In ernstige gevallen leidt dit tot schooluitval of suïcidale gedachten. Dit blijkt uit ons onderzoek. Toch weten veel van deze jongeren niet wat zij zélf kunnen doen om hun welbevinden te vergroten. Ook hulpverleners en docenten hebben veelal onvoldoende kennis van de specifieke uitdagingen van deze groep.

Hoe gaat het met de mentale gezondheid van hoogbegaafde jongeren? En wat kunnen zij zelf doen om hieraan te werken? Deze vragen stonden voor ons centraal in dit onderzoek. Als antwoord op deze vragen ontwikkelden we de reflectietool: met behulp van de stellingen in de tool reflecteren jongeren op hun mentale gezondheid. Vervolgens kunnen ze met tips van hoogbegaafde jongeren en hoogbegaafdheidprofessionals aan de slag. Wij zagen dat hoogbegaafden een grote behoefte hebben aan autonomie, maar ook veel baat hebben bij bepaalde handvatten. Hiermee hebben wij rekening gehouden bij het ontwikkelen van de tool.

Hoe pakt Inholland dit onderzoek aan?

We voerden het onderzoek uit vanuit het lectoraat GGZ-Verpleegkunde. Hoogbegaafde jongeren werkten mee als medeonderzoekers. Ze voerden literatuuronderzoek uit, namen (groeps)interviews af, voerden data-analyses van deze interviews uit en hielpen bij het ontwikkelen van de digitale tool.

We hielden diepte-interviews met hoogbegaafde jongeren en met professionals: een psycholoog, psychiater, huisarts en ervaringsdeskundigen uit heel Nederland. Op basis van die inzichten ontwikkelden we de reflectietool, samen met twee ervaringsdeskundige jongeren en een hoogbegaafdheiddeskundige. In de vervolgfase stond implementatie centraal: het testen en verspreiden van de tool in de praktijk, zodat meer jongeren er daadwerkelijk baat bij hadden.

Over de resultaten

Het onderzoek resulteerde in een gevalideerde, digitale reflectietool, gratis beschikbaar via www.hoogbegaafdejongeren.nl. Jongeren kunnen een account aanmaken en:

• Stellingen invullen over hun mentale gezondheid
• Statistieken bekijken en een thema kiezen waarin ze willen groeien 
• Tips van andere hoogbegaafde jongeren en hoogbegaafdheidsexperts selecteren om mee aan de slag te gaan
• Een actieplan opstellen waarin ze hun persoonlijke doelen vaststellen, en bepalen hoe ze die gaan bereiken

Jongeren kiezen zelf welke stappen ze doorlopen. Via de tool kunnen ze hun voortgang bijhouden. De tool is geen vervanging voor therapie, maar een laagdrempelig instrument voor jongeren die grip willen krijgen op hun eigen mentale gezondheid.

Een tweede resultaat was de netwerkvorming binnen Inholland zelf. Toen we vooraf informeerden bij het decanaat naar ervaringen met hoogbegaafde studenten, was de eerste reactie dat dit thema daar niet speelde. Die aanname bleek veelzeggend. Via docenten Pedagogiek en de pabo ontstond een bredere samenwerking. Samen met onderzoekers van het lectoraat Diversiteitsvraagstukken vormde zich een groep van docenten en onderzoekers die hoogbegaafdheid op de kaart zetten binnen Inholland. Een eerste zichtbaar resultaat was een goed bezocht online webinar, waarbij Jolien van der Geugten en ervaringsdeskundige Isabeau van der Wijst spraken over de reflectietool.

We publiceerden de resultaten in wetenschappelijke en vakgerichte tijdschriften en deelden ze via bijeenkomsten met professionals, opleidingen en beleidsmakers.

Wat is het belang voor het onderwijs?

Hoogbegaafde jongeren vallen in het onderwijs regelmatig tussen wal en schip. Hun cognitieve capaciteiten zijn zichtbaar, maar hun mentale kwetsbaarheid blijft onderbelicht. Docenten, coaches en studiebegeleiders herkennen de signalen onvoldoende, en passend aanbod ontbreekt regelmatig.

Dit project levert hier concrete handvatten voor. De reflectietool geeft studenten een toegankelijke manier om inzicht te krijgen in hun eigen welbevinden en de factoren die daarop van invloed zijn. Voor docenten, coaches en medewerkers van studiesuccescentra bieden de onderzoeksresultaten inzichten waarmee zij het gesprek beter kunnen voeren en passende begeleiding kunnen bieden.

Het project maakte ook zichtbaar dat hoogbegaafdheid in het hbo een blinde vlek was — en de netwerkvorming die daaruit ontstond, is op zichzelf al een resultaat van dit onderzoek.

Daarnaast droeg dit project bij aan curriculumontwikkeling in zorg-, welzijn- en onderwijsopleidingen. Studenten die straks als professional werken met hoogbegaafde jongeren, worden beter toegerust om deze groep te herkennen en te begeleiden. Dit onderzoek had daarmee waarde voor de hoogbegaafde student van nu én voor de professionals van morgen.

Hoe betrokken we het werkveld?

Het werkveld was vanaf het begin integraal onderdeel van dit onderzoek. We interviewden professionals uit de GGZ, eerstelijnszorg en het onderwijs — waaronder psychologen, psychiaters, huisartsen en docenten — om hun kennis en praktijkervaringen in te brengen. Stichting Hoogbegaafd! was een vaste samenwerkingspartner: zij verbonden het onderzoek aan hun netwerk van professionals en jongeren en droegen bij aan de verspreiding van resultaten.

In de implementatiefase betrokken we professionals actief bij het testen en verspreiden van de tool. Het doel was dat zij de tool inzetten in hun dagelijkse praktijk: als gespreksopener, als onderdeel van studiebegeleiding of als aanvulling op reguliere zorg- en begeleidingstrajecten.