‘Bijdragen aan AI-geletterdheid en ethisch verantwoorde technologie’
Nieuwe PD-kandidaat Daniëlle Leentjens aan de slag met kunstwerk The Ethical Companion
Als iets gratis is op internet, ben jij het product. Het is een bekende uitspraak om ons te wijzen op onze digitale rechten. Maar hoe zit het met AI-technologie? In hoeverre dient zij ons individueel en algemeen belang en hoe voorzichtig moeten we ermee omgaan? Het is een vraag die Daniëlle Leentjens niet alleen stelt aan consumenten maar ook aan makers. In haar professional doctorate (PD) gaat ze op zoek naar antwoorden door een multimodale scherminstallatie te ontwikkelen die letterlijk in dicussie gaat met mensen over AI en ethiek.
Daniëlle begon bij Hogeschool Inholland in het onderwijs. Ze was docent human computer interaction (HCI) gaf les bij de opleiding Informatica en was er teamleider. “Ik was gefascineerd door de snelle ontwikkelingen rond data en AI”, vertelt ze. “Daarom werd ik onderzoeker bij het lectoraat Data Driven Smart Society waar ik me bijvoorbeeld bezighield met projecten zoals rond AI om zwerfafval tegen te gaan en slimme dijkinspectie met AI en drones.”
Praktijkgerichte PD
In 2025 werd Daniëlle vanuit het kenniscentrum van het domein Techniek, Ontwerpen & Informatica grevraagd om een PD- of PhD-traject te starten. “Ik koos voor een PD,” zegt ze. “Omdat het meer praktijkgericht is. Dat past meer bij me. Ik heb ooit een opleiding op masterniveau gevolgd aan de kunstacademie en ik schilder en ontwerp zelf. Binnen een PD is er ruimte om een onderwerp te onderzoeken door te ontwerpen en iets te maken. Dat trekt me zeer aan.”
Door generatieve AI verandert de wereld om ons heen.
Technologie, ethiek en mensenrechten
Vanuit haar rol als onderzoeker bij het lectoraat Data Driven Smart Society, begon Danielle ook nauw samen te werken met lector Ben Wagner van het lectoraat Media, Technology and Society. Hij ondersteunde haar om een sterk voorstel te ontwikkelen op het gebied van technologie, ethiek en mensenrechten. “De samenwerking tussen technische en creative expertises droeg bij aan het versterken en verdiepen van het onderzoeksvoorstel”, zegt Ben. “Het raakt aan wat we met het Digital Rights Research Team van Inholland doen: onderzoeken wat technologie in ons digitale tijdperk kan betekenen. Daniëlle is zelf een actief en betrokken lid van dit onderzoeksteam.”
Groeiende invloed van AI
Eind 2025 diende Daniëlle met succes haar voorstel in voor haar PD-onderzoekstraject. Ze richt haar pijlen op de groeiende invloed van AI op onze maatschappij. “Door generatieve AI verandert de wereld om ons heen. We vragen AI-chatbots om advies en antwoorden op allerlei vragen, soms heel persoonlijk. Veel mensen vertrouwen op deze informatie. Maar is dat terecht? Op welke wijze beinvloedt AI ons privéleven, het bedrijfsleven en de politieke besluitvorming? Zijn we ons wel bewust van de ethische gevolgen?”
Ik wil onderzoeken hoe je als maker ethiek als integraal onderdeel meeneemt in ontwerpprocessen van sotware-applicaties.
Multimodale scherminstallatie
Met haar PD-traject wil Daniëlle bijdragen aan bewustwording en een kritische houding stimuleren ten aanzien van AI-technologie. Ze geeft daar een creatieve en concrete invulling aan. “Mijn doel is om een publieksgerichte multimodale scherminstallatie te ontwikkelen met als naam ‘The Ethical Companion’. De installatie komt te staan in het Amsterdamse Nxt Museum, dat gewijd is aan digitale kunst, en spreekt bezoekers aan om in discussie te gaan over AI en ethiek. Hoe maak je gebruik van social media of ChatGPT? Weet je hoe het zit met je privacy en digitale rechten?”
Ethische ontwerpprincipes
The Ethical Companion is niet alleen een communicatiemiddel maar ook een onderzoeksinstrument. “Ik wil onderzoeken hoe je als maker ethiek als integraal onderdeel meeneemt in ontwerpprocessen van sotware-applicaties. Tijdens het creatieproces van The Ethical Companion zullen nieuwe ontwerpprincipes ontstaan die professionals kunnen helpen om ethisch denken te implementeren in hun huidige werkprocessen.” Voor het ontwerpproces wil Daniëlle interdisciplinair samenwerken met professionals én studenten. Zo duikt een student van Business IT & Management in de huidige praktijk: in hoeverre nemen ontwerpers van mens-computerinteracties ethiek mee in hun ontwerp?
Maken, uitproberen en testen
Daniëlle is in januari gestart. “Het wordt een ontwerpgericht onderzoekstraject van maken, uitproberen, testen en terug naar de tekentafel met een duur van vier jaar. Dat is voor AI-begrippen heel lang. Om nieuwe ontwikkelingen mee te nemen zal ik per jaar mijn doelen bijstellen. Het wordt daarom een realisatieproces waarbij ik steeds een stap terug doe om vervolgens weer vooruit te kunnen. Dat maakt het des te leerzaam. De vraag is ook hoe je als professional om kunt gaan met die snelle technologische veranderingen.”
Heb je door als consument én maker wat technologie doet.
Afstudeeropdracht
Voor het ontwerpproces werkt Daniëlle graag interdisciplinair samen met professionals én studenten. Zo duikt Juan Stienstra, een student van de opleiding Business IT & Management, voor zijn afstuderen in de huidige praktijk en onderzoekt hij in hoeverre ontwerpers van mens-computerinteracties ethiek meenemen in hun ontwerp van generatieve AI-applicaties. “HCI-designers ontwerpen systemen die de interactie aangaan met mensen”, zegt Juan. “Het is belangrijk dat hun ontwerpen bijdragen aan het individuele, sociale en ecologische welzijn.” Op basis van een afgenomen enquête onder deze designers valt hem op dat “er steeds meer bewustzijn en erkenning is om ethiek, menselijke autonomie en waardigheid te respecteren bij het ontwerpen van technologie, met name bij AI-systemen. Maar tools die hierbij helpend kunnen zijn moeten nog ontwikkeld worden.” Wie weet dat Juan zelf een rol daarin kan spelen. “Als ik afgestudeerd ben, verdiep ik mij graag verder in het toepassen van ethiek in ontwerpprocessen.”
Begeleiding en supervisie
Daniëlle wordt door verschillende lectoren van Inholland begeleid. Ben is de hoofdbegeleider. Daarnaast is er ondersteuning op het gebied van onderzoeksmethoden door lector Joke Hermes (Inclusion and the Creative Industries) en van lector Cock Heemskerk (Robotica). Supervisors vanuit het werkveld zijn Nxt Museum en CHI NL.
Adaptief vermogen
“We staan voor een transitie naar een duurzame en veerkrachtige samenleving”, zegt Daniëlle. “Daarin is ons adaptief vermogen een belangrijk aandachtsgebied. In mijn onderzoek gaat het om AI-geletterdheid: heb je door als consument én maker wat technologie doet? Bewustwording zorgt ervoor dat je andere keuzes kunt maken en niet voor lief neemt wat AI jou voorschotelt.”
AI-ontwerp in onderwijs
AI-geletterdheid is een vaardigheid die Daniëlle graag terug ziet komen in het onderwijs en waar bij Inholland al veel aandacht voor is. “Studenten moeten leren hoe je nieuwe technologie kunt gebruiken in je werkende leven zodat je er bewust een waardevolle bijdrage mee kunt leveren. Niemand weet wat we er in de toekomst mee kunnen. Maar dat het bepalend wordt, is een zekerheid.”
Inholland levert een bijdrage aan oplossingen voor complexe maatschappelijke vraagstukken vanuit onderwijs en onderzoek in nauwe samenwerking met de beroepspraktijk. Professional doctorates (PD), een nieuwe praktijkgerichte vorm van promotieonderzoek binnen het hbo, geven een impuls aan deze ontwikkeling. Door te investeren in PD-kandidaten verbreden en verdiepen we ons praktijkgerichte onderzoek en zorgen we dat onze studenten nog beter op de hoogte zijn van de laatste ontwikkelingen in de beroepspraktijk. Daarnaast sluiten we met onderzoek en onderwijs nog beter aan op de behoefte op de arbeidsmarkt aan hoogopgeleide onderzoekende professionals die het verschil kunnen maken in complexe praktijkvraagstukken.
Vanuit Inholland doen we mee aan een aantal thema’s in de landelijke pilot van de professional doctorates. Zo doet PD-kandidaat en associate lector Roos Gerritsma onderzoek naar duurzamer toerisme in Amsterdam, docent chemie Jasmijn Ruijgrok onderzoekt hoe we polymeren die we gebruiken voor de energietransitie duurzaam kunnen recyclen en onderzoeker Kim Spierenburg onderzoekt klimaatverandering vanuit gedeelde verhalen. Verder verdiept onderzoeker Zinzi Wits zich in de vraag hoe energie-ecosystemen vorm kunnen krijgen, doet Tjitske Wijzenbeek onderzoek naar mondgezondheid bij jongvolwassenen, onderzoekt Winne Kramer een betere behandeling van Korsakov, zet Veroniek Maat zich met haar PD-traject in voor toegankelijk reizen. Kunstenaar-onderzoeker Jacco Gardner onderzoekt hoe AI gebruikt kan worden om tot nieuwe vormen van audiovisuele expressie te komen, Daniëlle Leentjens wil met haar PD bijdragen aan ethisch verantwoorde technologie en Sietske Klooster ontwikkelt belichaamd systemisch co-design waarmee ook andere veranderprofessionals kunnen werken.