Discoursanalyse van Amsterdams toerisme

Het doel van dit project

In dit project onderzoeken we hoe toerisme tussen 2000 en 2020 in de Nederlandse kranten werd geframed. Framing is de terugkerende manier waarop media over een onderwerp verhalen: ze vereenvoudigen complexe processen en bepalen zo hoe het publiek een maatschappelijk vraagstuk begrijpt.

We kijken daarbij ook hoe de beeldvorming veranderde onder invloed van gemeentelijk beleid en de veranderende perspectieven van bewoners op toerisme. Door deze verschuivingen in kaart te brengen, onderzoeken we hoe mediaverhalen de publieke opinie weerspiegelen én vormgeven. 

Dit project bouwt voort op de database en inzichten die zijn ontwikkeld binnen het SMARTDEST-onderzoek dat als doel had: innovatieve oplossingen ontwikkelen voor de conflicten en externe effecten die worden veroorzaakt door toerisme-gerelateerde mobiliteit in steden. Met behulp van de uitgebreide mediacollectie die voor SMARTDEST is verzameld, richten we ons op de periode 2000 tot 2020 waarin het publieke debat over toerisme in de stad sterk toenam. In deze jaren groeide het aantal bezoekers snel, waardoor het winkel-, horeca- en woonaanbod veranderde. Daardoor stegen de kosten van levensonderhoud, maar ook het karakter en aanzicht van hele buurten veranderden. Het vraagstuk ‘toerisme’ verschoof steeds meer van een economisch vraagstuk naar een brede maatschappelijke discussie over leefbaarheid en stedelijke balans.

De resultaten worden gepubliceerd in een wetenschappelijk artikel.

Hoe pakt Inholland dit onderzoek aan?

Dit onderzoeksproject is een samenwerking tussen twee Inholland-lectoraten. Het lectoraat Inclusion and the Creative Industries levert specialistische kennis op het gebied van medialogica en discoursanalyse. Het lectoraat New Urban Tourism brengt jarenlange ervaring mee op het gebied van toerismeonderzoek in Amsterdam, waardoor de analyse stevig is ingebed in de historische en stedelijke context. 

We analyseren in dit onderzoek hoe taal, beelden en communicatie betekenis geven aan de werkelijkheid, ook wel 'discoursanalytisch perspectief' genoemd. Hiervoor gebruiken we krantenartikelen die zijn verzameld binnen het SMARTDEST-project en die afkomstig zijn uit vijf sleuteljaren: 2000, 2009, 2015, 2019 en 2020. Twee studentassistenten en lector Joke Hermes coderen alle artikelen. Dat levert hoofdthema's op die de onderzoeksgroep daarna valideert.

Door de perspectieven vanuit de lectoraten te combineren, laten we met het project zien hoe Inholland werkt aan transdisciplinair en praktijkgericht onderzoek. We verbinden inzichten uit mediaonderzoek, toerismestudies en stedelijke ontwikkeling, en zo kunnen we complexe vraagstukken zoals toerisme en stedelijke verandering vanuit meerdere invalshoeken begrijpen. 

Wat is het belang voor het onderwijs?

De bevindingen van dit onderzoek bieden waardevolle inzichten voor de opleiding Tourism Management binnen Inholland. Doordat we de ontwikkeling van het gesprek over toerisme in Amsterdam over de afgelopen twintig jaar analyseren, geven we docenten materiaal in handen waarmee studenten beter kunnen begrijpen hoe de huidige toerismevraagstukken zijn ontstaan. De resultaten helpen een genuanceerd beeld te schetsen van hoe de relatie tussen de stad en toerisme zich ontwikkelde, bijvoorbeeld tussen groei en promotie, en overtoerisme en regulering. Zo koppelen we theoretische concepten direct aan ontwikkelingen in de praktijk.

Wat zijn de resultaten?

We laten zien dat mediaverhalen zich ontwikkelden van groeigerichte promotie (2000–2009), naar ambivalentie en hinder (2015), vervolgens naar overtoerisme als dominant frame (2019), en uiteindelijk naar gemoraliseerde discussies over eigenaarschap, klasse en het verlies van “vrijheid” (2020). Drie overkoepelende narratieven treden daarbij scherp naar voren: wie de stad mag claimen, hoe het discours over de “kwaliteitstoerist” oude klassenonderscheidingen nieuw leven inblies, en hoe nostalgie naar Amsterdam’s vrije en tolerante identiteit het debat kleurde.

Inzicht krijgen in hoe mediaverhalen publieke opinie vormen én weerspiegelen is cruciaal. Kranten rapporteerden niet alleen, ze stuurden interpretaties. Mediaverhalen bepaalden welke beleidsreacties legitiem, urgent of onvermijdelijk leken. In Amsterdam zagen we dat bestuurders sterk reageerden op deze mediakaders, wat onderstreept dat framing politieke gevolgen heeft.

De kracht van dit onderzoek ligt in de langetermijnreconstructie (2000–2020) van hoe overtoerisme niet alleen ontstond, maar denkbaar en uiteindelijk dominant werd. We behandelen overtoerisme dus niet als een gegeven, maar tonen hoe het discursief is opgebouwd.

Voor onderzoekers en studenten biedt het project een helder voorbeeld van discoursanalyse en inzicht in het samenspel tussen media, identiteit en governance. Voor beleidsmakers en professionals in de toeristische sector nodigt het uit om kritisch te reflecteren op het huidige debat, en om voorbij de bestaande frames te denken.