2026 | Rapport
Wachten op de toekomst?
Toekomstperspectief van Oekraïense ontheemden
Een case study in Coevorden: hoe zien Oekraïense ontheemden hun toekomst in Nederland?
Januari 2025 t/m november 2025
Duur
Rotterdam
Locatie
Het doel van het onderzoek
Oekraïners die de oorlog in hun land zijn ontvlucht, hebben vanaf 4 maart 2022 de status van ‘ontheemde’ gekregen in de Europese Unie (EU). Inmiddels hebben meer dan 100.000 Oekraïense ontheemden hun toevlucht gezocht in Nederland. In de afgelopen jaren zijn Oekraïense ontheemden in Nederland, zoals het CBS laat zien, er steeds vaker in geslaagd om werk te vinden. Ook gaan Oekraïense ontheemden in Nederland steeds meer banden aan met de Nederlandse samenleving, zoals blijkt uit diverse onderzoeken van Instituut Clingendael. Tegelijkertijd laat onderzoek zien dat de intentie van Oekraïense ontheemden om terug te keren afneemt — in Nederland, maar ook elders in de EU. Minder duidelijk is waar Oekraïense ontheemden behoefte aan hebben bij het opbouwen van hun leven in Nederland, als ze inderdaad niet meer terugkeren.
In dit project onderzochten we wat de behoeften zijn van Oekraïense ontheemden bij het opbouwen van een leven in Nederland als zij hier langer zouden willen blijven, los van de vraag of dat — op termijn — juridisch ook mogelijk is. We voerden dit onderzoek uit onder Oekraïnse ontheemden in Coevorden. Dit deden we in opdracht van de gemeente Coevorden, vanuit het lectoraat Toegankelijkheid van het Recht.
Gemeenten hebben via hun locatiemanagers in meer of mindere mate zicht op hoe het met Oekraïense ontheemden in hun gemeente gaat. Het doel van dit project was om te laten zien hoezeer onderzoek kan bijdragen aan het verkrijgen van een beter en completer beeld van hoe het met hen gaat, maar ook aan het ontwikkelen van een langetermijnvisie voor de opvang van Oekraïense ontheemden.
Hoe pakte Inholland dit onderzoek aan?
We begonnen dit project met verkennende gesprekken met de gemeente Coevorden. Daarna interviewden we de Oekraïense ontheemden die de wens hebben om langer in de gemeente te verblijven (los van de vraag of dat juridisch mogelijk is). Met deze interviews wilden we zicht krijgen op de verbondenheid van Oekraïense ontheemden met de gemeente, hun behoeften bij het opbouwen van een goed leven hier en de uitdagingen die zij ervaren bij het realiseren van deze behoeften.
Na de interviews bespraken we de volgende stap met de gemeente: een vragenlijst onder (volwassen) Oekraïense ontheemden die in de gemeentelijke opvang verblijven. Daarmee wilden we zicht krijgen op de groep Oekraïense ontheemden die in de gemeentelijke opvang verblijft. In hoeverre hebben zij arbeidszekerheid? Hebben zij financiële bestaanszekerheid? En voelen zij zich verbonden met de gemeente? In hoeverre hebben zij behoeften voor hun leven in de gemeente? En in hoeverre zijn zij zelfredzaam? In afstemming met de gemeente, legden we de vragenlijst voor aan Oekraïense ontheemden op alle locaties van de gemeentelijke opvang.
We presenteerden de bevindingen uit het onderzoek aan de betrokken ambtenaren van gemeente Coevorden. Tot slot ontving de gemeente een onderzoeksrapport met de bevindingen, een beschrijving van de methodiek en aanbevelingen.
Over de resultaten
Toekomst in Coevorden
Een ruime meerderheid van de Oekraïense bewoners wil de komende vijf jaar in Nederland blijven, bij voorkeur in de gemeente Coevorden. Zij waarderen de kwaliteit van de omgeving, de kleinschaligheid van de stad en de beschikbaarheid van voorzieningen. Ongeveer 71% van de bewoners werkt in en rondom de gemeente, voornamelijk in laagbetaalde en laaggeschoolde banen met gemiddeld 32 uur per week. De meeste werkende families hebben een inkomen onder het niveau van vergelijkbare Nederlandse gezinnen op het wettelijk minimumloon.
Belangrijkste behoeften
Zekerheid over de verblijfsstatus is zonder meer de belangrijkste behoefte. Oekraïense bewoners zien een langdurig verblijfsrecht als de belangrijkste voorwaarde om te werken aan integratie en een toekomst in Nederland. Een grote meerderheid (72% of meer) hecht daarnaast belang aan het leren van Nederlands, eigen huisvesting en kennis van de Nederlandse samenleving en cultuur. Ook meer inkomen en goede en gezonde werkomstandigheden zijn belangrijk. Het onderzoek laat een duidelijke omslag zien: waar aanvankelijk Engels leren centraal stond, verschuift de focus nu naar Nederlands voor een beter toekomstperspectief.
Uitdagingen en kansen
Hoewel Oekraïense bewoners vaardig zijn in het vinden van werk, beperkt dit zich vooralsnog tot de onderkant van de arbeidsmarkt. De contacten met Nederlanders blijven beperkt en Oekraïners hebben onvoldoende grip op hoe de Nederlandse samenleving, cultuur en omgangsvormen werken. De gemeente blijft de belangrijkste informatiebron, aangevuld door contacten met mede-Oekraïners.
Concrete handvatten voor actieve integratie
Aan de hand van de resultaten adviseren we de gemeente Coevorden om in te zetten op actieve integratie met aandacht voor bestaanszekerheid en zelfredzaamheid. Ons onderzoek leverde praktische aanbevelingen op zes kernthema's: Nederlands leren, arbeidszekerheid, inburgering, mobiliteit, huisvesting en maatschappelijke participatie.
Wij vertaalden de belemmeringen en uitdagingen naar concrete interventies. Je leest daar meer over in ons onderzoeksrapport.
Onderzoek op maat voor jouw gemeente
Wij combineerden interviews met 14 Oekraïense bewoners en een vragenlijst onder 57 bewoners. Deze aanpak leverde genuanceerde inzichten op die direct toepasbaar zijn voor beleid. Heeft jouw gemeente vergelijkbare vraagstukken rondom opvang en integratie van ontheemden? Wij helpen gemeenten evidence-based beleid te ontwikkelen dat aansluit bij de lokale context en de behoeften van bewoners.
Voor vragen, of bij interesse in onderzoek binnen een andere gemeente, kun je contact opnemen met Martin Blaakman.
Dit onderzoek in de media
Luister mee: arbeidsuitbuiting van Oekraïense vluchtelingen
Martin Blaakman te gast bij radio-uitzending Pointer
Oekraïense vluchtelingen zijn extra kwetsbaar op de Nederlandse arbeidsmarkt, ondanks hun speciale vluchtelingenstatus. Lector Martin Blaakman was te gast in een radio-uitzending van Pointer over dit onderwerp. "Het beeld is dat het met werkende Oekraïners goed gaat. Maar ze hebben grote arbeidsonzekerheid, wat ze kwetsbaar maakt voor misstanden," vertelt Martin in deze uitzending. "Oekraïners hebben onder andere geen contract, en hun inkomen ligt onder het wettelijk minimumloon." In de uitzending komen ook twee vrouwen aan het woord die zijn gevlucht voor het oorlogsgeweld in Oekraïne, en zich op de Nederlandse arbeidsmarkt uitgebuit en uitgewrongen voelden.
Verhogen eigen bijdrage Oekraïners benadeelt integratie
Overheidsbeleid belemmert zelfredzaamheid en gaat Nederland geld kosten
Het verhogen van de eigen bijdrage voor werkende Oekraïense ontheemden is een vergissing, stelt Martin in Trouw. De maatregel is gebaseerd op een onrealistische berekening, ondermijnt integratie en leidt op termijn tot hogere kosten voor de samenleving. Het beleid mist een langetermijnperspectief voor Oekraïners, ook door het blijven uitstellen van uitsluitsel over hun verblijfstatus. Hierdoor raakt de weg naar zelfredzaamheid via beter werk met benutting van hun hogere arbeidsmarktpotentieel of naar zelfstandige huisvesting nog verder van hen verwijderd.
Uit recent onderzoek in Coevorden blijkt dat 70% van de Oekraïners daar wil blijven als dat mogelijk is, waarop de gemeente beleid ontwikkelde dat ruimte en ondersteuning biedt om te blijven. Volgens Martin moet het kabinet kiezen: vasthouden aan het dure, tijdelijke verblijf van Oekraïners, of investeren in een langetermijnvisie die hun veerkracht, integratie en zelfredzaamheid versterkt.
"Oekraïense ontheemden beginnen steeds meer te wortelen in de gemeenten waar ze worden opgevangen. Maar dat gaat niet vanzelf. En ze zijn kwetsbaarder dan veel Nederlanders misschien denken. Wij raden gemeenten aan te werken aan een langetermijnsvisie die Oekraïense ontheemden ondersteunt in het zelfstandig opbouwen van hun leven. Wie zien dat sommige gemeenten daar al mee bezig zijn."
- Martin Blaakman, lector Toegankelijkheid van het Recht
Wat is het belang voor het onderwijs?
Dit onderzoek draagt bij aan onze onderzoekslijn “bestaanszekerheid”. Binnen die onderzoekslijn werken we aan het delen van onze inzichten over bestaanszekerheid, gebaseerd op ons onderzoek. Dit doen we met studenten van de opleidingen Sociaal Juridische Dienstverlening en hbo-Rechten, bijvoorbeeld in de collegereeks "Ethiek en Bestaanszekerheid".
Hoe betrokken we het werkveld?
De gemeente Coevorden heeft ons via het lectoraat Toegankelijkheid van het Recht gevraagd dit project uit te voeren voor de Oekraïense ontheemden die in deze gemeente verblijven. Op dit moment valt het moeilijk in te schatten hoelang de oorlog in Oekraïne nog gaat duren. Ook is nog onduidelijk wat de toekomstige juridische status van Oekraïense ontheemden in de Europese Unie en Nederland gaat zijn. Toch heeft de gemeente behoefte aan informatie om (alvast) een visie te ontwikkelen op de komst van migranten naar, en hun verblijf in, de gemeente Coevorden. Dit onderzoek draagt daaraan bij.
De deelnemende onderzoekers
Meer onderzoek naar Oekraïense ontheemden
Dit is het eerste onderzoek naar Oekraïense ontheemden dat we in opdracht uitvoerden, in dit geval voor de gemeente Coevorden. Het project sluit aan op ons eerdere onderzoek naar Oekraïense ontheemden.
Interesse in advies of onderzoek?
Onderzoek geeft niet alleen een beter en completer beeld op hoe het met Oekraïense ontheemden gaat, maar geeft ook inzicht in het ontwikkelen van een langetermijnsvisie voor hun opvang. Voor vragen, of bij interesse in onderzoek binnen een andere gemeente, kun je contact opnemen met Martin Blaakman.
Samenwerkingspartner van Hogeschool Inholland
